៩. សន្តតិមហាមត្តវត្ថុ

អលង្កតោ ចេបីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សន្តតិមហាមត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ ហិ ឯកស្មិំ កាលេ រញ្ញោ បសេនទិកោសលស្ស បច្ចន្តំ កុបិតំ វូបសមេត្វា អាគតោ. អថស្ស រាជា តុដ្ឋោ សត្ត ទិវសានិ រជ្ជំ ទត្វា ឯកំ នច្ចគីតកុសលំ ឥត្ថិំ អទាសិ. សោ សត្ត ទិវសានិ សុរាមទមត្តោ ហុត្វា សត្តមេ ទិវសេ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ ន្ហានតិត្ថំ គច្ឆន្តោ សត្ថារំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ ទ្វារន្តរេ ទិស្វា ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោវ សីសំ ចាលេត្វា វន្ទិត្វា បក្កាមិ. សត្ថា សិតំ កត្វា ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, សិតបាតុករណេ ហេតូ’’តិ អានន្ទត្ថេរេន បុដ្ឋោ សិតការណំ អាចិក្ខន្តោ អាហ – ‘‘បស្សានន្ទ, សន្តតិមហាមត្តំ, អជ្ជ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោវ មម សន្តិកំ អាគន្ត្វា ចតុប្បទិកគាថាវសានេ អរហត្តំ បត្វា សត្តតាលមត្តេ អាកាសេ និសីទិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ. មហាជនោ ថេរេន សទ្ធិំ កថេន្តស្ស សត្ថុ វចនំ អស្សោសិ. តត្ថ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ចិន្តយិំសុ – ‘‘បស្សថ សមណស្ស គោតមស្ស កិរិយំ, មុខប្បត្តមេវ ភាសតិ, អជ្ជ កិរ ឯស ឯវំ សុរាមទមត្តោ យថាលង្កតោវ ឯតស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, អជ្ជេវ តំ មុសាវាទេន និគ្គណ្ហិស្សាមា’’តិ. សម្មាទិដ្ឋិកា ចិន្តេសុំ – ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ មហានុភាវតា, អជ្ជ ពុទ្ធលីឡញ្ចេវ សន្តតិមហាមត្តលីឡញ្ច ទដ្ឋុំ លភិស្សាមា’’តិ.

សន្តតិមហាមត្តោបិ ន្ហានតិត្ថេ ទិវសភាគំ ឧទកកីឡំ កីឡិត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា អាបានភូមិយំ និសីទិ. សាបិ ឥត្ថី រង្គមជ្ឈំ ឱតរិត្វា នច្ចគីតំ ទស្សេតុំ អារភិ. តស្សា សរីរលីឡាយ ទស្សនត្ថំ សត្តាហំ អប្បាហារតាយ តំ ទិវសំ នច្ចគីតំ ទស្សយមានាយ អន្តោកុច្ឆិយំ សត្ថកវាតា សមុដ្ឋាយ ហទយមំសំ កន្តិត្វា អគមំសុ. សា តង្ខណញ្ញេវ មុខេន ចេវ អក្ខីហិ ច វិវដេហិ កាលមកាសិ. សន្តតិមហាមត្តោ ‘‘ឧបធារេថ ន’’ន្តិ វត្វា ‘‘និរុទ្ធា, សាមី’’តិ ច វុត្តមត្តេយេវ ពលវសោកេន អភិភូតោ តង្ខណញ្ញេវស្ស សត្តាហំ បីតសុរា តត្តកបាលេ ឧទកពិន្ទុ វិយ បរិក្ខយំ អគមាសិ. សោ ‘‘ន មេ ឥមំ សោកំ អញ្ញេ និព្ពាបេតុំ សក្ខិស្សន្តិ អញ្ញត្រ តថាគតេនា’’តិ ពលកាយបរិវុតោ សាយន្ហសមយេ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ភន្តេ, ‘ឯវរូបោ មេ សោកោ ឧប្បន្នោ, តំ មេ តុម្ហេ និព្ពាបេតុំ សក្ខិស្សថា’តិ អាគតោម្ហិ, បដិសរណំ មេ ហោថា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘សោកំ និព្ពាបេតុំ សមត្ថស្សេវ សន្តិកំ អាគតោសិ. ឥមិស្សា ហិ ឥត្ថិយា ឥមិនាវ អាការេន មតកាលេ តវ រោទន្តស្ស បគ្ឃរិតអស្សូនិ ចតុន្នំ មហាសមុទ្ទានំ ឧទកតោ អតិរេកតរានី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យំ បុព្ពេ តំ វិសោសេហិ, បច្ឆា តេ មាហុ កិញ្ចនំ;

មជ្ឈេ ចេ នោ គហេស្សសិ, ឧបសន្តោ ចរិស្សសី’’តិ. (សុ. និ. ៩៥៥, ១១០៥; ចូឡនិ. ជតុកណ្ណិមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦៨);

គាថាបរិយោសានេ សន្តតិមហាមត្តោ អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេន្តោ តស្ស អប្បវត្តនភាវំ ញត្វា សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, បរិនិព្ពានំ មេ អនុជានាថា’’តិ. សត្ថា តេន កតកម្មំ ជានន្តោបិ ‘‘មុសាវាទេន និគ្គណ្ហនត្ថំ សន្និបតិតា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ឱកាសំ ន លភិស្សន្តិ, ‘ពុទ្ធលីឡញ្ចេវ សន្តតិមហាមត្តលីឡញ្ច បស្សិស្សាមា’តិ សន្និបតិតា សម្មាទិដ្ឋិកា ឥមិនា កតកម្មំ សុត្វា បុញ្ញេសុ អាទរំ ករិស្សន្តី’’តិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘តេន ហិ តយា កតកម្មំ មយ្ហំ កថេហិ, កថេន្តោ ច ភូមិយំ ឋិតោ អកថេត្វា សត្តតាលមត្តេ អាកាសេ ឋិតោ កថេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកតាលប្បមាណំ ឧគ្គម្ម ឱរោហិត្វា បុន សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឧគ្គច្ឆន្តោ បដិបាដិយា សត្តតាលប្បមាណេ អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិត្វា ‘‘សុណាថ មេ, ភន្តេ, បុព្ពកម្ម’’ន្តិ វត្វា អាហ –

ឥតោ ឯកនវុតិកប្បេ វិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ អហំ ពន្ធុមតិនគរេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តិត្វា ចិន្តេសិំ – ‘‘កិំ នុ ខោ បរេសំ ឆេទំ វា បីឡំ វា អករណកម្ម’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ធម្មឃោសកកម្មំ ទិស្វា តតោ បដ្ឋាយ តំ កម្មំ ករោន្តោ មហាជនំ សមាទបេត្វា ‘‘បុញ្ញានិ ករោថ, ឧបោសថទិវសេសុ ឧបោសថំ សមាទិយថ, ទានំ ទេថ, ធម្មំ សុណាថ, ពុទ្ធរតនាទីហិ សទិសំ អញ្ញំ នាម នត្ថិ, តិណ្ណំ រតនានំ សក្ការំ ករោថា’’តិ ឧគ្ឃោសេន្តោ វិចរាមិ. តស្ស មយ្ហំ សទ្ទំ សុត្វា ពុទ្ធបិតា ពន្ធុមតិមហារាជា មំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, កិំ ករោន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ទេវ, តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ បកាសេត្វា មហាជនំ បុញ្ញកម្មេសុ សមាទបេន្តោ វិចរាមី’’តិ វុត្តេ, ‘‘កត្ថ និសិន្នោ វិចរសី’’តិ មំ បុច្ឆិត្វា ‘‘បទសាវ, ទេវា’’តិ មយា វុត្តេ, ‘‘តាត, ន ត្វំ ឯវំ វិចរិតុំ អរហសិ, ឥមំ បុប្ផទាមំ បិលន្ធិត្វា អស្សបិដ្ឋេ និសិន្នោវ វិចរា’’តិ មយ្ហំ មុត្តាទាមសទិសំ បុប្ផទាមំ ទត្វា ទន្តំ អស្សំ អទាសិ. អថ មំ រញ្ញា ទិន្នបរិហារេន តថេវ ឧគ្ឃោសេត្វា វិចរន្តំ បុន រាជា បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, កិំ ករោន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តទេវ, ទេវា’’តិ វុត្តេ, ‘‘តាត, អស្សោបិ តេ នានុច្ឆវិកោ, ឥធ និសីទិត្វា វិចរា’’តិ ចតុសិន្ធវយុត្តរថំ អទាសិ. តតិយវារេបិ មេ រាជា សទ្ទំ សុត្វា បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, កិំ ករោន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តទេវ, ទេវា’’តិ វុត្តេ, ‘‘តាត, រថោបិ តេ នានុច្ឆវិកោ’’តិ មយ្ហំ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ មហាបសាធនញ្ច ទត្វា ឯកញ្ច ហត្ថិំ អទាសិ. ស្វាហំ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិក្ខន្ធេ និសិន្នោ អសីតិ វស្សសហស្សានិ ធម្មឃោសកកម្មំ អកាសិំ, តស្ស មេ ឯត្តកំ កាលំ កាយតោ ចន្ទនគន្ធោ វាយតិ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ វាយតិ. ឥទំ មយា កតកម្មន្តិ.

ឯវំ សោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ កថេត្វា អាកាសេ និសិន្នោវ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិ. សរីរេ អគ្គិជាលា ឧដ្ឋហិត្វា មំសលោហិតំ ឈាបេសិ, សុមនបុប្ផានិ វិយ ធាតុយោ អវសិស្សិំសុ. សត្ថា សុទ្ធវត្ថំ បសារេសិ, ធាតុយោ តត្ថ បតិំសុ. តា បត្តេ បក្ខិបិត្វា ចតុមហាបថេ ថូបំ ការេសិ ‘‘មហាជនោ វន្ទិត្វា បុញ្ញភាគី ភវិស្សតី’’តិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អាវុសោ, សន្តតិមហាមត្តោ គាថាវសានេ អរហត្តំ បត្វា អលង្កតបដិយត្តោយេវ អាកាសេ និសីទិត្វា បរិនិព្ពុតោ, កិំ នុ ខោ ឯតំ ‘សមណោ’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ ឧទាហុ ព្រាហ្មណោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, មម បុត្តំ ‘សមណោ’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ, ‘ព្រាហ្មណោ’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៤២. អលង្កតោ ចេបិ សមំ ចរេយ្យ,

សន្តោ ទន្តោ និយតោ ព្រហ្មចារី;

សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ,

សោ ព្រាហ្មណោ សោ សមណោ ស ភិក្ខូ’’តិ.

តត្ថ អលង្កតោតិ វត្ថាភរណេហិ បដិមណ្ឌិតោ. តស្សត្ថោ – វត្ថាលង្ការាទីហិ អលង្កតោ ចេបិ បុគ្គលោ កាយាទីហិ សមំ ចរេយ្យ, រាគាទិវូបសមេន សន្តោ ឥន្ទ្រិយទមនេន ទន្តោ ចតុមគ្គនិយមេន និយតោ សេដ្ឋចរិយាយ ព្រហ្មចារី កាយទណ្ឌាទីនំ ឱរោបិតតាយ សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ. សោ ឯវរូបោ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោតិបិ សមិតបាបត្តា សមណោតិបិ ភិន្នកិលេសត្តា ភិក្ខូតិបិ វត្តព្ពោយេវាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សន្តតិមហាមត្តវត្ថុ នវមំ.