១. វិសាខាយ សហាយិកានំ វត្ថុ

កោ នុ ហាសោ កិមានន្ទោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វិសាខាយ សហាយិកាយោ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ បញ្ចសតា កុលបុត្តា ‘‘ឯវំ ឥមា អប្បមាទវិហារិនិយោ ភវិស្សន្តី’’តិ អត្តនោ អត្តនោ ភរិយាយោ វិសាខំ មហាឧបាសិកំ សម្បដិច្ឆាបេសុំ. តា ឧយ្យានំ វា វិហារំ វា គច្ឆន្តិយោ តាយ សទ្ធិំយេវ គច្ឆន្តិ. តា ឯកស្មិំ កាលេ ‘‘សត្តាហំ សុរាឆណោ ភវិស្សតី’’តិ ឆណេ សង្ឃុដ្ឋេ អត្តនោ អត្តនោ សាមិកានំ សុរំ បដិយាទេសុំ. តេ សត្តាហំ សុរាឆណំ កីឡិត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ កម្មន្តភេរិយា និក្ខន្តាយ កម្មន្តេ អគមំសុ. តាបិ ឥត្ថិយោ ‘‘មយំ សាមិកានំ សម្មុខា សុរំ បាតុំ ន លភិម្ហា, អវសេសា សុរា ច អត្ថិ, ឥទំ យថា តេ ន ជានន្តិ, តថា បិវិស្សាមា’’តិ វិសាខាយ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ឥច្ឆាម, អយ្យេ, ឧយ្យានំ ទដ្ឋុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘សាធុ, អម្មា, តេន ហិ កត្តព្ពកិច្ចានិ កត្វា និក្ខមថា’’តិ វុត្តេ តាយ សទ្ធិំ គន្ត្វា បដិច្ឆន្នាការេន សុរំ នីហរាបេត្វា ឧយ្យានេ បិវិត្វា មត្តា វិចរិំសុ. វិសាខាបិ ‘‘អយុត្តំ ឥមាហិ កតំ, ឥទានិ មំ ‘សមណស្ស គោតមស្ស សាវិកា វិសាខា សុរំ បិវិត្វា វិចរតី’តិ តិត្ថិយាបិ គរហិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា តា ឥត្ថិយោ អាហ – ‘‘អម្មា អយុត្តំ វោ កតំ, មមបិ អយសោ ឧប្បាទិតោ, សាមិកាបិ វោ កុជ្ឈិស្សន្តិ, ឥទានិ កិំ ករិស្សថា’’តិ. គិលានាលយំ ទស្សយិស្សាម, អយ្យេតិ. តេន ហិ បញ្ញាយិស្សថ សកេន កម្មេនាតិ. តា គេហំ គន្ត្វា គិលានាលយំ ករិំសុ. អថ តាសំ សាមិកា ‘‘ឥត្ថន្នាមា ច ឥត្ថន្នាមា ច កហ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘គិលានា’’តិ សុត្វា ‘‘អទ្ធា ឯតាហិ អវសេសសុរា បីតា ភវិស្សន្តី’’តិ សល្លក្ខេត្វា តា បោថេត្វា អនយព្យសនំ បាបេសុំ. តា អបរស្មិម្បិ ឆណវារេ តថេវ សុរំ បិវិតុកាមា វិសាខំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អយ្យេ, ឧយ្យានំ នោ នេហី’’តិ វត្វា ‘‘បុព្ពេបិ មេ តុម្ហេហិ អយសោ ឧប្បាទិតោ, គច្ឆថ, ន វោ អហំ នេស្សាមី’’តិ តាយ បដិក្ខិត្តា ‘‘ឥទានិ ឯវំ ន ករិស្សាមា’’តិ សម្មន្តយិត្វា បុន តំ ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ, ‘‘អយ្យេ, ពុទ្ធបូជំ កាតុកាមាម្ហា, វិហារំ នោ នេហី’’តិ. ឥទានិ អម្មា យុជ្ជតិ, គច្ឆថ, បរិវច្ឆំ ករោថាតិ. តា ចង្កោដកេហិ គន្ធមាលាទីនិ គាហាបេត្វា សុរាបុណ្ណេ មុដ្ឋិវារកេ ហត្ថេហិ ឱលម្ពេត្វា មហាបដេ បារុបិត្វា វិសាខំ ឧបសង្កមិត្វា តាយ សទ្ធិំ វិហារំ បវិសមានា ឯកមន្តំ គន្ត្វា មុដ្ឋិវារកេហេវ សុរំ បិវិត្វា វារកេ ឆឌ្ឌេត្វា ធម្មសភាយំ សត្ថុ បុរតោ និសីទិំសុ.

វិសាខា ‘‘ឥមាសំ, ភន្តេ, ធម្មំ កថេថា’’តិ អាហ. តាបិ មទវេគេន កម្បមានសរីរា ‘‘ឥច្ចាម, គាយាមា’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសុំ. អថេកា មារកាយិកា ទេវតា ‘‘ឥមាសំ សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា សមណស្ស គោតមស្ស បុរតោ វិប្បការំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តាសំ សរីរេ អធិមុច្ចិ. តាសុ ឯកច្ចា សត្ថុ បុរតោ បាណិំ បហរិត្វា ហសិតុំ, ឯកច្ចា នច្ចិតុំ អារភិំសុ. សត្ថា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ន ឥទានិ មារកាយិកានំ ឱតារំ លភិតុំ ទស្សាមិ. ន ហិ មយា ឯត្តកំ កាលំ បារមិយោ បូរេន្តេន មារកាយិកានំ ឱតារលាភត្ថាយ បូរិតា’’តិ តា សំវេជេតុំ ភមុកលោមតោ រស្មិយោ វិស្សជ្ជេសិ, តាវទេវ អន្ធការតិមិសា អហោសិ. តា ភីតា អហេសុំ មរណភយតជ្ជិតា. តេន តាសំ កុច្ឆិយំ សុរា ជីរិ. សត្ថា និសិន្នបល្លង្កេ អន្តរហិតោ សិនេរុមុទ្ធនិ ឋត្វា ឧណ្ណាលោមតោ រស្មិំ វិស្សជ្ជេសិ, តង្ខណំយេវ ចន្ទសហស្សុគ្គមនំ វិយ អហោសិ. អថ សត្ថា តា ឥត្ថិយោ អាមន្តេត្វា ‘‘តុម្ហេហិ មម សន្តិកំ អាគច្ឆមានាហិ បមត្តាហិ អាគន្តុំ ន វដ្ដតិ. តុម្ហាកញ្ហិ បមាទេនេវ មារកាយិកា ទេវតា ឱតារំ លភិត្វា តុម្ហេ ហសាទីនំ អករណដ្ឋានេ ហសាទីនិ ការាបេសិ, ឥទានិ តុម្ហេហិ រាគាទីនំ អគ្គីនំ និព្ពាបនត្ថាយ ឧស្សាហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៦. ‘‘កោ នុ ហាសោ កិមានន្ទោ, និច្ចំ បជ្ជលិតេ សតិ;

អន្ធការេន ឱនទ្ធា, បទីបំ ន គវេសថា’’តិ.

តត្ថ អានន្ទោតិ តុដ្ឋិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមស្មិំ លោកសន្និវាសេ រាគាទីហិ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ និច្ចំ បជ្ជលិតេ សតិ កោ នុ តុម្ហាកំ ហាសោ វា តុដ្ឋិ វា? ននុ ឯស អកត្តព្ពរូបោយេវ. អដ្ឋវត្ថុកេន ហិ អវិជ្ជាន្ធការេន ឱនទ្ធា តុម្ហេ តស្សេវ អន្ធការស្ស វិធមនត្ថាយ កិំ ការណា ញាណប្បទីបំ ន គវេសថ ន ករោថាតិ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតាបិ តា ឥត្ថិយោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ.

សត្ថា តាសំ អចលសទ្ធាយ បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា សិនេរុមត្ថកា ឱតរិត្វា ពុទ្ធាសនេ និសីទិ. អថ នំ វិសាខា អាហ – ‘‘ភន្តេ, សុរា នាមេសា បាបិកា. ឯវរូបា ហិ នាម ឥមា ឥត្ថិយោ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស បុរតោ និសីទិត្វា ឥរិយាបថមត្តម្បិ សណ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តិយោ ឧដ្ឋាយ បាណិំ បហរិត្វា ហសនគីតនច្ចាទីនិ អារភិំសូ’’តិ. សត្ថា ‘‘អាម, វិសាខេ, បាបិកា ឯវ ឯសា សុរា នាម. ឯតញ្ហិ និស្សាយ អនេកេ សត្តា អនយព្យសនំ បត្តា’’តិ វត្វា ‘‘កទា បនេសា, ភន្តេ, ឧប្បន្នា’’តិ វុត្តេ តស្សា ឧប្បត្តិំ វិត្ថារេន កថេតុំ អតីតំ អាហរិត្វា កុម្ភជាតកំ (ជា. ១.១៦.៣៣ អាទយោ) កថេសីតិ.

វិសាខាយ សហាយិកានំ វត្ថុ បឋមំ.