១១. ជរាវគ្គោ

១. វិសាខាយ សហាយិកានំ វត្ថុ

កោ នុ ហាសោ កិមានន្ទោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វិសាខាយ សហាយិកាយោ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ បញ្ចសតា កុលបុត្តា ‘‘ឯវំ ឥមា អប្បមាទវិហារិនិយោ ភវិស្សន្តី’’តិ អត្តនោ អត្តនោ ភរិយាយោ វិសាខំ មហាឧបាសិកំ សម្បដិច្ឆាបេសុំ. តា ឧយ្យានំ វា វិហារំ វា គច្ឆន្តិយោ តាយ សទ្ធិំយេវ គច្ឆន្តិ. តា ឯកស្មិំ កាលេ ‘‘សត្តាហំ សុរាឆណោ ភវិស្សតី’’តិ ឆណេ សង្ឃុដ្ឋេ អត្តនោ អត្តនោ សាមិកានំ សុរំ បដិយាទេសុំ. តេ សត្តាហំ សុរាឆណំ កីឡិត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ កម្មន្តភេរិយា និក្ខន្តាយ កម្មន្តេ អគមំសុ. តាបិ ឥត្ថិយោ ‘‘មយំ សាមិកានំ សម្មុខា សុរំ បាតុំ ន លភិម្ហា, អវសេសា សុរា ច អត្ថិ, ឥទំ យថា តេ ន ជានន្តិ, តថា បិវិស្សាមា’’តិ វិសាខាយ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ឥច្ឆាម, អយ្យេ, ឧយ្យានំ ទដ្ឋុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘សាធុ, អម្មា, តេន ហិ កត្តព្ពកិច្ចានិ កត្វា និក្ខមថា’’តិ វុត្តេ តាយ សទ្ធិំ គន្ត្វា បដិច្ឆន្នាការេន សុរំ នីហរាបេត្វា ឧយ្យានេ បិវិត្វា មត្តា វិចរិំសុ. វិសាខាបិ ‘‘អយុត្តំ ឥមាហិ កតំ, ឥទានិ មំ ‘សមណស្ស គោតមស្ស សាវិកា វិសាខា សុរំ បិវិត្វា វិចរតី’តិ តិត្ថិយាបិ គរហិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា តា ឥត្ថិយោ អាហ – ‘‘អម្មា អយុត្តំ វោ កតំ, មមបិ អយសោ ឧប្បាទិតោ, សាមិកាបិ វោ កុជ្ឈិស្សន្តិ, ឥទានិ កិំ ករិស្សថា’’តិ. គិលានាលយំ ទស្សយិស្សាម, អយ្យេតិ. តេន ហិ បញ្ញាយិស្សថ សកេន កម្មេនាតិ. តា គេហំ គន្ត្វា គិលានាលយំ ករិំសុ. អថ តាសំ សាមិកា ‘‘ឥត្ថន្នាមា ច ឥត្ថន្នាមា ច កហ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘គិលានា’’តិ សុត្វា ‘‘អទ្ធា ឯតាហិ អវសេសសុរា បីតា ភវិស្សន្តី’’តិ សល្លក្ខេត្វា តា បោថេត្វា អនយព្យសនំ បាបេសុំ. តា អបរស្មិម្បិ ឆណវារេ តថេវ សុរំ បិវិតុកាមា វិសាខំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អយ្យេ, ឧយ្យានំ នោ នេហី’’តិ វត្វា ‘‘បុព្ពេបិ មេ តុម្ហេហិ អយសោ ឧប្បាទិតោ, គច្ឆថ, ន វោ អហំ នេស្សាមី’’តិ តាយ បដិក្ខិត្តា ‘‘ឥទានិ ឯវំ ន ករិស្សាមា’’តិ សម្មន្តយិត្វា បុន តំ ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ, ‘‘អយ្យេ, ពុទ្ធបូជំ កាតុកាមាម្ហា, វិហារំ នោ នេហី’’តិ. ឥទានិ អម្មា យុជ្ជតិ, គច្ឆថ, បរិវច្ឆំ ករោថាតិ. តា ចង្កោដកេហិ គន្ធមាលាទីនិ គាហាបេត្វា សុរាបុណ្ណេ មុដ្ឋិវារកេ ហត្ថេហិ ឱលម្ពេត្វា មហាបដេ បារុបិត្វា វិសាខំ ឧបសង្កមិត្វា តាយ សទ្ធិំ វិហារំ បវិសមានា ឯកមន្តំ គន្ត្វា មុដ្ឋិវារកេហេវ សុរំ បិវិត្វា វារកេ ឆឌ្ឌេត្វា ធម្មសភាយំ សត្ថុ បុរតោ និសីទិំសុ.

វិសាខា ‘‘ឥមាសំ, ភន្តេ, ធម្មំ កថេថា’’តិ អាហ. តាបិ មទវេគេន កម្បមានសរីរា ‘‘ឥច្ចាម, គាយាមា’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសុំ. អថេកា មារកាយិកា ទេវតា ‘‘ឥមាសំ សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា សមណស្ស គោតមស្ស បុរតោ វិប្បការំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តាសំ សរីរេ អធិមុច្ចិ. តាសុ ឯកច្ចា សត្ថុ បុរតោ បាណិំ បហរិត្វា ហសិតុំ, ឯកច្ចា នច្ចិតុំ អារភិំសុ. សត្ថា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ន ឥទានិ មារកាយិកានំ ឱតារំ លភិតុំ ទស្សាមិ. ន ហិ មយា ឯត្តកំ កាលំ បារមិយោ បូរេន្តេន មារកាយិកានំ ឱតារលាភត្ថាយ បូរិតា’’តិ តា សំវេជេតុំ ភមុកលោមតោ រស្មិយោ វិស្សជ្ជេសិ, តាវទេវ អន្ធការតិមិសា អហោសិ. តា ភីតា អហេសុំ មរណភយតជ្ជិតា. តេន តាសំ កុច្ឆិយំ សុរា ជីរិ. សត្ថា និសិន្នបល្លង្កេ អន្តរហិតោ សិនេរុមុទ្ធនិ ឋត្វា ឧណ្ណាលោមតោ រស្មិំ វិស្សជ្ជេសិ, តង្ខណំយេវ ចន្ទសហស្សុគ្គមនំ វិយ អហោសិ. អថ សត្ថា តា ឥត្ថិយោ អាមន្តេត្វា ‘‘តុម្ហេហិ មម សន្តិកំ អាគច្ឆមានាហិ បមត្តាហិ អាគន្តុំ ន វដ្ដតិ. តុម្ហាកញ្ហិ បមាទេនេវ មារកាយិកា ទេវតា ឱតារំ លភិត្វា តុម្ហេ ហសាទីនំ អករណដ្ឋានេ ហសាទីនិ ការាបេសិ, ឥទានិ តុម្ហេហិ រាគាទីនំ អគ្គីនំ និព្ពាបនត្ថាយ ឧស្សាហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៦. ‘‘កោ នុ ហាសោ កិមានន្ទោ, និច្ចំ បជ្ជលិតេ សតិ;

អន្ធការេន ឱនទ្ធា, បទីបំ ន គវេសថា’’តិ.

តត្ថ អានន្ទោតិ តុដ្ឋិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមស្មិំ លោកសន្និវាសេ រាគាទីហិ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ និច្ចំ បជ្ជលិតេ សតិ កោ នុ តុម្ហាកំ ហាសោ វា តុដ្ឋិ វា? ននុ ឯស អកត្តព្ពរូបោយេវ. អដ្ឋវត្ថុកេន ហិ អវិជ្ជាន្ធការេន ឱនទ្ធា តុម្ហេ តស្សេវ អន្ធការស្ស វិធមនត្ថាយ កិំ ការណា ញាណប្បទីបំ ន គវេសថ ន ករោថាតិ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតាបិ តា ឥត្ថិយោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ.

សត្ថា តាសំ អចលសទ្ធាយ បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា សិនេរុមត្ថកា ឱតរិត្វា ពុទ្ធាសនេ និសីទិ. អថ នំ វិសាខា អាហ – ‘‘ភន្តេ, សុរា នាមេសា បាបិកា. ឯវរូបា ហិ នាម ឥមា ឥត្ថិយោ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស បុរតោ និសីទិត្វា ឥរិយាបថមត្តម្បិ សណ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តិយោ ឧដ្ឋាយ បាណិំ បហរិត្វា ហសនគីតនច្ចាទីនិ អារភិំសូ’’តិ. សត្ថា ‘‘អាម, វិសាខេ, បាបិកា ឯវ ឯសា សុរា នាម. ឯតញ្ហិ និស្សាយ អនេកេ សត្តា អនយព្យសនំ បត្តា’’តិ វត្វា ‘‘កទា បនេសា, ភន្តេ, ឧប្បន្នា’’តិ វុត្តេ តស្សា ឧប្បត្តិំ វិត្ថារេន កថេតុំ អតីតំ អាហរិត្វា កុម្ភជាតកំ (ជា. ១.១៦.៣៣ អាទយោ) កថេសីតិ.

វិសាខាយ សហាយិកានំ វត្ថុ បឋមំ.

២. សិរិមាវត្ថុ

បស្ស ចិត្តកតន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សិរិមំ អារព្ភ កថេសិ.

សា កិរ រាជគហេ អភិរូបា គណិកា. ឯកស្មិំ បន អន្តោវស្សេ សុមនសេដ្ឋិបុត្តស្ស ភរិយាយ បុណ្ណកសេដ្ឋិស្ស ធីតាយ ឧត្តរាយ នាម ឧបាសិកាយ អបរជ្ឈិត្វា តំ បសាទេតុកាមា តស្សា គេហេ ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ កតភត្តកិច្ចំ សត្ថារំ ខមាបេត្វា តំ ទិវសំ ទសពលស្ស ភត្តានុមោទនំ សុត្វា –

‘‘អក្កោធេន ជិនេ កោធំ, អសាធុំ សាធុនា ជិនេ;

ជិនេ កទរិយំ ទានេន, សច្ចេនាលិកវាទិន’’ន្តិ. (ជា. ១.២.២; ធ. ប. ២២៣) –

គាថាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារកថា បន កោធវគ្គេ អនុមោទនគាថាវណ្ណនាយមេវ អាវិភវិស្សតិ. ឯវំ សោតាបត្តិផលំ បត្តា បន សិរិមា ទសពលំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ មហាទានំ ទត្វា សង្ឃស្ស អដ្ឋកភត្តំ និពទ្ធំ ទាបេសិ. អាទិតោ បដ្ឋាយ និពទ្ធំ អដ្ឋ ភិក្ខូ គេហំ គច្ឆន្តិ. ‘‘សប្បិំ គណ្ហថ, ខីរំ គណ្ហថា’’តិអាទីនិ វត្វា តេសំ បត្តេ បូរេតិ. ឯកេន លទ្ធំ តិណ្ណម្បិ ចតុន្នម្បិ បហោតិ. ទេវសិកំ សោឡសកហាបណបរិព្ពយេន បិណ្ឌបាតោ ទីយតិ. អថេកទិវសំ ឯកោ ភិក្ខុ តស្សា គេហេ អដ្ឋកភត្តំ ភុញ្ជិត្វា តិយោជនមត្ថកេ ឯកំ វិហារំ អគមាសិ. អថ នំ សាយំ ថេរុបដ្ឋានេ និសិន្នំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘អាវុសោ, កហំ ភិក្ខំ គហេត្វា អាគតោសី’’តិ. សិរិមាយ អដ្ឋកភត្តំ មេ ភុត្តន្តិ. មនាបំ កត្វា ទេតិ, អាវុសោតិ. ‘‘ន សក្កា តស្សា ភត្តំ វណ្ណេតុំ, អតិវិយ បណីតំ កត្វា ទេតិ, ឯកេន លទ្ធំ តិណ្ណម្បិ ចតុន្នម្បិ បហោតិ, តស្សា បន ទេយ្យធម្មតោបិ ទស្សនមេវ ឧត្តរិតរំ. សា ហិ ឥត្ថី ឯវរូបា ច ឯវរូបា ចា’’តិ តស្សា គុណេ វណ្ណេសិ.

អថេកោ ភិក្ខុ តស្សា គុណកថំ សុត្វា អទស្សនេនេវ សិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘មយា គន្ត្វា តំ ទដ្ឋុំ វដ្ដតី’’តិ អត្តនោ វស្សគ្គំ កថេត្វា តំ ភិក្ខុំ ឋិតិកំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ស្វេ, អាវុសោ, តស្មិំ គេហេ ត្វំ សង្ឃត្ថេរោ ហុត្វា អដ្ឋកភត្តំ លភិស្សសី’’តិ សុត្វា តង្ខណញ្ញេវ បត្តចីវរំ អាទាយ បក្កន្តោបិ បាតោវ អរុណេ ឧគ្គតេ សលាកគ្គំ បវិសិត្វា ឋិតោ សង្ឃត្ថេរោ ហុត្វា តស្សា គេហេ អដ្ឋកភត្តំ លភិ. យោ បន ភិក្ខុ ហិយ្យោ ភុញ្ជិត្វា បក្កាមិ, តស្ស គតវេលាយមេវ អស្សា សរីរេ រោគោ ឧប្បជ្ជិ. តស្មា សា អាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា និបជ្ជិ. អថស្សា ទាសិយោ អដ្ឋកភត្តំ លភិត្វា អាគតេ ភិក្ខូ ទិស្វា អារោចេសុំ. សា សហត្ថា បត្តេ គហេត្វា និសីទាបេតុំ វា បរិវិសិតុំ វា អសក្កោន្តី ទាសិយោ អាណាបេសិ – ‘‘អម្មា បត្តេ គហេត្វា, អយ្យេ, និសីទាបេត្វា យាគុំ បាយេត្វា ខជ្ជកំ ទត្វា ភត្តវេលាយ បត្តេ បូរេត្វា ទេថា’’តិ. តា ‘‘សាធុ, អយ្យេ’’តិ ភិក្ខូ បវេសេត្វា យាគុំ បាយេត្វា ខជ្ជកំ ទត្វា ភត្តវេលាយ ភត្តស្ស បត្តេ បូរេត្វា តស្សា អារោចយិំសុ. សា ‘‘មំ បរិគ្គហេត្វា នេថ, អយ្យេ, វន្ទិស្សាមី’’តិ វត្វា តាហិ បរិគ្គហេត្វា ភិក្ខូនំ សន្តិកំ នីតា វេធមានេន សរីរេន ភិក្ខូ វន្ទិ. សោ ភិក្ខុ តំ ឱលោកេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘គិលានាយ តាវ ឯវរូបា អយំ ឯតិស្សា រូបសោភា, អរោគកាលេ បន សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតាយ ឥមិស្សា កីទិសី រូបសម្បត្តី’’តិ. អថស្ស អនេកវស្សកោដិសន្និចិតោ កិលេសោ សមុទាចរិ, សោ អញ្ញាណី ហុត្វា ភត្តំ ភុញ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ បត្តមាទាយ វិហារំ គន្ត្វា បត្តំ បិធាយ ឯកមន្តេ ឋបេត្វា ចីវរំ បត្ថរិត្វា និបជ្ជិ.

អថ នំ ឯកោ សហាយកោ ភិក្ខុ យាចន្តោបិ ភោជេតុំ នាសក្ខិ. សោ ឆិន្នភត្តោ អហោសិ. តំ ទិវសមេវ សាយន្ហសមយេ សិរិមា កាលមកាសិ. រាជា សត្ថុ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘ភន្តេ, ជីវកស្ស កនិដ្ឋភគិនី, សិរិមា, កាលមកាសី’’តិ. សត្ថា តំ សុត្វា រញ្ញោ សាសនំ បហិណិ ‘‘សិរិមាយ ឈាបនកិច្ចំ នត្ថិ, អាមកសុសានេ តំ យថា កាកសុនខាទយោ ន ខាទន្តិ, តថា និបជ្ជាបេត្វា រក្ខាបេថា’’តិ. រាជាបិ តថា អកាសិ. បដិបាដិយា តយោ ទិវសា អតិក្កន្តា, ចតុត្ថេ ទិវសេ សរីរំ ឧទ្ធុមាយិ, នវហិ វណមុខេហិ បុឡវា បគ្ឃរិំសុ, សកលសរីរំ ភិន្នំ សាលិភត្តចាដិ វិយ អហោសិ. រាជា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘ឋបេត្វា គេហរក្ខកេ ទារកេ សិរិមាយ ទស្សនត្ថំ អនាគច្ឆន្តានំ អដ្ឋ កហាបណានិ ទណ្ឌោ’’តិ. សត្ថុ សន្តិ កញ្ច បេសេសិ – ‘‘ពុទ្ធប្បមុខោ កិរ ភិក្ខុសង្ឃោ សិរិមាយ ទស្សនត្ថំ អាគច្ឆតូ’’តិ. សត្ថា ភិក្ខូនំ អារោចេសិ – ‘‘សិរិមាយ ទស្សនត្ថំ គមិស្សាមា’’តិ. សោបិ ទហរភិក្ខុ ចត្តារោ ទិវសេ កស្សចិ វចនំ អគ្គហេត្វា ឆិន្នភត្តោវ និបជ្ជិ. បត្តេ ភត្តំ បូតិកំ ជាតំ, បត្តេ មលំ ឧដ្ឋហិ. អថ នំ សោ សហាយកោ ភិក្ខុ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អាវុសោ, សត្ថា សិរិមាយ ទស្សនត្ថំ គច្ឆតី’’តិ អាហ. សោ តថា ឆាតជ្ឈត្តោបិ ‘‘សិរិមា’’តិ វុត្តបទេយេវ សហសា ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘កិំ ភណសី’’តិ អាហ. ‘‘សត្ថា សិរិមំ ទដ្ឋុំ គច្ឆតិ, ត្វម្បិ គមិស្សសី’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, គមិស្សាមី’’តិ ភត្តំ ឆឌ្ឌេត្វា បត្តំ ធោវិត្វា ថវិកាយ បក្ខិបិត្វា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អគមាសិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឯកបស្សេ អដ្ឋាសិ, ភិក្ខុនិសង្ឃោបិ រាជបរិសាបិ ឧបាសកបរិសាបិ ឧបាសិកាបរិសាបិ ឯកេកបស្សេ អដ្ឋំសុ.

សត្ថា រាជានំ បុច្ឆិ – ‘‘កា ឯសា, មហារាជោ’’តិ. ភន្តេ, ជីវកស្ស ភគិនី, សិរិមា, នាមាតិ. សិរិមា, ឯសាតិ. អាម, ភន្តេតិ. តេន ហិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេហិ ‘‘សហស្សំ ទត្វា សិរិមំ គណ្ហន្តូ’’តិ. រាជា តថា ការេសិ. ឯកោបិ ‘ហ’ន្តិ វា ‘ហុ’ន្តិ វា វទន្តោ នាម នាហោសិ. រាជា សត្ថុ អារោចេសិ – ‘‘ន គណ្ហន្តិ, ភន្តេ’’តិ. តេន ហិ, មហារាជ, អគ្ឃំ ឱហារេហីតិ. រាជា ‘‘បញ្ចសតានិ ទត្វា គណ្ហន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា កញ្ចិ គណ្ហនកំ អទិស្វា ‘‘អឌ្ឍតេយ្យានិ សតានិ, ទ្វេ សតានិ, សតំ, បណ្ណាសំ, បញ្ចវីសតិ កហាបណេ, ទស កហាបណេ, បញ្ច កហាបណេ, ឯកំ កហាបណំ អឌ្ឍំ, បាទំ, មាសកំ, កាកណិកំ ទត្វា សិរិមំ គណ្ហន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ. កោចិ តំ ន ឥច្ឆិ. ‘‘មុធាបិ គណ្ហន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ. ‘ហ’ន្តិ វា ‘ហុ’ន្តិ វា វទន្តោ នាម នាហោសិ. រាជា ‘‘មុធាបិ, ភន្តេ, គណ្ហន្តោ នាម នត្ថី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘បស្សថ, ភិក្ខវេ, មហាជនស្ស បិយំ មាតុគាមំ, ឥមស្មិំយេវ នគរេ សហស្សំ ទត្វា បុព្ពេ ឯកទិវសំ លភិំសុ, ឥទានិ មុធា គណ្ហន្តោបិ នត្ថិ, ឯវរូបំ នាម រូបំ ខយវយប្បត្តំ, បស្សថ, ភិក្ខវេ, អាតុរំ អត្តភាវ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៧. ‘‘បស្ស ចិត្តកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;

អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតី’’តិ.

តត្ថ ចិត្តកតន្តិ កតចិត្តំ, វត្ថាភរណមាលាលត្តកាទីហិ វិចិត្តន្តិ អត្ថោ. ពិម្ពន្តិ ទីឃាទិយុត្តដ្ឋានេសុ ទីឃាទីហិ អង្គបច្ចង្គេហិ សណ្ឋិតំ អត្តភាវំ. អរុកាយន្តិ នវន្នំ វណមុខានំ វសេន អរុភូតំ កាយំ. សមុស្សិតន្តិ តីហិ អដ្ឋិសតេហិ សមុស្សិតំ. អាតុរន្តិ សព្ពកាលំ ឥរិយាបថាទីហិ បរិហរិតព្ពតាយ និច្ចគិលានំ. ពហុសង្កប្បន្តិ មហាជនេន ពហុធា សង្កប្បិតំ. យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតីតិ យស្ស ធុវភាវោ វា ឋិតិភាវោ វា នត្ថិ, ឯកន្តេន ភេទនវិកិរណវិទ្ធំសនធម្មមេវេតំ, ឥមំ បស្សថាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, សោបិ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហីតិ.

សិរិមាវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. ឧត្តរាថេរីវត្ថុ

បរិជិណ្ណមិទន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧត្តរាថេរិំ នាម ភិក្ខុនិំ អារព្ភ កថេសិ.

ថេរី កិរ វីសវស្សសតិកា ជាតិយា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធបិណ្ឌបាតា អន្តរវីថិយំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា បិណ្ឌបាតេន អាបុច្ឆិត្វា តស្ស អបដិក្ខិបិត្វា គណ្ហន្តស្ស សព្ពំ ទត្វា និរាហារា អហោសិ. ឯវំ ទុតិយេបិ តតិយេបិ ទិវសេ តស្សេវ ភិក្ខុនោ តស្មិំយេវ ឋានេ ភត្តំ ទត្វា និរាហារា អហោសិ, ចតុត្ថេ ទិវសេ បន បិណ្ឌាយ ចរន្តី ឯកស្មិំ សម្ពាធដ្ឋានេ សត្ថារំ ទិស្វា បដិក្កមន្តី ឱលម្ពន្តំ អត្តនោ ចីវរកណ្ណំ អក្កមិត្វា សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តី បរិវត្តិត្វា បតិ. សត្ថា តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភគិនិ, បរិជិណ្ណោ តេ អត្តភាវោ ន ចិរស្សេវ ភិជ្ជិស្សតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៨. ‘‘បរិជិណ្ណមិទំ រូបំ, រោគនីឡំ បភង្គុរំ;

ភិជ្ជតិ បូតិសន្ទេហោ, មរណន្តញ្ហិ ជីវិត’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – ភគិនិ ឥទំ តវ សរីរសង្ខាតំ រូបំ មហល្លកភាវេន បរិជិណ្ណំ, តញ្ច ខោ សព្ពរោគានំ និវាសដ្ឋានដ្ឋេន រោគនីឡំ, យថា ខោ បន តរុណោបិ សិង្គាលោ ‘‘ជរសិង្គាលោ’’តិ វុច្ចតិ, តរុណាបិ គឡោចីលតា ‘‘បូតិលតា’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ តទហុជាតំ សុវណ្ណវណ្ណម្បិ សមានំ និច្ចំ បគ្ឃរណដ្ឋេន បូតិតាយ បភង្គុរំ, សោ ឯស បូតិកោ សមានោ តវ ទេហោ ភិជ្ជតិ, ន ចិរស្សេវ ភិជ្ជិស្សតីតិ វេទិតព្ពោ. កិំ ការណា? មរណន្តញ្ហិ ជីវិតំ យស្មា សព្ពសត្តានំ ជីវិតំ មរណបរិយោសានមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ទេសនាវសានេ សា ថេរី សោតាបត្តិផលំ បត្តា, មហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ឧត្តរាថេរីវត្ថុ តតិយំ.

៤. សម្ពហុលអធិមានិកភិក្ខុវត្ថុ

យានិមានីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ អធិមានិកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

បញ្ចសតា កិរ ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឃដេន្តា វាយមន្តា ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ‘‘កិលេសានំ អសមុទាចារេន បព្ពជិតកិច្ចំ នោ និប្ផន្នំ, អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ សត្ថុ អារោចេស្សាមា’’តិ អាគមិំសុ. សត្ថា តេសំ ពហិទ្វារកោដ្ឋកំ បត្តកាលេយេវ អានន្ទត្ថេរំ អាហ – ‘‘អានន្ទ, ឯតេសំ ភិក្ខូនំ បវិសិត្វា មយា ទិដ្ឋេន កម្មំ នត្ថិ, អាមកសុសានំ គន្ត្វា តតោ អាគន្ត្វា មំ បស្សន្តូ’’តិ. ថេរោ គន្ត្វា តេសំ តមត្ថំ អារោចេសិ. តេ ‘‘កិំ អម្ហាកំ អាមកសុសានេនា’’តិ អវត្វាវ ‘‘ទីឃទស្សិនា ពុទ្ធេន ការណំ ទិដ្ឋំ ភវិស្សតី’’តិ អាមកសុសានំ គន្ត្វា តត្ថ កុណបានិ បស្សន្តា ឯកាហទ្វីហបតិតេសុ កុណបេសុ អាឃាតំ បដិលភិត្វា តំ ខណំ បតិតេសុ អល្លសរីរេសុ រាគំ ឧប្បាទយិំសុ, តស្មិំ ខណេ អត្តនោ សកិលេសភាវំ ជានិំសុ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ឱភាសំ ផរិត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ សម្មុខេ កថេន្តោ វិយ ‘‘នប្បតិរូបំ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ឯវរូបំ អដ្ឋិសង្ឃាតំ ទិស្វា រាគរតិំ ឧប្បាទេតុ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៩. ‘‘យានិមានិ អបត្ថានិ, អលាពូនេវ សារទេ;

កាបោតកានិ អដ្ឋីនិ, តានិ ទិស្វាន កា រតី’’តិ.

តត្ថ អបត្ថានីតិ ឆឌ្ឌិតានិ. សារទេតិ សរទកាលេ វាតាតបបហតានិ តត្ថ តត្ថ វិប្បកិណ្ណអលាពូនិ វិយ. កាបោតកានីតិ កបោតកវណ្ណានិ. តានិ ទិស្វានាតិ តានិ ឯវរូបានិ អដ្ឋីនិ ទិស្វា តុម្ហាកំ កា រតិ, ននុ អប្បមត្តកម្បិ កាមរតិំ កាតុំ ន វដ្ដតិយេវាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ យថាឋិតាវ អរហត្តំ បត្វា ភគវន្តំ អភិត្ថវមានា អាគន្ត្វា វន្ទិំសូតិ.

សម្ពហុលអធិមានិកភិក្ខុវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. ជនបទកល្យាណី រូបនន្ទាថេរីវត្ថុ

អដ្ឋីនំ នគរំ កតន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ជនបទកល្យាណិំ រូបនន្ទាថេរិំ អារព្ភ កថេសិ.

សា កិរ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ ជេដ្ឋភាតិកោ រជ្ជសិរិំ បហាយ បព្ពជិត្វា លោកេ អគ្គបុគ្គលោ ពុទ្ធោ ជាតោ, បុត្តោបិស្ស រាហុលកុមារោ បព្ពជិតោ, ភត្តាបិ មេ បព្ពជិតោ, មាតាបិ មេ បព្ពជិតា, អហម្បិ ឯត្តកេ ញាតិជនេ បព្ពជិតេ គេហេ កិំ ករិស្សាមិ, បព្ពជិស្សាមា’’តិ. សា ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិ ញាតិសិនេហេនេវ, នោ សទ្ធាយ, អភិរូបតាយ បន រូបនន្ទាតិ បញ្ញាយិ. ‘‘សត្ថា កិរ ‘រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’តិ វទេតី’’តិ សុត្វា សា ឯវំ ទស្សនីយេ បាសាទិកេ មមបិ រូបេ ទោសំ កថេយ្យាតិ សត្ថុ សម្មុខីភាវំ ន គច្ឆតិ. សាវត្ថិវាសិនោ បាតោវ ទានំ ទត្វា សមាទិន្នុបោសថា សុទ្ធុត្តរាសង្គា គន្ធមាលាទិហត្ថា សាយន្ហសមយេ ជេតវនេ សន្និបតិត្វា ធម្មំ សុណន្តិ. ភិក្ខុនិសង្ឃោបិ សត្ថុ ធម្មទេសនាយ ឧប្បន្នច្ឆន្ទោ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណាតិ. ធម្មំ សុត្វា នគរំ បវិសន្តោ សត្ថុ គុណកថំ កថេន្តោវ បវិសតិ.

ចតុប្បមាណិកេ ហិ លោកសន្និវាសេ អប្បកាវ តេ សត្តា, យេសំ តថាគតំ បស្សន្តានំ បសាទោ ន ឧប្បជ្ជតិ. រូបប្បមាណិកាបិ ហិ តថាគតស្ស លក្ខណានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតំ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ ទិស្វា បសីទន្តិ, ឃោសប្បមាណិកាបិ អនេកានិ ជាតិសតានិ និស្សាយ បវត្តំ សត្ថុ គុណឃោសញ្ចេវ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ធម្មទេសនាឃោសញ្ច សុត្វា បសីទន្តិ, លូខប្បមាណិកាបិស្ស ចីវរាទិលូខតំ បដិច្ច បសីទន្តិ, ធម្មប្បមាណិកាបិ ‘‘ឯវរូបំ ទសពលស្ស សីលំ, ឯវរូបោ សមាធិ, ឯវរូបា បញ្ញា, ភគវា សីលាទីហិ គុណេហិ អសមោ អប្បដិបុគ្គលោ’’តិ បសីទន្តិ. តេសំ តថាគតស្ស គុណំ កថេន្តានំ មុខំ នប្បហោតិ. រូបនន្ទា ភិក្ខុនីនញ្ចេវ ឧបាសិកានញ្ច សន្តិកា តថាគតស្ស គុណកថំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អតិវិយ មេ ភាតិកស្ស វណ្ណំ កថេន្តិយេវ. ឯកទិវសម្បិ មេ រូបេ ទោសំ កថេន្តោ កិត្តកំ កថេស្សតិ. យំនូនាហំ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា អត្តានំ អទស្សេត្វាវ តថាគតំ បស្សិត្វា ធម្មមស្ស សុណិត្វា អាគច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. សា ‘‘អហម្បិ អជ្ជ ធម្មស្សវនំ គមិស្សាមី’’តិ ភិក្ខុនីនំ អារោចេសិ.

ភិក្ខុនិយោ ‘‘ចិរស្សំ វត រូបនន្ទាយ សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ គន្តុកាមតា ឧប្បន្នា, អជ្ជ សត្ថា ឥមំ និស្សាយ វិចិត្រធម្មទេសនំ នានានយំ ទេសេស្សតី’’តិ តុដ្ឋមានសា តំ អាទាយ និក្ខមិំសុ. សា និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ ‘‘អហំ អត្តានំ នេវ ទស្សេស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. សត្ថា ‘‘អជ្ជ រូបនន្ទា មយ្ហំ ឧបដ្ឋានំ អាគមិស្សតិ, កីទិសី នុ ខោ តស្សា ធម្មទេសនា សប្បាយា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘រូបគរុកា ឯសា អត្តភាវេ ពលវសិនេហា, កណ្ដកេន កណ្ដកុទ្ធរណំ វិយ រូបេនេវស្សា រូបមទនិម្មទនំ សប្បាយ’’ន្តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា តស្សា វិហារំ បវិសនសមយេ ឯកំ បន អភិរូបំ ឥត្ថិំ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ រត្តវត្ថនិវត្ថំ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតំ ពីជនិំ គហេត្វា អត្តនោ សន្តិកេ ឋត្វា ពីជយមានំ ឥទ្ធិពលេន អភិនិម្មិនិ. តំ ខោ បន ឥត្ថិំ សត្ថា ចេវ បស្សតិ រូបនន្ទា ច. សា ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ វិហារំ បវិសិត្វា ភិក្ខុនីនំ បិដ្ឋិបស្សេ ឋត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន សត្ថារំ វន្ទិត្វា ភិក្ខុនីនំ អន្តរេ និសិន្នា បាទន្តតោ បដ្ឋាយ សត្ថារំ ឱលោកេន្តី លក្ខណវិចិត្តំ អនុព្យញ្ជនសមុជ្ជលំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តំ សត្ថុ សរីរំ ទិស្វា បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកំ មុខំ ឱលោកេន្តី សមីបេ ឋិតំ ឥត្ថិរូបំ អទ្ទស. សា តំ ឱលោកេត្វា អត្តភាវំ ឱលោកេន្តី សុវណ្ណរាជហំសិយា បុរតោ កាកីសទិសំ អត្តានំ អវមញ្ញិ. ឥទ្ធិមយរូបំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយេវ ហិ តស្សា អក្ខីនិ ភមិំសុ. សា ‘‘អហោ ឥមិស្សា កេសា សោភនា, អហោ នលាដំ សោភន’’ន្តិ សព្ពេសំ សារីរប្បទេសានំ រូបសិរិយា សមាកឌ្ឍិតចិត្តា តស្មិំ រូបេ ពលវសិនេហា អហោសិ.

សត្ថា តស្សា តត្ថ អភិរតិំ ញត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោវ តំ រូបំ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកភាវំ អតិក្កមិត្វា វីសតិវស្សុទ្ទេសិកំ កត្វា ទស្សេសិ. រូបនន្ទា ឱលោកេត្វា ‘‘ន វតិទំ រូបំ បុរិមសទិស’’ន្តិ ថោកំ វិរត្តចិត្តា អហោសិ. សត្ថា អនុក្កមេនេវ តស្សា ឥត្ថិយា សកិំ វិជាតវណ្ណំ មជ្ឈិមិត្ថិវណ្ណំ ជរាជិណ្ណមហល្លិកិត្ថិវណ្ណញ្ច ទស្សេសិ. សាបិ អនុបុព្ពេនេវ ‘‘ឥទម្បិ អន្តរហិតំ, ឥទម្បិ អន្តរហិត’’ន្តិ ជរាជិណ្ណកាលេ តំ វិរជ្ជមានា ខណ្ឌទន្តិំ បលិតសិរំ ឱភគ្គំ គោបានសិវង្កំ ទណ្ឌបរាយណំ បវេធមានំ ទិស្វា អតិវិយ វិរជ្ជិ. អថ សត្ថា តំ ព្យាធិនា អភិភូតំ កត្វា ទស្សេសិ. សា តង្ខណញ្ញេវ ទណ្ឌញ្ច តាលវណ្ដញ្ច ឆឌ្ឌេត្វា មហាវិរវំ វិរវមានា ភូមិយំ បតិត្វា សកេ មុត្តករីសេ និមុគ្គា អបរាបរំ បរិវត្តិ. រូបនន្ទា តម្បិ ទិស្វា អតិវិយ វិរជ្ជិ. សត្ថាបិ តស្សា ឥត្ថិយា មរណំ ទស្សេសិ. សា តង្ខណំយេវ ឧទ្ធុមាតកភាវំ អាបជ្ជិ, នវហិ វណមុខេហិ បុព្ពវដ្ដិយោ ចេវ បុឡវា ច បគ្ឃរិំសុ, កាកាទយោ សន្និបតិត្វា វិលុម្បិំសុ. រូបនន្ទាបិ តំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ ឥត្ថី ឥមស្មិំយេវ ឋានេ ជរំ បត្តា, ព្យាធិំ បត្តា, មរណំ បត្តា, ឥមស្សាបិ មេ អត្តភាវស្ស ឯវមេវ ជរាព្យាធិមរណានិ អាគមិស្សន្តី’’តិ អត្តភាវំ អនិច្ចតោ បស្សិ. អនិច្ចតោ ទិដ្ឋត្តា ឯវ បន ទុក្ខតោ អនត្តតោ ទិដ្ឋោយេវ ហោតិ. អថស្សា តយោ ភវា អាទិត្តា គេហា វិយ គីវាយ ពទ្ធកុណបំ វិយ ច ឧបដ្ឋហិំសុ, កម្មដ្ឋានាភិមុខំ ចិត្តំ បក្ខន្ទិ. សត្ថា តាយ អនិច្ចតោ ទិដ្ឋភាវំ ញត្វា ‘‘សក្ខិស្សតិ នុ ខោ សយមេវ អត្តនោ បតិដ្ឋំ កាតុ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘ន សក្ខិស្សតិ, ពហិទ្ធា បច្ចយំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តស្សា សប្បាយវសេន ធម្មំ ទេសេន្តោ អាហ –

‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, បស្ស នន្ទេ សមុស្សយំ;

ឧគ្ឃរន្តំ បគ្ឃរន្តំ, ពាលានំ អភិបត្ថិតំ.

‘‘យថា ឥទំ តថា ឯតំ, យថា ឯតំ តថា ឥទំ;

ធាតុតោ សុញ្ញតោ បស្ស, មា លោកំ បុនរាគមិ;

ភវេ ឆន្ទំ វិរាជេត្វា, ឧបសន្តោ ចរិស្សតី’’តិ. –

ឥត្ថំ សុទំ ភគវា នន្ទំ ភិក្ខុនិំ អារព្ភ ឥមា គាថាយោ អភាសិត្ថាតិ. នន្ទា ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. អថស្សា ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គផលានំ វិបស្សនាបរិវាសត្ថាយ សុញ្ញតាកម្មដ្ឋានំ កថេតុំ, ‘‘នន្ទេ, មា ‘ឥមស្មិំ សរីរេ សារោ អត្ថី’តិ សញ្ញំ ករិ. អប្បមត្តកោបិ ហិ ឯត្ថ សារោ នត្ថិ, តីណិ អដ្ឋិសតានិ ឧស្សាបេត្វា កតំ អដ្ឋិនគរមេត’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥០. ‘‘អដ្ឋីនំ នគរំ កតំ, មំសលោហិតលេបនំ;

យត្ថ ជរា ច មច្ចុ ច, មានោ មក្ខោ ច ឱហិតោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – យថេវ ហិ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណាទីនំ ឱទហនត្ថាយ កដ្ឋានិ ឧស្សាបេត្វា វល្លីហិ ពន្ធិត្វា មត្តិកាយ វិលិម្បេត្វា នគរសង្ខាតំ ពហិទ្ធា គេហំ ករោន្តិ, ឯវមិទំ អជ្ឈត្តិកម្បិ តីណិ អដ្ឋិសតានិ ឧស្សាបេត្វា ន្ហារុវិនទ្ធំ មំសលោហិតលេបនំ តចបដិច្ឆន្នំ ជីរណលក្ខណាយ ជរាយ មរណលក្ខណស្ស មច្ចុនោ អារោហសម្បទាទីនិ បដិច្ច មញ្ញនលក្ខណស្ស មានស្ស សុកតការណវិនាសនលក្ខណស្ស មក្ខស្ស ច ឱទហនត្ថាយ នគរំ កតំ. ឯវរូបោ ឯវ ហិ ឯត្ថ កាយិកចេតសិកោ អាពាធោ ឱហិតោ, ឥតោ ឧទ្ធំ កិញ្ចិ គយ្ហូបគំ នត្ថីតិ.

ទេសនាវសានេ សា ថេរី អរហត្តំ បាបុណិ, មហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ជនបទកល្យាណី រូបនន្ទាថេរីវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. មល្លិកាទេវីវត្ថុ

ជីរន្តិ វេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មល្លិកំ ទេវិំ អារព្ភ កថេសិ.

សា កិរ ឯកទិវសំ ន្ហានកោដ្ឋកំ បវិដ្ឋា មុខំ ធោវិត្វា ឱនតសរីរា ជង្ឃំ ធោវិតុំ អារភិ. តាយ ច សទ្ធិំយេវ បវិដ្ឋោ ឯកោ វល្លភសុនខោ អត្ថិ. សោ តំ តថា ឱនតំ ទិស្វា អសទ្ធម្មសន្ថវំ កាតុំ អារភិ. សា ផស្សំ សាទិយន្តី អដ្ឋាសិ. រាជាបិ ឧបរិបាសាទេ វាតបានេន ឱលោកេន្តោ តំ ទិស្វា តតោ អាគតកាលេ ‘‘នស្ស, វសលិ, កស្មា ឯវរូបមកាសី’’តិ អាហ. កិំ មយា កតំ, ទេវាតិ. សុនខេន សទ្ធិំ សន្ថវោតិ. នត្ថេតំ, ទេវាតិ. មយា សាមំ ទិដ្ឋំ, នាហំ តវ សទ្ទហិស្សាមិ, នស្ស, វសលីតិ. ‘‘មហារាជ, យោ កោចិ ឥមំ កោដ្ឋកំ បវិដ្ឋោ ឥមិនា វាតបានេន ឱលោកេន្តស្ស ឯកោវ ទ្វិធា បញ្ញាយតី’’តិ អភូតំ កថេសិ. ទេវ, សចេ មេ សទ្ទហសិ, ឯតំ កោដ្ឋកំ បវិស, អហំ តំ ឥមិនា វាតបានេន ឱលោកេស្សាមីតិ. រាជា មូឡ្ហធាតុកោ តស្សា វចនំ សទ្ទហិត្វា កោដ្ឋកំ បាវិសិ. សាបិ ខោ ទេវី វាតបានេ ឋត្វា ឱលោកេន្តី ‘‘អន្ធពាល, មហារាជ, កិំ នាមេតំ, អជិកាយ សទ្ធិំ សន្ថវំ ករោសី’’តិ អាហ. ‘‘នាហំ, ភទ្ទេ, ឯវរូបំ ករោមី’’តិ ច វុត្តេបិ ‘‘មយា សាមំ ទិដ្ឋំ, នាហំ តវ សទ្ទហិស្សាមី’’តិ អាហ.

តំ សុត្វា រាជា ‘‘អទ្ធា ឥមំ កោដ្ឋកំ បវិដ្ឋោ ឯកោវ ទ្វិធា បញ្ញាយតី’’តិ សទ្ទហិ. មល្លិកា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា អន្ធពាលតាយ មយា វញ្ចិតោ, បាបំ មេ កតំ, អយញ្ច មេ អភូតេន អព្ភាចិក្ខិតោ, ឥទំ មេ កម្មំ សត្ថាបិ ជានិស្សតិ, ទ្វេ អគ្គសាវកាបិ អសីតិ មហាសាវកាបិ ជានិស្សន្តិ, អហោ វត មេ ភារិយំ កម្មំ កត’’ន្តិ. អយំ កិរ រញ្ញោ អសទិសទានេ សហាយិកា អហោសិ. តត្ថ ច ឯកទិវសំ កតបរិច្ចាគោ ធនស្ស ចុទ្ទសកោដិអគ្ឃនកោ អហោសិ. តថាគតស្ស សេតច្ឆត្តំ និសីទនបល្លង្កោ អាធារកោ បាទបីឋន្តិ ឥមានិ បន ចត្តារិ អនគ្ឃានេវ អហេសុំ. សា មរណកាលេ ឯវរូបំ មហាបរិច្ចាគំ នានុស្សរិត្វា តទេវ បាបកម្មំ អនុស្សរន្តី កាលំ កត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ. រញ្ញោ បន សា អតិវិយ បិយា អហោសិ. សោ ពលវសោកាភិភូតោ តស្សា សរីរកិច្ចំ ការេត្វា ‘‘និព្ពត្តដ្ឋានមស្សា បុច្ឆិស្សាមី’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. សត្ថា យថា សោ អាគតការណំ ន សរតិ, តថា អកាសិ. សោ សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយធម្មកថំ សុត្វា គេហំ បវិដ្ឋកាលេ សរិត្វា ‘‘អហំ ភណេ មល្លិកាយ និព្ពត្តដ្ឋានំ បុច្ឆិស្សាមីតិ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បមុដ្ឋោ, ស្វេ បុន បុច្ឆិស្សាមី’’តិ បុនទិវសេបិ អគមាសិ. សត្ថាបិ បដិបាដិយា សត្ត ទិវសានិ យថា សោ ន សរតិ, តថា អកាសិ. សាបិ សត្តាហមេវ និរយេ បច្ចិត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ តតោ ចុតា តុសិតភវនេ និព្ពត្តិ. កស្មា បនស្ស សត្ថា អសរណភាវំ អកាសីតិ? សា កិរ តស្ស អតិវិយ បិយា អហោសិ មនាបា, តស្មា តស្សា និរយេ និព្ពត្តភាវំ សុត្វា ‘‘សចេ ឯវរូបា សទ្ធាសម្បន្នា និរយេ និព្ពត្តា, ទានំ ទត្វា កិំ ករិស្សាមី’’តិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ គហេត្វា បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ គេហេ បវត្តំ និច្ចភត្តំ ហរាបេត្វា និរយេ និព្ពត្តេយ្យ, តេនស្ស សត្ថា សត្តាហំ អសរណភាវំ កត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ សយមេវ រាជកុលទ្វារំ អគមាសិ.

រាជា ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ សុត្វា និក្ខមិត្វា បត្តំ អាទាយ បាសាទំ អភិរុហិតុំ អារភិ. សត្ថា បន រថសាលាយ និសីទិតុំ អាការំ ទស្សេសិ. រាជា សត្ថារំ តត្ថេវ និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកេន បដិមានេត្វា វន្ទិត្វា និសិន្នោវ អហំ, ភន្តេ, មល្លិកាយ ទេវិយា និព្ពត្តដ្ឋានំ បុច្ឆិស្សាមីតិ គន្ត្វា បមុដ្ឋោ, កត្ថ នុ ខោ សា, ភន្តេ, និព្ពត្តាតិ. តុសិតភវនេ, មហារាជាតិ, ភន្តេ, តាយ តុសិតភវនេ អនិព្ពត្តន្តិយា កោ អញ្ញោ និព្ពត្តិស្សតិ, ភន្តេ, នត្ថិ តាយ សទិសា ឥត្ថី. តស្សា ហិ និសិន្នដ្ឋានាទីសុ ‘‘ស្វេ តថាគតស្ស ឥទំ ទស្សាមិ, ឥទំ ករិស្សាមី’’តិ ទានសំវិធានំ ឋបេត្វា អញ្ញំ កិច្ចមេវ នត្ថិ, ភន្តេ, តស្សា បរលោកំ គតកាលតោ បដ្ឋាយ សរីរំ មេ ន វហតីតិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘មា ចិន្តយិ, មហារាជ, សព្ពេសំ ធុវធម្មោ អយ’’ន្តិ វត្វា ‘‘អយំ, មហារាជ, រថោ កស្សា’’តិ បុច្ឆិ. តំ សុត្វា រាជា សិរស្មិំ អញ្ជលិំ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘បិតាមហស្ស មេ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ‘‘អយំ កស្សា’’តិ? ‘‘បិតុ មេ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អយំ បន រថោ កស្សា’’តិ? ‘‘មម, ភន្តេ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ សត្ថា, ‘‘មហារាជ, តវ បិតាមហស្ស រថោ តេនេវាការេន តវ បិតុ រថំ ន បាបុណិ, តវ បិតុ រថោ តវ រថំ ន បាបុណិ, ឯវរូបស្ស នាម កដ្ឋកលិង្គរស្សាបិ ជរា អាគច្ឆតិ, កិមង្គំ បន អត្តភាវស្ស. មហារាជ, សប្បុរិសធម្មស្សេវ ហិ ជរា នត្ថិ, សត្តា បន អជីរកា នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥១. ‘‘ជីរន្តិ វេ រាជរថា សុចិត្តា,

អថោ សរីរម្បិ ជរំ ឧបេតិ;

សតញ្ច ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតិ,

សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិ.

តត្ថ វេតិ និបាតោ. សុចិត្តាតិ សត្តហិ រតនេហិ អបរេហិ ច រថាលង្ការេហិ សុដ្ឋុ ចិត្តិតា រាជូនំ រថាបិ ជីរន្តិ. សរីរម្បីតិ ន កេវលំ រថា ឯវ, ឥទំ សុប្បដិជគ្គិតំ សរីរម្បិ ខណ្ឌិច្ចាទីនិ បាបុណន្តំ ជរំ ឧបេតិ. សតញ្ចាតិ ពុទ្ធាទីនំ បន សន្តានំ នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ ច កិញ្ចិ ឧបឃាតំ ន ឧបេតីតិ ន ជរំ ឧបេតិ នាម. បវេទយន្តីតិ ឯវំ សន្តោ ពុទ្ធាទយោ សព្ភិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ កថេន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

មល្លិកាទេវីវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. លាឡុទាយិត្ថេរវត្ថុ

អប្បស្សុតាយន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លាឡុទាយិត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ មង្គលំ ករោន្តានំ គេហំ គន្ត្វា ‘‘តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តី’’តិអាទិនា (ខុ. បា. ៧.១; បេ. វ. ១៤) នយេន អវមង្គលំ កថេតិ, អវមង្គលំ ករោន្តានំ គេហំ គន្ត្វា តិរោកុដ្ដាទីសុ កថេតព្ពេសុ ‘‘ទានញ្ច ធម្មចរិយា ចា’’តិអាទិនា (ខុ. បា. ៥.៧; សុ. និ. ២៦៦) នយេន មង្គលគាថា វា ‘‘យំ កិញ្ចិ វិត្តំ ឥធ វា ហុរំ វា’’តិ រតនសុត្តំ (ខុ. បា. ៦.៣; សុ. និ. ២២៦) វា កថេតិ. ឯវំ តេសុ តេសុ ឋានេសុ ‘‘អញ្ញំ កថេស្សាមី’’តិ អញ្ញំ កថេន្តោបិ ‘‘អញ្ញំ កថេមី’’តិ ន ជានាតិ. ភិក្ខូ តស្ស កថំ សុត្វា សត្ថុ អារោចេសុំ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, លាឡុទាយិស្ស មង្គលាមង្គលដ្ឋានេសុ គមនេន, អញ្ញស្មិំ កថេតព្ពេ អញ្ញមេវ កថេតី’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស ឯវំ កថេតិ, បុព្ពេបិ អញ្ញស្មិំ កថេតព្ពេ អញ្ញមេវ កថេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ កិរ ពារាណសិយំ អគ្គិទត្តស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ សោមទត្តកុមារោ នាម រាជានំ ឧបដ្ឋហិ. សោ រញ្ញា បិយោ អហោសិ មនាបោ. ព្រាហ្មណោ បន កសិកម្មំ និស្សាយ ជីវតិ. តស្ស ទ្វេយេវ គោណា អហេសុំ. តេសុ ឯកោ មតោ. ព្រាហ្មណោ បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត, សោមទត្ត, រាជានំ មេ យាចិត្វា ឯកំ គោណំ អាហរា’’តិ. សោមទត្តោ ‘‘សចាហំ រាជានំ យាចិស្សាមិ, លហុភាវោ មេ បញ្ញាយិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘តុម្ហេយេវ, តាត, រាជានំ យាចថា’’តិ វត្វា ‘‘តេន ហិ, តាត, មំ គហេត្វា យាហី’’តិ វុត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ទន្ធបញ្ញោ អភិក្កមាទិវចនមត្តម្បិ ន ជានាតិ, អញ្ញស្មិំ វត្តព្ពេ អញ្ញមេវ វទតិ, សិក្ខាបេត្វា បន នំ នេស្សាមី’’តិ. សោ តំ អាទាយ ពីរណត្ថម្ភកំ នាម សុសានំ គន្ត្វា តិណកលាបេ ពន្ធិត្វា ‘‘អយំ រាជា, អយំ ឧបរាជា, អយំ សេនាបតី’’តិ នាមានិ កត្វា បដិបាដិយា បិតុ ទស្សេត្វា ‘‘តុម្ហេហិ រាជកុលំ គន្ត្វា ឯវំ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ បដិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ នាម រាជា វត្តព្ពោ, ឯវំ នាម ឧបរាជា, រាជានំ បន ឧបសង្កមិត្វា ‘ជយតុ ភវំ, មហារាជា’តិ វត្វា ឯវំ ឋត្វា ឥមំ គាថំ វត្វា គោណំ យាចេយ្យាថា’’តិ គាថំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ –

‘‘ទ្វេ មេ គោណា មហារាជ, យេហិ ខេត្តំ កសាមសេ;

តេសុ ឯកោ មតោ ទេវ, ទុតិយំ ទេហិ ខត្តិយា’’តិ.

សោ ហិ សំវច្ឆរមត្តេន តំ គាថំ បគុណំ កត្វា បគុណភាវំ បុត្តស្ស អារោចេត្វា ‘‘តេន ហិ, តាត, កញ្ចិទេវ បណ្ណាការំ អាទាយ អាគច្ឆថ, អហំ បុរិមតរំ គន្ត្វា រញ្ញោ សន្តិកេ ឋស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ បណ្ណាការំ គហេត្វា សោមទត្តស្ស រញ្ញោ សន្តិកេ ឋិតកាលេ ឧស្សាហប្បត្តោ រាជកុលំ គន្ត្វា រញ្ញា តុដ្ឋចិត្តេន កតបដិសម្មោទនោ, ‘‘តាត, ចិរស្សំ វត អាគតត្ថ, ឥទមាសនំ និសីទិត្វា វទថ, យេនត្ថោ’’តិ វុត្តេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ទ្វេ មេ គោណា មហារាជ, យេហិ ខេត្តំ កសាមសេ;

តេសុ ឯកោ មតោ ទេវ, ទុតិយំ គណ្ហ ខត្តិយា’’តិ.

រញ្ញា ‘‘កិំ វទេសិ, តាត, បុន វទេហី’’តិ វុត្តេបិ តមេវ គាថំ អាហ. រាជា តេន វិរជ្ឈិត្វា កថិតភាវំ ញត្វា សិតំ កត្វា, ‘‘សោមទត្ត, តុម្ហាកំ គេហេ ពហូ មញ្ញេ គោណា’’តិ វត្វា ‘‘តុម្ហេហិ ទិន្នា ពហូ ភវិស្សន្តិ, ទេវា’’តិ វុត្តេ ពោធិសត្តស្ស តុស្សិត្វា ព្រាហ្មណស្ស សោឡស គោណេ អលង្ការភណ្ឌកំ និវាសគាមញ្ចស្ស ព្រហ្មទេយ្យំ ទត្វា មហន្តេន យសេន ព្រាហ្មណំ ឧយ្យោជេសីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, ព្រាហ្មណោ លាឡុទាយី, សោមទត្តោ បន អហមេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស អត្តនោ អប្បស្សុតតាយ អញ្ញស្មិំ វត្តព្ពេ អញ្ញមេវ វទតិ. អប្បស្សុតបុរិសោ ហិ ពលិពទ្ទសទិសោ នាម ហោតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥២. ‘‘អប្បស្សុតាយំ បុរិសោ, ពលិពទ្ទោវ ជីរតិ;

មំសានិ តស្ស វឌ្ឍន្តិ, បញ្ញា តស្ស ន វឌ្ឍតី’’តិ.

តត្ថ អប្បស្សុតាយន្តិ ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា បណ្ណាសកានំ. អថ វា បន វគ្គានំ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា សុត្តន្តានំ វាបិ អភាវេន អប្បស្សុតោ អយំ. កម្មដ្ឋានំ បន ឧគ្គហេត្វា អនុយុញ្ជន្តោ ពហុស្សុតោវ. ពលិពទ្ទោវ ជីរតីតិ យថា ហិ ពលិពទ្ទោ ជីរមានោ វឌ្ឍមានោ នេវ មាតុ, ន បិតុ, ន សេសញាតកានំ អត្ថាយ វឌ្ឍតិ, អថ ខោ និរត្ថកមេវ ជីរតិ, ឯវមេវំ អយម្បិ ន ឧបជ្ឈាយវត្តំ ករោតិ, ន អាចរិយវត្តំ, ន អាគន្តុកវត្តាទីនិ, ន ភាវនារាមតំ អនុយុញ្ជតិ, និរត្ថកមេវ ជីរតិ, មំសានិ តស្ស វឌ្ឍន្តីតិ យថា ពលិពទ្ទស្ស ‘‘យុគនង្គលាទីនិ វហិតុំ អសមត្ថោ ឯសោ’’តិ អរញ្ញេ វិស្សដ្ឋស្ស តត្ថេវ វិចរន្តស្ស ខាទន្តស្ស បិវន្តស្ស មំសានិ វឌ្ឍន្តិ, ឯវមេវ ឥមស្សាបិ ឧបជ្ឈាយាទីហិ វិស្សដ្ឋស្ស សង្ឃំ និស្សាយ ចត្តារោ បច្ចយេ លភិត្វា ឧទ្ធវិរេចនាទីនិ កត្វា កាយំ បោសេន្តស្ស មំសានិ វឌ្ឍន្តិ, ថូលសរីរោ ហុត្វា វិចរតិ. បញ្ញា តស្សាតិ លោកិយលោកុត្តរា បនស្ស បញ្ញា ឯកង្គុលមត្តាបិ ន វឌ្ឍតិ, អរញ្ញេ បន គច្ឆលតាទីនិ វិយ ឆ ទ្វារានិ និស្សាយ តណ្ហា ចេវ នវវិធមានោ ច វឌ្ឍតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ មហាជនោ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណីតិ.

លាឡុទាយិត្ថេរវត្ថុ សត្តមំ.

៨. ឧទានវត្ថុ

អនេកជាតិសំសារន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ពោធិរុក្ខមូលេ និសិន្នោ ឧទានវសេន ឧទានេត្វា អបរភាគេ អានន្ទត្ថេរេន បុដ្ឋោ កថេសិ.

សោ ហិ ពោធិរុក្ខមូលេ និសិន្នោ សូរិយេ អនត្ថង្គតេយេវ មារពលំ វិទ្ធំសេត្វា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសបដិច្ឆាទកំ តមំ បទាលេត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមេ សត្តេសុ ការុញ្ញតំ បដិច្ច បច្ចយាការេ ញាណំ ឱតារេត្វា តំ អនុលោមបដិលោមវសេន សម្មសន្តោ អរុណុគ្គមនវេលាយ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អនេកេហិ ពុទ្ធសតសហស្សេហិ អវិជហិតំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១៥៣. ‘‘អនេកជាតិសំសារំ, សន្ធាវិស្សំ អនិព្ពិសំ;

គហការំ គវេសន្តោ, ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនំ.

១៥៤. ‘‘គហការក ទិដ្ឋោសិ, បុន គេហំ ន កាហសិ;

សព្ពា តេ ផាសុកា ភគ្គា, គហកូដំ វិសង្ខតំ;

វិសង្ខារគតំ ចិត្តំ, តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ.

តត្ថ គហការំ គវេសន្តោតិ អហំ ឥមស្ស អត្តភាវសង្ខាតស្ស គេហស្ស ការកំ តណ្ហាវឌ្ឍកិំ គវេសន្តោ យេន ញាណេន សក្កា តំ ទដ្ឋុំ, តស្ស ពោធិញាណស្សត្ថាយ ទីបង្ករបាទមូលេ កតាភិនីហារោ ឯត្តកំ កាលំ អនេកជាតិសំសារំ អនេកជាតិសតសហស្សសង្ខាតំ ឥមំ សំសារវដ្ដំ អនិព្ពិសំ តំ ញាណំ អវិន្ទន្តោ អលភន្តោយេវ សន្ធាវិស្សំ សំសរិំ, អបរាបរំ អនុវិចរិន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនន្តិ ឥទំ គហការកគវេសនស្ស ការណវចនំ. យស្មា ជរាព្យាធិមរណមិស្សិតាយ ជាតិ នាមេសា បុនប្បុនំ ឧបគន្តុំ ទុក្ខា, ន ច សា តស្មិំ អទិដ្ឋេ និវត្តតិ. តស្មា តំ គវេសន្តោ សន្ធាវិស្សន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋោសីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈន្តេន មយា ឥទានិ ទិដ្ឋោសិ. បុន គេហន្តិ បុន ឥមស្មិំ សំសារវដ្ដេ អត្តភាវសង្ខាតំ មម គេហំ ន កាហសិ. សព្ពា តេ ផាសុកា ភគ្គាតិ តវ សព្ពា អវសេសា កិលេសផាសុកា មយា ភគ្គា. គហកូដំ វិសង្ខតន្តិ ឥមស្ស តយា កតស្ស អត្តភាវគេហស្ស អវិជ្ជាសង្ខាតំ កណ្ណិកមណ្ឌលម្បិ មយា វិទ្ធំសិតំ. វិសង្ខារគតំ ចិត្តន្តិ ឥទានិ មម ចិត្តំ វិសង្ខារំ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេន គតំ អនុបវិដ្ឋំ. តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគាតិ តណ្ហានំ ខយសង្ខាតំ អរហត្តំ អធិគតោស្មីតិ.

ឧទានវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. មហាធនសេដ្ឋិបុត្តវត្ថុ

អចរិត្វាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ឥសិបតនេ មិគទាយេ វិហរន្តោ មហាធនសេដ្ឋិបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ពារាណសិយំ អសីតិកោដិវិភវេ កុលេ និព្ពត្តិ. អថស្ស មាតាបិតរោ ចិន្តេសុំ – ‘‘អម្ហាកំ កុលេ មហាភោគក្ខន្ធោ, បុត្តស្ស នោ ហត្ថេ ឋបេត្វា យថាសុខំ បរិភោគំ ករិស្សាម, អញ្ញេន កម្មេន កិច្ចំ នត្ថី’’តិ. តំ នច្ចគីតវាទិតមត្តមេវ សិក្ខាបេសុំ. តស្មិំយេវ នគរេ អញ្ញស្មិំ អសីតិកោដិវិភវេ កុលេ ឯកា ធីតាបិ និព្ពត្តិ. តស្សាបិ មាតាបិតរោ តថេវ ចិន្តេត្វា តំ នច្ចគីតវាទិតមត្តមេវ សិក្ខាបេសុំ. តេសំ វយប្បត្តានំ អាវាហវិវាហោ អហោសិ. អថ នេសំ អបរភាគេ មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. ទ្វេអសីតិកោដិធនំ ឯកស្មិំយេវ គេហេ អហោសិ. សេដ្ឋិបុត្តោ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ រញ្ញោ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ. អថ តស្មិំ នគរេ ធុត្តា ចិន្តេសុំ – ‘‘សចាយំ សេដ្ឋិបុត្តោ សុរាសោណ្ឌោ ភវិស្សតិ, អម្ហាកំ ផាសុកំ ភវិស្សតិ, ឧគ្គណ្ហាបេម នំ សុរាសោណ្ឌភាវ’’ន្តិ. តេ សុរំ អាទាយ ខជ្ជកមំសេ ចេវ លោណសក្ខរា ច ទុស្សន្តេ ពន្ធិត្វា មូលកន្ទេ គហេត្វា តស្ស រាជកុលតោ អាគច្ឆន្តស្ស មគ្គំ ឱលោកយមានា និសីទិត្វា តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា សុរំ បិវិត្វា លោណសក្ខរំ មុខេ ខិបិត្វា មូលកន្ទំ ឌំសិត្វា ‘‘វស្សសតំ ជីវ សាមិ, សេដ្ឋិបុត្ត, តំ និស្សាយ មយំ ខាទនបិវនសមត្ថា ភវេយ្យាមា’’តិ អាហំសុ. សោ តេសំ វចនំ សុត្វា បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តំ ចូឡូបដ្ឋាកំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ឯតេ បិវន្តី’’តិ. ឯកំ បានកំ, សាមីតិ. មនាបជាតិកំ ឯតន្តិ. សាមិ, ឥមស្មិំ ជីវលោកេ ឥមិនា សទិសំ បាតព្ពយុត្តកំ នាម នត្ថីតិ. សោ ‘‘ឯវំ សន្តេ មយាបិ បាតុំ វដ្ដតី’’តិ ថោកំ ថោកំ អាហរាបេត្វា បិវតិ. អថស្ស នចិរស្សេវ តេ ធុត្តា បិវនភាវំ ញត្វា តំ បរិវារយិំសុ. គច្ឆន្តេ កាលេ បរិវារោ មហា អហោសិ. សោ សតេនបិ សតទ្វយេនបិ សុរំ អាហរាបេត្វា បិវន្តោ ឥមិនា អនុក្កមេនេវ និសិន្នដ្ឋានាទីសុ កហាបណរាសិំ ឋបេត្វា សុរំ បិវន្តោ ‘‘ឥមិនា មាលា អាហរថ, ឥមិនា គន្ធេ, អយំ ជនោ ជុតេ ឆេកោ, អយំ នច្ចេ, អយំ គីតេ, អយំ វាទិតេ. ឥមស្ស សហស្សំ ទេថ, ឥមស្ស ទ្វេ សហស្សានី’’តិ ឯវំ វិកិរន្តោ នចិរស្សេវ អត្តនោ សន្តកំ អសីតិកោដិធនំ ខេបេត្វា ‘‘ខីណំ តេ, សាមិ, ធន’’ន្តិ វុត្តេ កិំ ភរិយាយ មេ សន្តកំ នត្ថីតិ. អត្ថិ, សាមីតិ. តេន ហិ តំ អាហរថាតិ. តម្បិ តថេវ ខេបេត្វា អនុបុព្ពេន ខេត្តអារាមុយ្យានយោគ្គាទិកម្បិ អន្តមសោ ភាជនភណ្ឌកម្បិ អត្ថរណបាវុរណនិសីទនម្បិ សព្ពំ អត្តនោ សន្តកំ វិក្កិណិត្វា ខាទិ. អថ នំ មហល្លកកាលេ យេហិស្ស កុលសន្តកំ គេហំ វិក្កិណិត្វា គហិតំ, តេ តំ គេហា នីហរិំសុ. សោ ភរិយំ អាទាយ បរជនស្ស គេហភិត្តិំ និស្សាយ វសន្តោ កបាលខណ្ឌំ អាទាយ ភិក្ខាយ ចរិត្វា ជនស្ស ឧច្ឆិដ្ឋកំ ភុញ្ជិតុំ អារភិ.

អថ នំ ឯកទិវសំ អាសនសាលាយ ទ្វារេ ឋត្វា ទហរសាមណេរេហិ ទិយ្យមានំ ឧច្ឆិដ្ឋកភោជនំ បដិគ្គណ្ហន្តំ ទិស្វា សត្ថា សិតំ បាត្វាកាសិ. អថ នំ អានន្ទត្ថេរោ សិតការណំ បុច្ឆិ. សត្ថា សិតការណំ កថេន្តោ ‘‘បស្សានន្ទ, ឥមំ មហាធនសេដ្ឋិបុត្តំ ឥមស្មិំ នគរេ ទ្វេអសីតិកោដិធនំ ខេបេត្វា ភរិយំ អាទាយ ភិក្ខាយ ចរន្តំ. សចេ ហិ អយំ បឋមវយេ ភោគេ អខេបេត្វា កម្មន្តេ បយោជយិស្ស, ឥមស្មិំយេវ នគរេ អគ្គសេដ្ឋិ អភវិស្ស. សចេ បន និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្ស, អរហត្តំ បាបុណិស្ស, ភរិយាបិស្ស អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិស្ស. សចេ មជ្ឈិមវយេ ភោគេ អខេបេត្វា កម្មន្តេ បយោជយិស្ស, ទុតិយសេដ្ឋិ អភវិស្ស, និក្ខមិត្វា បព្ពជន្តោ អនាគាមី អភវិស្ស. ភរិយាបិស្ស សកទាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិស្ស. សចេ បច្ឆិមវយេ ភោគេ អខេបេត្វា កម្មន្តេ បយោជយិស្ស, តតិយសេដ្ឋិ អភវិស្ស, និក្ខមិត្វា បព្ពជន្តោបិ សកទាគាមី អភវិស្ស, ភរិយាបិស្ស សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្ស. ឥទានិ បនេស គិហិភោគតោបិ បរិហីនោ សាមញ្ញតោបិ. បរិហាយិត្វា ច បន សុក្ខបល្លលេ កោញ្ចសកុណោ វិយ ជាតោ’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១៥៥. ‘‘អចរិត្វា ព្រហ្មចរិយំ, អលទ្ធា យោព្ពនេ ធនំ;

ជិណ្ណកោញ្ចាវ ឈាយន្តិ, ខីណមច្ឆេវ បល្លលេ.

១៥៦. ‘‘អចរិត្វា ព្រហ្មចរិយំ, អលទ្ធា យោព្ពនេ ធនំ;

សេន្តិ ចាបាតិខីណាវ, បុរាណានិ អនុត្ថុន’’ន្តិ.

តត្ថ អចរិត្វាតិ ព្រហ្មចរិយវាសំ អវសិត្វា. យោព្ពនេតិ អនុប្បន្នេ វា ភោគេ ឧប្បាទេតុំ ឧប្បន្នេ វា ភោគេ រក្ខិតុំ សមត្ថកាលេ ធនម្បិ អលភិត្វា. ខីណមច្ឆេតិ តេ ឯវរូបា ពាលា ឧទកស្ស អភាវា ខីណមច្ឆេ បល្លលេ បរិក្ខីណបត្តា ជិណ្ណកោញ្ចា វិយ អវឈាយន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បល្លលេ ឧទកស្ស អភាវោ វិយ ហិ ឥមេសំ វសនដ្ឋានស្ស អភាវោ, មច្ឆានំ ខីណភាវោ វិយ ឥមេសំ ភោគានំ អភាវោ, ខីណបត្តានំ កោញ្ចានំ ឧប្បតិត្វា គមនាភាវោ វិយ ឥមេសំ ឥទានិ ជលថលបថាទីហិ ភោគេ សណ្ឋាបេតុំ អសមត្ថភាវោ. តស្មា តេ ខីណបត្តា កោញ្ចា វិយ ឯត្ថេវ ពជ្ឈិត្វា អវឈាយន្តីតិ. ចាបាតិខីណាវាតិ ចាបតោ អតិខីណា, ចាបា វិនិមុត្តាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ចាបា វិនិមុត្តា សរា យថាវេគំ គន្ត្វា បតិតា, តំ គហេត្វា ឧក្ខិបន្តេ អសតិ តត្ថេវ ឧបចិកានំ ភត្តំ ហោន្តិ, ឯវំ ឥមេបិ តយោ វយេ អតិក្កន្តា ឥទានិ អត្តានំ ឧទ្ធរិតុំ អសមត្ថតាយ មរណំ ឧបគមិស្សន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សេន្តិ ចាបាតិខីណាវា’’តិ. បុរាណានិ អនុត្ថុនន្តិ ‘‘ឥតិ អម្ហេហិ ខាទិតំ ឥតិ បីត’’ន្តិ បុព្ពេ កតានិ ខាទិតបិវិតនច្ចគីតវាទិតាទីនិ អនុត្ថុនន្តា សោចន្តា អនុសោចន្តា សេន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

មហាធនសេដ្ឋិបុត្តវត្ថុ នវមំ.

ជរាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកាទសមោ វគ្គោ.