១០. ទណ្ឌវគ្គោ

១. ឆព្ពគ្គិយភិក្ខុវត្ថុ

សព្ពេ តសន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្តរសវគ្គិយេហិ សេនាសនេ បដិជគ្គិតេ ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ‘‘និក្ខមថ, មយំ មហល្លកតរា, អម្ហាកំ ឯតំ បាបុណាតី’’តិ វត្វា តេហិ ‘‘ន មយំ ទស្សាម, អម្ហេហិ បឋមំ បដិជគ្គិត’’ន្តិ វុត្តេ តេ ភិក្ខូ បហរិំសុ. សត្តរសវគ្គិយា មរណភយតជ្ជិតា មហាវិរវំ វិរវិំសុ. សត្ថា តេសំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥទំ នាមា’’តិ អារោចិតេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុនា នាម ឯវំ កត្តព្ពំ, យោ ករោតិ, សោ ឥមំ នាម អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ បហារទានសិក្ខាបទំ (បាចិ. ៤៤៩ អាទយោ) បញ្ញាបេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម ‘យថា អហំ, តថេវ អញ្ញេបិ ទណ្ឌស្ស តសន្តិ, មច្ចុនោ ភាយន្តី’តិ ញត្វា បរោ ន បហរិតព្ពោ, ន ឃាតេតព្ពោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១២៩. ‘‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ;

អត្តានំ ឧបមំ កត្វា, ន ហនេយ្យ ន ឃាតយេ’’តិ.

តត្ថ សព្ពេ តសន្តីតិ សព្ពេបិ សត្តា អត្តនិ ទណ្ឌេ បតន្តេ តស្ស ទណ្ឌស្ស តសន្តិ. មច្ចុនោតិ មរណស្សាបិ ភាយន្តិយេវ. ឥមិស្សា ច ទេសនាយ ព្យញ្ជនំ និរវសេសំ, អត្ថោ បន សាវសេសោ. យថា ហិ រញ្ញា ‘‘សព្ពេ សន្និបតន្តូ’’តិ ភេរិយា ចរាបិតាយបិ រាជមហាមត្តេ ឋបេត្វា សេសា សន្និបតន្តិ, ឯវមិធ ‘‘សព្ពេ តសន្តី’’តិ វុត្តេបិ ហត្ថាជានេយ្យោ អស្សាជានេយ្យោ ឧសភាជានេយ្យោ ខីណាសវោតិ ឥមេ ចត្តារោ ឋបេត្វា អវសេសាវ តសន្តីតិ វេទិតព្ពា. ឥមេសុ ហិ ខីណាសវោ សក្កាយទិដ្ឋិយា បហីនត្តា មរណកសត្តំ អបស្សន្តោ ន ភាយតិ, ឥតរេ តយោ សក្កាយទិដ្ឋិយា ពលវត្តា អត្តនោ បដិបក្ខភូតំ សត្តំ អបស្សន្តា ន ភាយន្តីតិ. ន ហនេយ្យ ន ឃាតយេតិ យថា អហំ, ឯវំ អញ្ញេបិ សត្តាតិ នេវ បរំ បហរេយ្យ ន បហរាបេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ឆព្ពគ្គិយភិក្ខុវត្ថុ បឋមំ.

២. ឆព្ពគ្គិយភិក្ខុវត្ថុ

សព្ពេ តសន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេយេវ ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ តេនេវ ការណេន បុរិមសិក្ខាបទេ សត្តរសវគ្គិយេ បហរិំសុ. តេនេវ ការណេន តេសំ តលសត្តិកំ ឧគ្គិរិំសុ. ឥធាបិ សត្ថា តេសំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥទំ នាមា’’តិ អារោចិតេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុនា នាម ឯវំ កត្តព្ពំ, យោ ករោតិ, សោ ឥមំ នាម អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ តលសត្តិកសិក្ខាបទំ (បាចិ. ៤៥៤ អាទយោ) បញ្ញាបេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម ‘យថា អហំ, តថេវ អញ្ញេបិ ទណ្ឌស្ស តសន្តិ, យថា ច មយ្ហំ, តថេវ នេសំ ជីវិតំ បិយ’ន្តិ ញត្វា បរោ ន បហរិតព្ពោ ន ឃាដេតព្ពោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៣០. ‘‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេសំ ជីវិតំ បិយំ;

អត្តានំ ឧបមំ កត្វា, ន ហនេយ្យ ន ឃាតយេ’’តិ.

តត្ថ សព្ពេសំ ជីវិតំ បិយន្តិ ខីណាសវំ ឋបេត្វា សេសសត្តានំ ជីវិតំ បិយំ មធុរំ, ខីណាសវោ បន ជីវិតេ វា មរណេ វា ឧបេក្ខកោវ ហោតិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ឆព្ពគ្គិយភិក្ខុវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. សព្ពហុលកុមារកវត្ថុ

សុខកាមានិ ភូតានីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ កុមារកេ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ អន្តរាមគ្គេ សម្ពហុលេ កុមារកេ ឯកំ ឃរសប្បជាតិកំ អហិំ ទណ្ឌកេន បហរន្តេ ទិស្វា ‘‘កុមារកា កិំ ករោថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អហិំ, ភន្តេ, ទណ្ឌកេន បហរាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ ការណា’’តិ បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ឌំសនភយេន, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘តុម្ហេ ‘អត្តនោ សុខំ ករិស្សាមា’តិ ឥមំ បហរន្តា និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សុខលាភិនោ ន ភវិស្សថ. អត្តនោ សុខំ បត្ថេន្តេន ហិ បរំ បហរិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១៣១. ‘‘សុខកាមានិ ភូតានិ, យោ ទណ្ឌេន វិហិំសតិ;

អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ ន លភតេ សុខំ.

១៣២. ‘‘សុខកាមានិ ភូតានិ, យោ ទណ្ឌេន ន ហិំសតិ;

អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ លភតេ សុខ’’ន្តិ.

តត្ថ យោ ទណ្ឌេនាតិ យោ បុគ្គលោ ទណ្ឌេន វា លេឌ្ឌុអាទីហិ វា វិហេឋេតិ. បេច្ច សោ ន លភតេ សុខន្តិ សោ បុគ្គលោ បរលោកេ មនុស្សសុខំ វា ទិព្ពសុខំ វា បរមត្ថភូតំ វា និព្ពានសុខំ ន លភតិ. ទុតិយគាថាយ បេច្ច សោ លភតេតិ សោ បុគ្គលោ បរលោកេ វុត្តប្បការំ តិវិធម្បិ សុខំ លភតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតាបិ តេ កុមារកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

សម្ពហុលកុមារកវត្ថុ តតិយំ.

៤. កោណ្ឌធានត្ថេរវត្ថុ

មាវោច ផរុសំ កញ្ចីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោណ្ឌធានត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

តស្ស កិរ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ឯកំ ឥត្ថិរូបំ ថេរេន សទ្ធិំយេវ វិចរតិ. តំ ថេរោ ន បស្សតិ, មហាជនោ បន បស្សតិ. អន្តោគាមំ បិណ្ឌាយ ចរតោបិស្ស មនុស្សា ឯកំ ភិក្ខំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, អយំ តុម្ហាកំ ហោតុ, អយំ បន តុម្ហាកំ សហាយិកាយា’’តិ វត្វា ទុតិយម្បិ ទទន្តិ.

កិំ តស្ស បុព្ពកម្មន្តិ? កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិរ ទ្វេ សហាយកា ភិក្ខូ ឯកមាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តសទិសា អតិវិយ សមគ្គា អហេសុំ. ទីឃាយុកពុទ្ធកាលេ ច អនុសំវច្ឆរំ វា អនុឆមាសំ វា ភិក្ខូ ឧបោសថត្ថាយ សន្និបតន្តិ. តស្មា តេបិ ‘‘ឧបោសថគ្គំ គមិស្សាមា’’តិ វសនដ្ឋានា និក្ខមិំសុ. តេ ឯកា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តទេវតា ទិស្វា ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ អតិវិយ សមគ្គា, សក្កា នុ ខោ ឥមេ ភិន្ទិតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ ពាលតាយ ចិន្តិតសមនន្តរមេវ អាគន្ត្វា តេសុ ឯកេន, ‘‘អាវុសោ, មុហុត្តំ អាគមេហិ, សរីរកិច្ចេនម្ហិ អត្ថិកោ’’តិ វុត្តេ សា ទេវតា ឯកំ មនុស្សិត្ថិវណ្ណំ មាបេត្វា ថេរស្ស គច្ឆន្តរំ បវិសិត្វា និក្ខមនកាលេ ឯកេន ហត្ថេន កេសកលាបំ, ឯកេន និវាសនំ សណ្ឋាបយមានា តស្ស បិដ្ឋិតោ និក្ខមិ. សោ តំ ន បស្សតិ, តមាគមយមានោ បន បុរតោ ឋិតភិក្ខុ និវត្តិត្វា ឱលោកយមានោ តំ តថា កត្វា និក្ខមន្តំ បស្សិ. សា តេន ទិដ្ឋភាវំ ញត្វា អន្តរធាយិ. ឥតរោ តំ ភិក្ខុំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតកាលេ អាហ – ‘‘អាវុសោ, សីលំ តេ ភិន្ន’’ន្តិ. ‘‘នត្ថាវុសោ, មយ្ហំ ឯវរូប’’ន្តិ. ឥទានេវ តេ មយា បច្ឆតោ និក្ខមមានា តរុណឥត្ថី ឥទំ នាម ករោន្តី ទិដ្ឋា, ត្វំ ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ ឯវរូប’’ន្តិ កិំ វទេសីតិ. សោ អសនិយា មត្ថកេ អវត្ថដោ វិយ មា មំ, អាវុសោ, នាសេហិ, នត្ថិ មយ្ហំ ឯវរូបន្តិ. ឥតរោ ‘‘មយា សាមំ អក្ខីហិ ទិដ្ឋំ, កិំ តវ សទ្ទហិស្សាមី’’តិ ទណ្ឌកោ វិយ ភិជ្ជិត្វា បក្កាមិ, ឧបោសថគ្គេបិ ‘‘នាហំ ឥមិនា សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សាមី’’តិ និសីទិ. ឥតរោ ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, សីលេ អណុមត្តម្បិ កាឡំ នត្ថី’’តិ ភិក្ខូនំ កថេសិ. សោបិ ‘‘មយា សាមំ ទិដ្ឋ’’ន្តិ អាហ. ទេវតា តំ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ កាតុំ អនិច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ភារិយំ មយា កម្មំ កត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អយ្យស្ស សីលភេទោ នត្ថិ, មយា បន វីមំសនវសេនេតំ កតំ, ករោថ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថ’’ន្តិ អាហ. សោ តស្សា អាកាសេ ឋត្វា កថេន្តិយា សទ្ទហិត្វា ឧបោសថំ អកាសិ, ន បន ថេរេ បុព្ពេ វិយ មុទុចិត្តោ អហោសិ. ឯត្តកំ ទេវតាយ បុព្ពកម្មំ.

អាយុបរិយោសានេ បន តេ ថេរា យថាសុខំ ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. ទេវតា អបីចិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ តត្ថ បច្ចិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ និព្ពត្តិត្វា វុទ្ធិមន្វាយ សាសនេ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បទំ លភិ. តស្ស បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ តំ ឥត្ថិរូបំ តថេវ បញ្ញាយិ. តេនេវស្ស កោណ្ឌធានត្ថេរោតិ នាមំ ករិំសុ. តំ តថាវិចរន្តំ ទិស្វា ភិក្ខូ អនាថបិណ្ឌិកំ អាហំសុ – ‘‘មហាសេដ្ឋិ, ឥមំ ទុស្សីលំ តវ វិហារា នីហរ. ឥមញ្ហិ និស្សាយ សេសភិក្ខូនំ អយសោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ. កិំ បន, ភន្តេ, សត្ថា វិហារេ នត្ថីតិ? អត្ថិ ឧបាសកាតិ. តេន ហិ, ភន្តេ, សត្ថាវ ជានិស្សតីតិ. ភិក្ខូ គន្ត្វា វិសាខាយបិ តថេវ កថេសុំ. សាបិ នេសំ តថេវ បដិវចនំ អទាសិ.

ភិក្ខូបិ តេហិ អសម្បដិច្ឆិតវចនា រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘មហារាជ, កោណ្ឌធានត្ថេរោ ឯកំ ឥត្ថិំ គហេត្វា វិចរន្តោ សព្ពេសំ អយសំ ឧប្បាទេសិ, តំ តុម្ហាកំ វិជិតា នីហរថា’’តិ. ‘‘កហំ បន សោ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘វិហារេ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កតរស្មិំ សេនាសនេ វិហរតី’’តិ? ‘‘អសុកស្មិំ នាមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆថ, អហំ តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ សោ សាយន្ហសមយេ វិហារំ គន្ត្វា តំ សេនាសនំ បុរិសេហិ បរិក្ខិបាបេត្វា ថេរស្ស វសនដ្ឋានាភិមុខោ អគមាសិ. ថេរោ មហាសទ្ទំ សុត្វា វិហារា និក្ខមិត្វា បមុខេ អដ្ឋាសិ. តម្បិស្ស ឥត្ថិរូបំ បិដ្ឋិបស្សេ ឋិតំ រាជា អទ្ទស. ថេរោ រញ្ញោ អាគមនំ ញត្វា វិហារំ អភិរុហិត្វា និសីទិ. រាជា ថេរំ ន វន្ទិ, តម្បិ ឥត្ថិំ នាទ្ទស. សោ ទ្វារន្តរេបិ ហេដ្ឋាមញ្ចេបិ ឱលោកេន្តោ អទិស្វាវ ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ ឯកំ ឥត្ថិំ អទ្ទសំ, កហំ សា’’តិ? ‘‘ន បស្សាមិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘ឥទានិ មយា តុម្ហាកំ បិដ្ឋិបស្សេ ឋិតា ទិដ្ឋា’’តិ វុត្តេបិ ‘‘អហំ ន បស្សាមិ’’ច្ចេវាហ. រាជា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥតោ តាវ និក្ខមថា’’តិ អាហ. ថេរេ និក្ខមិត្វា បមុខេ ឋិតេ បុន សា ថេរស្ស បិដ្ឋិបស្សេ អដ្ឋាសិ. រាជា តំ ទិស្វា បុន ឧបរិតលំ អភិរុហិ, តស្ស អាគតភាវំ ញត្វា ថេរោ និសីទិ. បុន រាជា តំ សព្ពដ្ឋានេសុ ឱលោកេន្តោបិ អទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, កហំ សា ឥត្ថី’’តិ បុន ថេរំ បុច្ឆិ. នាហំ បស្សាមិ មហារាជាតិ. ‘‘កិំ កថេថ, ភន្តេ, មយា ឥទានេវ តុម្ហាកំ បិដ្ឋិបស្សេ ឋិតា ទិដ្ឋា’’តិ អាហ. អាម, មហារាជ, មហាជនោបិ ‘‘មេ បច្ឆតោ បច្ឆតោ ឥត្ថី វិចរតី’’តិ វទតិ, អហំ បន ន បស្សាមីតិ. រាជា ‘‘បដិរូបកេន ភវិតព្ព’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា បុន ថេរំ, ‘‘ភន្តេ, ឥតោ តាវ ឱតរថា’’តិ វត្វា ថេរេ ឱតរិត្វា បមុខេ ឋិតេ បុន តំ តស្ស បិដ្ឋិបស្សេ ឋិតំ ទិស្វា ឧបរិតលំ អភិរុហិ. បុន នាទ្ទស. សោ បុន ថេរំ បុច្ឆិត្វា តេន ‘‘ន បស្សាមិ’’ច្ចេវ វុត្តេ ‘‘បដិរូបកមេវេត’’ន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបេ សំកិលេសេ តុម្ហាកំ បិដ្ឋិតោ វិចរន្តេ អញ្ញោ កោចិ តុម្ហាកំ ភិក្ខំ ន ទស្សតិ, និពទ្ធំ មម គេហំ បវិសថ, អហមេវ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ថេរំ និមន្តេត្វា បក្កាមិ.

ភិក្ខូ ‘‘បស្សថាវុសោ, រញ្ញោ បាបកិរិយំ, ‘ឯតំ វិហារតោ នីហរា’តិ វុត្តេ អាគន្ត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ និមន្តេត្វា គតោ’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ. តម្បិ ថេរំ អាហំសុ – ‘‘អម្ភោ, ទុស្សីល, ឥទានិសិ រាជកោណ្ឌោ ជាតោ’’តិ. សោបិ បុព្ពេ ភិក្ខូ កិញ្ចិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ ‘‘តុម្ហេ ទុស្សីលា, តុម្ហេ កោណ្ឌា, តុម្ហេ ឥត្ថិំ គហេត្វា វិចរថា’’តិ អាហ. តេ គន្ត្វា សត្ថុ អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, កោណ្ឌធានត្ថេរោ អម្ហេហិ វុត្តោ អម្ហេ ‘ទុស្សីលា’តិអាទីនិ វត្វា អក្កោសតី’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឯវំ វទេសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘មយា សទ្ធិំ កថិតការណា’’តិ. ‘‘តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឥមិនា សទ្ធិំ កស្មា កថេថា’’តិ. ‘‘ឥមស្ស បច្ឆតោ ឥត្ថិំ វិចរន្តិំ ទិស្វា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥមេ កិរ តយា សទ្ធិំ ឥត្ថិំ វិចរន្តិំ ទិស្វា វទន្តិ, ត្វំ កស្មា កថេសិ, ឯតេ តាវ ទិស្វា កថេន្តិ. ត្វំ អទិស្វាវ ឥមេហិ សទ្ធិំ កស្មា កថេសិ, ននុ បុព្ពេ តវេវ បាបិកំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ ឥទំ ជាតំ, ឥទានិ កស្មា បុន បាបិកំ ទិដ្ឋិំ គណ្ហាសី’’តិ. ភិក្ខូ ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឥមិនា បុព្ពេ កត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. អថ នេសំ សត្ថា តស្ស បុព្ពកម្មំ កថេត្វា ‘‘ភិក្ខុ ឥទំ បាបកម្មំ និស្សាយ ត្វំ ឥមំ វិប្បការំ បត្តោ, ឥទានិ តេ បុន តថារូបំ បាបិកំ ទិដ្ឋិំ គហេតុំ ន យុត្តំ, មា បុន ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេហិ, និស្សទ្ទោ មុខវដ្ដិយំ ឆិន្នកំសថាលសទិសោ ហោហិ, ឯវំ ករោន្តោ និព្ពានប្បត្តោ នាម ភវិស្សតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១៣៣. ‘‘មាវោច ផរុសំ កញ្ចិ, វុត្តា បដិវទេយ្យុ តំ;

ទុក្ខា ហិ សារម្ភកថា, បដិទណ្ឌា ផុសេយ្យុ តំ.

១៣៤. ‘‘សចេ នេរេសិ អត្តានំ, កំសោ ឧបហតោ យថា;

ឯស បត្តោសិ និព្ពានំ, សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ មាវោច ផរុសំ កញ្ចីតិ កញ្ចិ ឯកបុគ្គលម្បិ ផរុសំ មា អវច. វុត្តាតិ តយា បរេ ‘‘ទុស្សីលា’’តិ វុត្តា, តម្បិ តថេវ បដិវទេយ្យុំ. សារម្ភកថាតិ ឯសា ករណុត្តរា យុគគ្គាហកថា នាម ទុក្ខា. បដិទណ្ឌាតិ កាយទណ្ឌាទីហិ បរំ បហរន្តស្ស តាទិសា បដិទណ្ឌា ច តវ មត្ថកេ បតេយ្យុំ. សចេ នេរេសីតិ សចេ អត្តានំ និច្ចលំ កាតុំ សក្ខិស្សសិ. កំសោ ឧបហតោ យថាតិ មុខវដ្ដិយំ ឆិន្ទិត្វា តលមត្តំ កត្វា ឋបិតកំសថាលំ វិយ. តញ្ហិ ហត្ថបាទេហិ វា ទណ្ឌកេន វា បហដម្បិ សទ្ទំ ន ករោតិ, ឯស បត្តោសីតិ សចេ ឯវរូបោ ភវិតុំ សក្ខិស្សសិ, ឥមំ បដិបទំ បូរយមានោ ឥទានិ អប្បត្តោបិ ឯសោ និព្ពានប្បត្តោ នាម. សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតីតិ ឯវំ សន្តេ ច បន ‘‘ត្វំ ទុស្សីលោ, តុម្ហេ ទុស្សីលា’’តិឯវមាទិកោ ឧត្តរករណវាចាលក្ខណោ សារម្ភោបិ តេ ន វិជ្ជតិ, ន ភវិស្សតិយេវាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ, កោណ្ឌធានត្ថេរោបិ សត្ថារា ទិន្នឱវាទេ ឋត្វា អរហត្តំ បាបុណិ, ន ចិរស្សេវ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា បឋមំ សលាកំ គណ្ហីតិ.

កោណ្ឌធានត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. ឧបោសថិកឥត្ថីនំ វត្ថុ

យថា ទណ្ឌេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា បុព្ពារាមេ វិហរន្តោ វិសាខាទីនំ ឧបាសិកានំ ឧបោសថកម្មំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ ឯកស្មិំ មហាឧបោសថទិវសេ បញ្ចសតមត្តា ឥត្ថិយោ ឧបោសថិកា ហុត្វា វិហារំ អគមិំសុ. វិសាខា តាសុ មហល្លកិត្ថិយោ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ, ‘‘អម្មា, កិមត្ថំ ឧបោសថិកា ជាតត្ថា’’តិ. តាហិ ‘‘ទិព្ពសម្បត្តិំ បត្ថេត្វា’’តិ វុត្តេ មជ្ឈិមិត្ថិយោ បុច្ឆិ, តាហិ ‘‘សបត្តិវាសា មុច្ចនត្ថាយា’’តិ វុត្តេ តរុណិត្ថិយោ បុច្ឆិ, តាហិ ‘‘បឋមគព្ភេ បុត្តបដិលាភត្ថាយា’’តិ វុត្តេ កុមារិកាយោ បុច្ឆិ, តាហិ ‘‘តរុណភាវេយេវ បតិកុលគមនត្ថាយា’’តិ វុត្តេ តំ សព្ពម្បិ តាសំ កថំ សុត្វា តា អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បដិបាដិយា អារោចេសិ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘វិសាខេ ឥមេសំ សត្តានំ ជាតិអាទយោ នាម ទណ្ឌហត្ថកគោបាលកសទិសា, ជាតិ ជរាយ សន្តិកំ, ជរា ព្យាធិនោ សន្តិកំ, ព្យាធិ មរណស្ស សន្តិកំ បេសេត្វា មរណំ កុឋារិយា ឆិន្ទន្តា វិយ ជីវិតំ ឆិន្ទតិ, ឯវំ សន្តេបិ វិវដ្ដំ បត្ថេន្តា នាម នត្ថិ, វដ្ដមេវ បន បត្ថេន្តី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៣៥. ‘‘យថា ទណ្ឌេន គោបាលោ, គាវោ បាជេតិ គោចរំ;

ឯវំ ជរា ច មច្ចុ ច, អាយុំ បាជេន្តិ បាណិន’’ន្តិ.

តត្ថ បាជេតីតិ ឆេកោ គោបាលោ កេទារន្តរំ បវិសន្តិយោ គាវោ ទណ្ឌេន និវារេត្វា តេនេវ បោថេន្តោ សុលភតិណោទកំ គោចរំ នេតិ. អាយុំ បាជេន្តីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឆិន្ទន្តិ ខេបេន្តិ. គោបាលកោ វិយ ហិ ជរា ច មច្ចុ ច, គោគណោ វិយ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, គោចរភូមិ វិយ មរណំ. តត្ថ ជាតិ តាវ សត្តានំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ជរាយ សន្តិកំ បេសេសិ, ជរា ព្យាធិនោ សន្តិកំ, ព្យាធិ មរណស្ស សន្តិកំ. តមេវ មរណំ កុឋារិយា ឆេទំ វិយ ឆិន្ទិត្វា គច្ឆតីតិ ឥទមេត្ថ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ឧបោសថិកឥត្ថីនំ វត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. អជគរបេតវត្ថុ

អថ បាបានិ កម្មានីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អជគរបេតំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ លក្ខណត្ថេរេន សទ្ធិំ គិជ្ឈកូដតោ ឱតរន្តោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា បញ្ចវីសតិយោជនិកំ អជគរបេតំ នាម អទ្ទស. តស្ស សីសតោ អគ្គិជាលា ឧដ្ឋហិត្វា បរិយន្តំ គច្ឆន្តិ, បរិយន្តតោ ឧដ្ឋហិត្វា សីសំ គច្ឆន្តិ, ឧភយតោ ឧដ្ឋហិត្វា មជ្ឈេ ឱតរន្តិ. ថេរោ តំ ទិស្វា សិតំ បាត្វាកាសិ. លក្ខណត្ថេរេន សិតការណំ បុដ្ឋោ ‘‘អកាលោ, អាវុសោ, ឥមស្ស បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយ, សត្ថុ សន្តិកេ មំ បុច្ឆេយ្យាសី’’តិ វត្វា រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គតកាលេ លក្ខណត្ថេរេន បុដ្ឋោ អាហ – ‘‘តត្រាហំ, អាវុសោ, ឯកំ បេតំ អទ្ទសំ, តស្ស ឯវរូបោ នាម អត្តភាវោ, អហំ តំ ទិស្វា ‘ន វត មេ ឯវរូបោ អត្តភាវោ ទិដ្ឋបុព្ពោ’តិ សិតំ បាត្វាកាសិ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ចក្ខុភូតា វត, ភិក្ខវេ, សាវកា វិហរន្តី’’តិអាទីនិ (បារា. ២២៨; សំ. និ. ២.២០២) វទន្តោ ថេរស្ស កថំ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘មយាបិ ឯសោ, ភិក្ខវេ, បេតោ ពោធិមណ្ឌេយេវ ទិដ្ឋោ, ‘យេ ច បន មេ វចនំ ន សទ្ទហេយ្យុំ, តេសំ តំ អហិតាយ អស្សា’តិ ន កថេសិំ, ឥទានិ មោគ្គល្លានំ សក្ខិំ លភិត្វា កថេមី’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ តស្ស បុព្ពកម្មំ បុដ្ឋោ ព្យាកាសិ –

កស្សបពុទ្ធកាលេ កិរ សុមង្គលសេដ្ឋិ នាម សុវណ្ណិដ្ឋកាហិ ភូមិំ សន្ថរិត្វា វីសតិឧសភដ្ឋានេ តត្តកេនេវ ធនេន វិហារំ ការេត្វា តាវត្តកេនេវ វិហារមហំ ការេសិ. សោ ឯកទិវសំ បាតោវ សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆន្តោ នគរទ្វារេ ឯកិស្សា សាលាយ កាសាវំ សសីសំ បារុបិត្វា កលលមក្ខិតេហិ បាទេហិ និបន្នំ ឯកំ ចោរំ ទិស្វា ‘‘អយំ កលលមក្ខិតបាទោ រត្តិំ វិចរិត្វា ទិវា និបន្នមនុស្សោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ. ចោរោ មុខំ វិវរិត្វា សេដ្ឋិំ ទិស្វា ‘‘ហោតុ, ជានិស្សាមិ តេ កត្តព្ព’’ន្តិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា សត្តក្ខត្តុំ ខេត្តំ ឈាបេសិ, សត្តក្ខត្តុំ វជេ គុន្នំ បាទេ ឆិន្ទិ, សត្តក្ខត្តុំ គេហំ ឈាបេសិ, សោ ឯត្តកេនាបិ កោបំ និព្ពាបេតុំ អសក្កោន្តោ តស្ស ចូឡូបដ្ឋាកេន សទ្ធិំ មិត្តសន្ថវំ កត្វា ‘‘កិំ តេ សេដ្ឋិនោ បិយ’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘គន្ធកុដិតោ អញ្ញំ តស្ស បិយតរំ នត្ថី’’តិ សុត្វា ‘‘ហោតុ, គន្ធកុដិំ ឈាបេត្វា កោបំ និព្ពាបេស្សាមី’’តិ សត្ថរិ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេ បានីយបរិភោជនីយឃដេ ភិន្ទិត្វា គន្ធកុដិយំ អគ្គិំ អទាសិ. សេដ្ឋិ ‘‘គន្ធកុដិ កិរ ឈាយតី’’តិ សុត្វា អាគច្ឆន្តោ ឈាមកាលេ អាគន្ត្វា គន្ធកុដិំ ឈាមំ ឱលោកេន្តោ វាលគ្គមត្តម្បិ ទោមនស្សំ អកត្វា វាមពាហុំ សមញ្ជិត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន មហាអប្ផោដនំ អប្ផោដេសិ. អថ នំ សមីបេ ឋិតា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កស្មា, សាមិ, ឯត្តកំ ធនំ វិស្សជ្ជេត្វា កតគន្ធកុដិយា ឈាមកាលេ អប្ផោដេសី’’តិ? សោ អាហ – ‘‘ឯត្តកំ មេ, តាតា, អគ្គិអាទីហិ អសាធារណេ ពុទ្ធស្ស សាសនេ ធនំ និទហិតុំ លទ្ធំ, ‘បុនបិ ឯត្តកំ ធនំ វិស្សជ្ជេត្វា សត្ថុ គន្ធកុដិំ កាតុំ លភិស្សាមី’តិ តុដ្ឋមានសោ អប្ផោដេសិ’’ន្តិ. សោ បុន តត្តកំ ធនំ វិស្សជ្ជេត្វា គន្ធកុដិំ ការេត្វា វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារស្ស សត្ថុនោ ទានំ អទាសិ. តំ ទិស្វា ចោរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឥមំ អមារេត្វា មង្កុកាតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ហោតុ, មារេស្សាមិ ន’’ន្តិ និវាសនន្តរេ ឆុរិកំ ពន្ធិត្វា សត្តាហំ វិហារេ វិចរន្តោបិ ឱកាសំ ន លភិ. មហាសេដ្ឋិបិ សត្ត ទិវសានិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, មម ឯកេន បុរិសេន សត្តក្ខត្តុំ ខេត្តំ ឈាបិតំ, សត្តក្ខត្តុំ វជេ គុន្នំ បាទា ឆិន្នា, សត្តក្ខត្តុំ គេហំ ឈាបិតំ, ឥទានិ គន្ធកុដិបិ តេនេវ ឈាបិតា ភវិស្សតិ, អហំ ឥមស្មិំ ទានេ បឋមំ បត្តិំ តស្ស ទម្មី’’តិ.

តំ សុត្វា ចោរោ ‘‘ភារិយំ វត មេ កម្មំ កតំ, ឯវំ អបរាធការកេ មយិ ឥមស្ស កោបមត្តម្បិ នត្ថិ, ឥមស្មិម្បិ ទានេ មយ្ហមេវ បឋមំ បត្តិំ ទេតិ, អហំ ឥមស្មិំ ទុព្ភាមិ, ឯវរូបំ មេ បុរិសំ អខមាបេន្តស្ស ទេវទណ្ឌោបិ មេ មត្ថកេ បតេយ្យា’’តិ គន្ត្វា សេដ្ឋិស្ស បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘ខមាហិ មេ, សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘សាមិ, ឯវំ អយុត្តកំ កម្មំ មយា កតំ, តស្ស មេ ខមាហី’’តិ អាហ. អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘តយា មេ ឥទញ្ចិទញ្ច កត’’ន្តិ សព្ពំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, មយា កត’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘ត្វំ មយា ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, កស្មា មេ កុជ្ឈិត្វា ឯវមកាសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ ឯកទិវសំ នគរា និក្ខន្តេន តេន វុត្តវចនំ សារេត្វា ‘‘ឥមិនា មេ ការណេន កោបោ ឧប្បាទិតោ’’តិ អាហ. សេដ្ឋិ អត្តនា វុត្តំ សរិត្វា ‘‘អាម, តាត, វុត្តំ មយា, តំ មេ ខមាហី’’តិ ចោរំ ខមាបេត្វា ‘‘ឧដ្ឋេហិ, តាត, ខមាមិ តេ, គច្ឆ, តាតា’’តិ អាហ. សចេ មេ, សាមិ, ខមសិ, សបុត្តទារំ មំ គេហេ ទាសំ ករោហីតិ. តាត, ត្វំ មយា ឯត្តកេ កថិតេ ឯវរូបំ ឆេទនំ អកាសិ, គេហេ វសន្តេន បន សទ្ធិំ ន សក្កា កិញ្ចិ កថេតុំ, ន មេ តយា គេហេ វសន្តេន កិច្ចំ អត្ថិ, ខមាមិ តេ, គច្ឆ, តាតាតិ. ចោរោ តំ កម្មំ កត្វា អាយុបរិយោសានេ អវីចិម្ហិ និព្ពត្តោ ទីឃរត្តំ តត្ថ បច្ចិត្វា វិបាកាវសេសេន ឥទានិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ បច្ចតីតិ.

ឯវំ សត្ថា តស្ស បុព្ពកម្មំ កថេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ពាលា នាម បាបានិ កម្មានិ ករោន្តា ន ពុជ្ឈន្តិ, បច្ឆា បន អត្តនា កតកម្មេហិ ឌយ្ហមានា អត្តនាវ អត្តនោ ទាវគ្គិសទិសាវ ហោន្តី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៣៦. ‘‘អថ បាបានិ កម្មានិ, ករំ ពាលោ ន ពុជ្ឈតិ;

សេហិ កម្មេហិ ទុម្មេធោ, អគ្គិឌឌ្ឍោវ តប្បតី’’តិ.

តត្ថ អថ បាបានីតិ ន កេវលំ ពាលោ កោធវសេន បាបានិ ករោតិ, ករោន្តោបិ បន ន ពុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. បាបំ ករោន្តោ ច ‘‘បាបំ ករោមី’’តិ អពុជ្ឈនកោ នាម នត្ថិ. ‘‘ឥមស្ស កម្មស្ស ឯវរូបោ នាម វិបាកោ’’តិ អជាននតាយ ‘‘ន ពុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ. សេហីតិ សោ តេហិ អត្តនោ សន្តកេហិ កម្មេហិ ទុម្មេធោ និប្បញ្ញោ បុគ្គលោ និរយេ និព្ពត្តិត្វា អគ្គិឌឌ្ឍោវ តប្បតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អជគរបេតវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរវត្ថុ

យោ ទណ្ឌេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ តិត្ថិយា សន្និបតិត្វា មន្តេសុំ – ‘‘ជានាថាវុសោ, ‘កេន ការណេន សមណស្ស គោតមស្ស លាភសក្ការោ មហា ហុត្វា និព្ពត្តោ’តិ. មយំ ន ជានាម, តុម្ហេ បន ជានាថាតិ. អាម, ជានាម, មហាមោគ្គល្លានំ នាម ឯកំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ. សោ ហិ ទេវលោកំ គន្ត្វា ទេវតាហិ កតកម្មំ បុច្ឆិត្វា អាគន្ត្វា មនុស្សានំ កថេតិ ‘ឥទំ នាម កត្វា ឯវរូបំ សម្បត្តិំ លភន្តី’តិ. និរយេ និព្ពត្តានម្បិ កម្មំ បុច្ឆិត្វា អាគន្ត្វា មនុស្សានំ កថេតិ ‘ឥទំ នាម កត្វា ឯវរូបំ ទុក្ខំ អនុភវន្តី’តិ. មនុស្សា តស្ស កថំ សុត្វា មហន្តំ លាភសក្ការំ អភិហរន្តិ, សចេ តំ មារេតុំ សក្ខិស្សាម, សោ លាភសក្ការោ អម្ហាកំ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ. តេ ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ សព្ពេ ឯកច្ឆន្ទា ហុត្វា ‘‘យំកិញ្ចិ កត្វា តំ មារាបេស្សាមា’’តិ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ សមាទបេត្វា កហាបណសហស្សំ លភិត្វា បុរិសឃាតកម្មំ កត្វា ចរន្តេ ចោរេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ នាម កាឡសិលាយំ វសតិ, តត្ថ គន្ត្វា តំ មារេថា’’តិ តេសំ កហាបណេ អទំសុ. ចោរា ធនលោភេន សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘ថេរំ មារេស្សាមា’’តិ គន្ត្វា តស្ស វសនដ្ឋានំ បរិវារេសុំ. ថេរោ តេហិ បរិក្ខិត្តភាវំ ញត្វា កុញ្ចិកច្ឆិទ្ទេន និក្ខមិត្វា បក្កាមិ. តេ ចោរា តំ ទិវសំ ថេរំ អទិស្វា បុនេកទិវសំ គន្ត្វា បរិក្ខិបិំសុ. ថេរោ ញត្វា កណ្ណិកាមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ. ឯវំ តេ បឋមមាសេបិ មជ្ឈិមមាសេបិ ថេរំ គហេតុំ នាសក្ខិំសុ. បច្ឆិមមាសេ បន សម្បត្តេ ថេរោ អត្តនា កតកម្មស្ស អាកឌ្ឍនភាវំ ញត្វា ន អបគច្ឆិ. ចោរា គន្ត្វា ថេរំ គហេត្វា តណ្ឌុលកណមត្តានិស្ស អដ្ឋីនិ ករោន្តា ភិន្ទិំសុ. អថ នំ ‘‘មតោ’’តិ សញ្ញាយ ឯកស្មិំ គុម្ពបិដ្ឋេ ខិបិត្វា បក្កមិំសុ.

ថេរោ ‘‘សត្ថារំ បស្សិត្វាវ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ អត្តភាវំ ឈានវេឋនេន វេឋេត្វា ថិរំ កត្វា អាកាសេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘បរិនិព្ពាយិស្សសិ, មោគ្គល្លានា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កត្ថ គន្ត្វា’’តិ? ‘‘កាឡសិលាបទេសំ, ភន្តេ’’តិ. តេន ហិ, មោគ្គល្លាន, មយ្ហំ ធម្មំ កថេត្វា យាហិ. តាទិសស្ស ហិ មេ សាវកស្ស ឥទានិ ទស្សនំ នត្ថីតិ. សោ ‘‘ឯវំ ករិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាកាសំ ឧប្បតិត្វា បរិនិព្ពានទិវសេ សារិបុត្តត្ថេរោ វិយ នានប្បការា ឥទ្ធិយោ កត្វា ធម្មំ កថេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា កាឡសិលាដវិំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិ. ‘‘ថេរំ កិរ ចោរា មារេសុ’’ន្តិ អយម្បិ កថា សកលជម្ពុទីបេ បត្ថរិ. រាជា អជាតសត្តុ ចោរេ បរិយេសនត្ថាយ ចរបុរិសេ បយោជេសិ. តេសុបិ ចោរេសុ សុរាបានេ សុរំ បិវន្តេសុ ឯកោ ឯកស្ស បិដ្ឋិំ បហរិត្វា បាតេសិ. សោ តំ សន្តេជ្ជេត្វា ‘‘អម្ភោ ទុព្ពិនីត, ត្វំ កស្មា មេ បិដ្ឋិំ បាតេសី’’តិ អាហ. កិំ បន ហរេ ទុដ្ឋចោរ, តយា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ បឋមំ បហដោតិ? កិំ បន មយា បហដភាវំ ត្វំ ន ជានាសីតិ? ឥតិ នេសំ ‘‘មយា បហដោ, មយា បហដោ’’តិ វទន្តានំ វចនំ សុត្វា តេ ចរបុរិសា តេ សព្ពេ ចោរេ គហេត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ចោរេ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេហិ ថេរោ មារិតោ’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កេន តុម្ហេ ឧយ្យោជិតា’’តិ? ‘‘នគ្គសមណកេហិ, ទេវា’’តិ. រាជា បញ្ចសតេ នគ្គសមណកេ គាហាបេត្វា បញ្ចសតេហិ ចោរេហិ សទ្ធិំ រាជង្គណេ នាភិប្បមាណេសុ អាវាដេសុ និខណាបេត្វា បលាលេហិ បដិច្ឆាទាបេត្វា អគ្គិំ ទាបេសិ. អថ នេសំ ឈាមភាវំ ញត្វា អយនង្គលេហិ កសាបេត្វា សព្ពេ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ការាបេសិ.

ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ អត្តនោ អននុរូបមេវ មរណំ បត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, មោគ្គល្លានោ ឥមស្សេវ អត្តភាវស្ស អននុរូបំ មរណំ បត្តោ, បុព្ពេ បន តេន កតស្ស កម្មស្ស អនុរូបមេវ មរណំ បត្តោ’’តិ វត្វា ‘‘កិំ បនស្ស, ភន្តេ, បុព្ពកម្ម’’ន្តិ បុដ្ឋោ វិត្ថារេត្វា កថេសិ –

អតីតេ កិរ ពារាណសិវាសី ឯកោ កុលបុត្តោ សយមេវ កោដ្ដនបចនាទីនិ កម្មានិ ករោន្តោ មាតាបិតរោ បដិជគ្គិ. អថស្ស មាតាបិតរោ នំ, ‘‘តាត, ត្វំ ឯកកោវ គេហេ ច អរញ្ញេ ច កម្មំ ករោន្តោ កិលមសិ, ឯកំ តេ កុមារិកំ អានេស្សាមា’’តិ វត្វា, ‘‘អម្មតាតា, ន មយ្ហំ ឯវរូបាយត្ថោ, អហំ យាវ តុម្ហេ ជីវថ, តាវ វោ សហត្ថា ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ តេន បដិក្ខិត្តា បុនប្បុនំ តំ យាចិត្វា កុមារិកំ អានយិំសុ. សា កតិបាហមេវ តេ ឧបដ្ឋហិត្វា បច្ឆា តេសំ ទស្សនម្បិ អនិច្ឆន្តី ‘‘ន សក្កា តវ មាតាបិតូហិ សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ វសិតុ’’ន្តិ ឧជ្ឈាយិត្វា តស្មិំ អត្តនោ កថំ អគ្គណ្ហន្តេ តស្ស ពហិគតកាលេ មកចិវាកខណ្ឌានិ ច យាគុផេណញ្ច គហេត្វា តត្ថ តត្ថ អាកិរិត្វា តេនាគន្ត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុដ្ឋា អាហ – ‘‘ឥមេសំ អន្ធមហល្លកានំ ឯតំ កម្មំ, សព្ពំ គេហំ កិលិដ្ឋំ ករោន្តា វិចរន្តិ, ន សក្កា ឯតេហិ សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ វសិតុ’’ន្តិ. ឯវំ តាយ នំ បុនប្បុនំ កថយមានាយ ឯវរូបោបិ បូរិតបារមី សត្តោ មាតាបិតូហិ សទ្ធិំ ភិជ្ជិ. សោ ‘‘ហោតុ, ជានិស្សាមិ នេសំ កត្តព្ព’’ន្តិ តេ ភោជេត្វា, ‘‘អម្មតាតា, អសុកដ្ឋានេ នាម តុម្ហាកំ ញាតកា អាគមនំ បច្ចាសីសន្តិ, តត្ថ គមិស្សាមា’’តិ តេ យានកំ អារោបេត្វា អាទាយ គច្ឆន្តោ អដវិមជ្ឈំ បត្តកាលេ, ‘‘តាត, រស្មិយោ គណ្ហាថ, គាវោ បតោទសញ្ញាយ គមិស្សន្តិ, ឥមស្មិំ ឋានេ ចោរា វសន្តិ, អហំ ឱតរាមី’’តិ បិតុ ហត្ថេ រស្មិយោ ទត្វា ឱតរិត្វា គច្ឆន្តោ សទ្ទំ បរិវត្តេត្វា ចោរានំ ឧដ្ឋិតសទ្ទមកាសិ. មាតាបិតរោ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘ចោរា ឧដ្ឋិតា’’តិ សញ្ញាយ, ‘‘តាត, មយំ មហល្លកា, ត្វំ អត្តានមេវ រក្ខាហី’’តិ អាហំសុ. សោ មាតាបិតរោ តថាវិរវន្តេបិ ចោរសទ្ទំ ករោន្តោ កោដ្ដេត្វា មារេត្វា អដវិយំ ខិបិត្វា បច្ចាគមិ.

សត្ថា ឥទំ តស្ស បុព្ពកម្មំ កថេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, មោគ្គល្លានោ ឯត្តកំ កម្មំ កត្វា អនេកវស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា វិបាកាវសេសេន អត្តភាវសតេ ឯវមេវ កោដ្ដេត្វា សំចុណ្ណិតោ មរណំ បត្តោ. ឯវំ មោគ្គល្លានេន អត្តនោ កម្មានុរូបមេវ មរណំ លទ្ធំ, បញ្ចហិ ចោរសតេហិ សទ្ធិំ លភិំសុ. អប្បទុដ្ឋេសុ ហិ បទុស្សន្តោ ទសហិ ការណេហិ អនយព្យសនំ បាបុណាតិយេវា’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១៣៧. ‘‘យោ ទណ្ឌេន អទណ្ឌេសុ, អប្បទុដ្ឋេសុ ទុស្សតិ;

ទសន្នមញ្ញតរំ ឋានំ, ខិប្បមេវ និគច្ឆតិ.

១៣៨. ‘‘វេទនំ ផរុសំ ជានិំ, សរីរស្ស វ ភេទនំ;

គរុកំ វាបិ អាពាធំ, ចិត្តក្ខេបំ វ បាបុណេ.

១៣៩. ‘‘រាជតោ វា ឧបសគ្គំ, អព្ភក្ខានំ វ ទារុណំ;

បរិក្ខយំ វ ញាតីនំ, ភោគានំ វ បភង្គុរំ.

១៤០. ‘‘អថ វាស្ស អគារានិ, អគ្គិ ឌហតិ បាវកោ;

កាយស្ស ភេទា ទុប្បញ្ញោ, និរយំ សោបបជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ អទណ្ឌេសូតិ កាយទណ្ឌាទិរហិតេសុ ខីណាសវេសុ. អប្បទុដ្ឋេសូតិ បរេសុ វា អត្តនិ វា និរបរាធេសុ. ទសន្នមញ្ញតរំ ឋានន្តិ ទសសុ ទុក្ខការណេសុ អញ្ញតរំ ការណំ. វេទនន្តិ សីសរោគាទិភេទំ ផរុសំ វេទនំ. ជានិន្តិ កិច្ឆាធិគតស្ស ធនស្ស ជានិំ. ភេទនន្តិ ហត្ថច្ឆេទាទិកំ សរីរភេទនំ. គរុកន្តិ បក្ខហតឯកចក្ខុកបីឋសប្បិកុណីភាវកុដ្ឋរោគាទិភេទំ គរុកាពាធំ វា. ចិត្តក្ខេបន្តិ ឧម្មាទំ. ឧបសគ្គន្តិ យសវិលោបសេនាបតិដ្ឋានាទិអច្ឆិន្ទនាទិកំ រាជតោ ឧបសគ្គំ វា. អព្ភក្ខានន្តិ អទិដ្ឋអសុតអចិន្តិតបុព្ពំ ‘‘ឥទំ សន្ធិច្ឆេទាទិកម្មំ, ឥទំ វា រាជាបរាធិតកម្មំ តយា កត’’ន្តិ ឯវរូបំ ទារុណំ អព្ភក្ខានំ វា. បរិក្ខយំ វ ញាតីនន្តិ អត្តនោ អវស្សយោ ភវិតុំ សមត្ថានំ ញាតីនំ បរិក្ខយំ វា. បភង្គុរន្តិ បភង្គុភាវំ បូតិភាវំ. យំ ហិស្ស គេហេ ធញ្ញំ, តំ បូតិភាវំ អាបជ្ជតិ, សុវណ្ណំ អង្គារភាវំ, មុត្តា កប្បាសដ្ឋិភាវំ, កហាបណំ កបាលខណ្ឌាទិភាវំ, ទ្វិបទចតុប្បទា កាណកុណាទិភាវន្តិ អត្ថោ. អគ្គិ ឌហតីតិ ឯកសំវច្ឆរេ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ អញ្ញស្មិំ ឌាហកេ អវិជ្ជមានេបិ អសនិអគ្គិ វា បតិត្វា ឌហតិ, អត្តនោវ ធម្មតាយ ឧដ្ឋិតោ បាវកោ វា ឌហតិយេវ. និរយន្តិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឥមេសំ ទសន្នំ ឋានានំ អញ្ញតរំ បត្វាបិ ឯកំសេន សម្បរាយេ បត្តព្ពំ ទស្សេតុំ ‘‘និរយំ សោបបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

មហាមោគ្គល្លានត្ថេរវត្ថុ សត្តមំ.

៨. ពហុភណ្ឌិកភិក្ខុវត្ថុ

ន នគ្គចរិយាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ពហុភណ្ឌិកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិវាសី កិរេកោ កុដុម្ពិកោ ភរិយាយ កាលកតាយ បព្ពជិ. សោ បព្ពជន្តោ អត្តនោ បរិវេណញ្ច អគ្គិសាលញ្ច ភណ្ឌគព្ភញ្ច ការេត្វា សព្ពម្បិ ភណ្ឌគព្ភំ សប្បិមធុតេលាទីហិ បូរេត្វា បព្ពជិ, បព្ពជិត្វា ច បន អត្តនោ ទាសេ បក្កោសាបេត្វា យថារុចិកំ អាហារំ បចាបេត្វា ភុញ្ជតិ. ពហុភណ្ឌោ ច ពហុបរិក្ខារោ ច អហោសិ. រត្តិំ អញ្ញំ និវាសនបារុបនំ ហោតិ, ទិវា អញ្ញំ និវាសនបារុបនំ ហោតិ, ទិវា អញ្ញំ វិហារបច្ចន្តេ វសតិ. តស្សេកទិវសំ ចីវរបច្ចត្ថរណានិ សុក្ខាបេន្តស្ស សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តា ភិក្ខូ បស្សិត្វា ‘‘កស្សិមានិ, អាវុសោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘មយ្ហ’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អាវុសោ, ភគវតា តិចីវរានិ អនុញ្ញាតានិ, ត្វញ្ច បន ឯវំ អប្បិច្ឆស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា ឯវំ ពហុបរិក្ខារោ ជាតោ’’តិ តំ សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា, ‘‘ភន្តេ, អយំ ភិក្ខុ អតិពហុភណ្ឌោ’’តិ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ តំ ភិក្ខូ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ អាហ – ‘‘កស្មា បន ត្វំ, ភិក្ខុ, មយា អប្បិច្ឆតាយ ធម្មេ ទេសិតេ ឯវំ ពហុភណ្ឌោ ជាតោ’’តិ. សោ តាវត្តកេនេវ កុបិតោ ‘‘ឥមិនា ទានិ នីហារេន ចរិស្សាមី’’តិ បារុបនំ ឆឌ្ឌេត្វា បរិសមជ្ឈេ ឯកចីវរោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា ឧបត្ថម្ភយមានោ ននុ ត្វំ ភិក្ខុ បុព្ពេ ហិរោត្តប្បគវេសកោ ទករក្ខសកាលេបិ ហិរោត្តប្បំ គវេសមានោ ទ្វាទស វស្សានិ វិហាសិ, កស្មា ឥទានិ ឯវំ គរុកេ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វា ចតុបរិសមជ្ឈេ បារុបនំ ឆឌ្ឌេត្វា ហិរោត្តប្បំ បហាយ ឋិតោសីតិ. សោ សត្ថុ វចនំ សុត្វា ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា តំ ចីវរំ បារុបិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ភិក្ខូ តស្ស អត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ ភគវន្តំ យាចិំសុ. ភគវា អតីតំ អាហរិត្វា កថេសិ –

អតីតេ កិរ ពារាណសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ ពោធិសត្តោ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ មហិំសកុមារោតិ នាមំ ករិំសុ. តស្ស កនិដ្ឋភាតា ចន្ទកុមារោ នាម អហោសិ. តេសំ មាតរិ កាលកតាយ រាជា អញ្ញំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. សាបិ បុត្តំ វិជាយិ, សូរិយកុមារោតិស្ស នាមំ ករិំសុ. តំ ទិស្វា រាជា តុដ្ឋោ ‘‘បុត្តស្ស តេ វរំ ទម្មី’’តិ អាហ. សាបិ ខោ, ‘‘ទេវ, ឥច្ឆិតកាលេ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វត្វា បុត្តស្ស វយប្បត្តកាលេ រាជានំ អាហ – ‘‘ទេវេន មយ្ហំ បុត្តស្ស ជាតកាលេ វរោ ទិន្នោ, ឥទានិ មេ បុត្តស្ស រជ្ជំ ទេហី’’តិ. រាជា ‘‘មម ទ្វេ បុត្តា អគ្គិក្ខន្ធា វិយ ជលន្តា វិចរន្តិ, ន សក្កា តស្ស រជ្ជំ ទាតុ’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វាបិ តំ បុនប្បុនំ យាចមានមេវ ទិស្វា ‘‘អយំ មេ បុត្តានំ អនត្ថម្បិ ករេយ្យា’’តិ បុត្តេ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាតា, អហំ សូរិយកុមារស្ស ជាតកាលេ វរំ អទាសិំ, ឥទានិស្ស មាតា រជ្ជំ យាចតិ, អហំ តស្ស ន ទាតុកាមោ, តស្ស មាតា តុម្ហាកំ អនត្ថម្បិ ករេយ្យ, គច្ឆថ តុម្ហេ, អរញ្ញេ វសិត្វា មមច្ចយេនាគន្ត្វា រជ្ជំ គណ្ហថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តេ បិតរំ វន្ទិត្វា បាសាទា ឱតរន្តេ រាជង្គណេ កីឡមានោ សូរិយកុមារោ ទិស្វា តំ ការណំ ញត្វា តេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិ. តេសំ ហិមវន្តំ បវិដ្ឋកាលេ ពោធិសត្តោ មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិត្វា សូរិយកុមារំ អាហ – ‘‘តាត, ឯតំ សរំ គន្ត្វា ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច អម្ហាកម្បិ បទុមិនិបណ្ណេហិ ឧទកំ អាហរា’’តិ. សោ បន សរោ វេស្សវណ្ណស្ស សន្តិកា ឯកេន ទករក្ខសេន លទ្ធោ ហោតិ. វេស្សវណ្ណោ ច តំ អាហ – ‘‘ឋបេត្វា ទេវធម្មជាននកេ យេ ច អញ្ញេ ឥមំ សរំ ឱតរន្តិ, តេ ខាទិតុំ លភសី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ សោ តំ សរំ ឱតិណ្ណោតិណ្ណេ ទេវធម្មេ បុច្ឆិត្វា អជានន្តេ ខាទតិ, សូរិយកុមារោបិ តំ សរំ អវីមំសិត្វាវ ឱតរិ, តេន ច ‘‘ទេវធម្មេ ជានាសី’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘ទេវធម្មា នាម ចន្ទិមសូរិយា’’តិ អាហ. អថ នំ ‘‘ត្វំ ទេវធម្មេ ន ជានាសី’’តិ ឧទកំ បវេសេត្វា អត្តនោ ភវនេ ឋបេសិ. ពោធិសត្តោបិ តំ ចិរាយន្តំ ទិស្វា ចន្ទកុមារំ បេសេសិ. សោបិ តេន ‘‘ទេវធម្មេ ជានាសី’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘ទេវធម្មា នាម ចតស្សោ ទិសា’’តិ អាហ. ទករក្ខសោ តម្បិ ឧទកំ បវេសេត្វា តត្ថេវ ឋបេសិ.

ពោធិសត្តោ តស្មិម្បិ ចិរាយន្តេ ‘‘អន្តរាយេន ភវិតព្ព’’ន្តិ សយំ គន្ត្វា ទ្វិន្នម្បិ ឱតរណបទំយេវ ទិស្វា ‘‘អយំ សរោ រក្ខសបរិគ្គហិតោ’’តិ ញត្វា ខគ្គំ សន្នយ្ហិត្វា ធនុំ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. រក្ខសោ តំ អនោតរន្តំ ទិស្វា វនកម្មិកបុរិសវេសេនាគន្ត្វា អាហ – ‘‘ភោ បុរិស, ត្វំ មគ្គកិលន្តោ, កស្មា ឥមំ សរំ ឱតរិត្វា ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច ភិសមុលាលំ ខាទិត្វា បុប្ផានិ បិលន្ធិត្វា ន គច្ឆសី’’តិ. ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វាវ ‘‘ឯស សោ យក្ខោ’’តិ ញត្វា ‘‘តយា មេ ភាតរោ គហិតា’’តិ អាហ. អាម, មយា គហិតាតិ. កិំ ការណាតិ? អហំ ឥមំ សរំ ឱតិណ្ណោតិណ្ណេ លភាមីតិ. កិំ បន សព្ពេវ លភសីតិ? ទេវធម្មជាននកេ ឋបេត្វា អវសេសេ លភាមីតិ. អត្ថិ បន តេ ទេវធម្មេហិ អត្ថោតិ? អាម, អត្ថីតិ. អហំ កថេស្សាមីតិ. តេន ហិ កថេហីតិ. ន សក្កា កិលិដ្ឋេន គត្តេន កថេតុន្តិ. យក្ខោ ពោធិសត្តំ ន្ហាបេត្វា បានីយំ បាយេត្វា អលង្ករិត្វា អលង្កតមណ្ឌបមជ្ឈេ បល្លង្កំ អារោបេត្វា សយមស្ស បាទមូលេ និសីទិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘សក្កច្ចំ សុណាហី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នា, សុក្កធម្មសមាហិតា;

សន្តោ សប្បុរិសា លោកេ, ទេវធម្មាតិ វុច្ចរេ’’តិ. (ជា. ១.១.៦);

យក្ខោ ឥមំ ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នោ ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘បណ្ឌិត, អហំ តេ បសន្នោ, ឯកំ ភាតរំ ទម្មិ, កតរំ អានេមី’’តិ? ‘‘កនិដ្ឋំ អានេហី’’តិ. បណ្ឌិត, ត្វំ កេវលំ ទេវធម្មេ ជានាសិយេវ, ន បន តេសុ វត្តសីតិ. កិំ ការណាតិ? យស្មា ជេដ្ឋំ ឋបេត្វា កនិដ្ឋំ អាហរាបេន្តោ ជេដ្ឋាបចាយិកកម្មំ ន ករោសីតិ, ទេវធម្មេ ចាហំ យក្ខ ជានាមិ, តេសុ ច វត្តាមិ. មយញ្ហិ ឯតំ និស្សាយ ឥមំ អរញ្ញំ បវិដ្ឋា. ឯតស្ស ហិ អត្ថាយ អម្ហាកំ បិតរំ ឯតស្ស មាតា រជ្ជំ យាចិ, អម្ហាកំ បន បិតា តំ វរំ អទត្វា អម្ហាកំ អនុរក្ខណត្ថាយ អរញ្ញេ វាសំ អនុជានិ, សោ កុមារោ អនិវត្តិត្វា អម្ហេហិ សទ្ធិំ អាគតោ. ‘‘តំ អរញ្ញេ ឯកោ យក្ខោ ខាទី’’តិ វុត្តេបិ ន កោចិ សទ្ទហិស្សតិ. តេនាហំ គរហភយភីតោ តមេវាហរាបេមីតិ. យក្ខោ ពោធិសត្តស្ស បសីទិត្វា ‘‘សាធុ បណ្ឌិត, ត្វមេវ ទេវធម្មេ ជានាសិ, ទេវធម្មេសុ ច វត្តសី’’តិ ទ្វេ ភាតរោ អានេត្វា អទាសិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ យក្ខភាវេ អាទីនវំ កថេត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. សោ តេន សុសំវិហិតារក្ខោ តស្មិំ អរញ្ញេ វសិត្វា បិតរិ កាលកតេ យក្ខំ អាទាយ ពារាណសិំ គន្ត្វា រជ្ជំ គហេត្វា ចន្ទកុមារស្ស ឧបរជ្ជំ, សូរិយកុមារស្ស សេនាបតិដ្ឋានំ ទត្វា យក្ខស្ស រមណីយេ ឋានេ អាយតនំ ការាបេត្វា យថា សោ លាភគ្គប្បត្តោ ហោតិ, តថា អកាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា រក្ខសោ ពហុភណ្ឌិកភិក្ខុ អហោសិ, សូរិយកុមារោ អានន្ទោ, ចន្ទកុមារោ សារិបុត្តោ, មហិំសកុមារោ បន អហមេវា’’តិ. ឯវំ សត្ថា ជាតកំ កថេត្វា ‘‘ឯវំ ត្វំ, ភិក្ខុ, បុព្ពេ ទេវធម្មេ គវេសមានោ ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នោ វិចរិត្វា ឥទានិ ចតុបរិសមជ្ឈេ ឥមិនា នីហារេន ឋត្វា មម បុរតោ ‘អប្បិច្ឆោម្ហី’តិ វទន្តោ អយុត្តំ អកាសិ. ន ហិ សាដកបដិក្ខេបាទិមត្តេន សមណោ នាម ហោតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៤១. ‘‘ន នគ្គចរិយា ន ជដា ន បង្កា, នានាសកា ថណ្ឌិលសាយិកា វា;

រជោជល្លំ ឧក្កុដិកប្បធានំ, សោធេន្តិ មច្ចំ អវិតិណ្ណកង្ខ’’ន្តិ.

តត្ថ នានាសកាតិ ន អនសកា, ភត្តបដិក្ខេបកាតិ អត្ថោ. ថណ្ឌិលសាយិកាតិ ភូមិសយនា. រជោជល្លន្តិ កទ្ទមលេបនាការេន សរីរេ សន្និហិតរជោ. ឧក្កុដិកប្បធានន្តិ ឧក្កុដិកភាវេន អារទ្ធវីរិយំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ ហិ មច្ចោ ‘‘ឯវំ អហំ លោកនិស្សរណសង្ខាតំ សុទ្ធិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ឥមេសុ នគ្គចរិយាទីសុ យំ កិញ្ចិ សមាទាយ វត្តេយ្យ, សោ កេវលំ មិច្ឆាទស្សនញ្ចេវ វឌ្ឍេយ្យ, កិលមថស្ស ច ភាគី អស្ស. ន ហិ ឯតានិ សុសមាទិន្នានិបិ អដ្ឋវត្ថុកាយ កង្ខាយ អវិតិណ្ណភាវេន អវិតិណ្ណកង្ខំ មច្ចំ សោធេន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ពហុភណ្ឌិកភិក្ខុវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. សន្តតិមហាមត្តវត្ថុ

អលង្កតោ ចេបីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សន្តតិមហាមត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ ហិ ឯកស្មិំ កាលេ រញ្ញោ បសេនទិកោសលស្ស បច្ចន្តំ កុបិតំ វូបសមេត្វា អាគតោ. អថស្ស រាជា តុដ្ឋោ សត្ត ទិវសានិ រជ្ជំ ទត្វា ឯកំ នច្ចគីតកុសលំ ឥត្ថិំ អទាសិ. សោ សត្ត ទិវសានិ សុរាមទមត្តោ ហុត្វា សត្តមេ ទិវសេ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ ន្ហានតិត្ថំ គច្ឆន្តោ សត្ថារំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ ទ្វារន្តរេ ទិស្វា ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោវ សីសំ ចាលេត្វា វន្ទិត្វា បក្កាមិ. សត្ថា សិតំ កត្វា ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, សិតបាតុករណេ ហេតូ’’តិ អានន្ទត្ថេរេន បុដ្ឋោ សិតការណំ អាចិក្ខន្តោ អាហ – ‘‘បស្សានន្ទ, សន្តតិមហាមត្តំ, អជ្ជ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោវ មម សន្តិកំ អាគន្ត្វា ចតុប្បទិកគាថាវសានេ អរហត្តំ បត្វា សត្តតាលមត្តេ អាកាសេ និសីទិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ. មហាជនោ ថេរេន សទ្ធិំ កថេន្តស្ស សត្ថុ វចនំ អស្សោសិ. តត្ថ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ចិន្តយិំសុ – ‘‘បស្សថ សមណស្ស គោតមស្ស កិរិយំ, មុខប្បត្តមេវ ភាសតិ, អជ្ជ កិរ ឯស ឯវំ សុរាមទមត្តោ យថាលង្កតោវ ឯតស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, អជ្ជេវ តំ មុសាវាទេន និគ្គណ្ហិស្សាមា’’តិ. សម្មាទិដ្ឋិកា ចិន្តេសុំ – ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ មហានុភាវតា, អជ្ជ ពុទ្ធលីឡញ្ចេវ សន្តតិមហាមត្តលីឡញ្ច ទដ្ឋុំ លភិស្សាមា’’តិ.

សន្តតិមហាមត្តោបិ ន្ហានតិត្ថេ ទិវសភាគំ ឧទកកីឡំ កីឡិត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា អាបានភូមិយំ និសីទិ. សាបិ ឥត្ថី រង្គមជ្ឈំ ឱតរិត្វា នច្ចគីតំ ទស្សេតុំ អារភិ. តស្សា សរីរលីឡាយ ទស្សនត្ថំ សត្តាហំ អប្បាហារតាយ តំ ទិវសំ នច្ចគីតំ ទស្សយមានាយ អន្តោកុច្ឆិយំ សត្ថកវាតា សមុដ្ឋាយ ហទយមំសំ កន្តិត្វា អគមំសុ. សា តង្ខណញ្ញេវ មុខេន ចេវ អក្ខីហិ ច វិវដេហិ កាលមកាសិ. សន្តតិមហាមត្តោ ‘‘ឧបធារេថ ន’’ន្តិ វត្វា ‘‘និរុទ្ធា, សាមី’’តិ ច វុត្តមត្តេយេវ ពលវសោកេន អភិភូតោ តង្ខណញ្ញេវស្ស សត្តាហំ បីតសុរា តត្តកបាលេ ឧទកពិន្ទុ វិយ បរិក្ខយំ អគមាសិ. សោ ‘‘ន មេ ឥមំ សោកំ អញ្ញេ និព្ពាបេតុំ សក្ខិស្សន្តិ អញ្ញត្រ តថាគតេនា’’តិ ពលកាយបរិវុតោ សាយន្ហសមយេ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ភន្តេ, ‘ឯវរូបោ មេ សោកោ ឧប្បន្នោ, តំ មេ តុម្ហេ និព្ពាបេតុំ សក្ខិស្សថា’តិ អាគតោម្ហិ, បដិសរណំ មេ ហោថា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘សោកំ និព្ពាបេតុំ សមត្ថស្សេវ សន្តិកំ អាគតោសិ. ឥមិស្សា ហិ ឥត្ថិយា ឥមិនាវ អាការេន មតកាលេ តវ រោទន្តស្ស បគ្ឃរិតអស្សូនិ ចតុន្នំ មហាសមុទ្ទានំ ឧទកតោ អតិរេកតរានី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យំ បុព្ពេ តំ វិសោសេហិ, បច្ឆា តេ មាហុ កិញ្ចនំ;

មជ្ឈេ ចេ នោ គហេស្សសិ, ឧបសន្តោ ចរិស្សសី’’តិ. (សុ. និ. ៩៥៥, ១១០៥; ចូឡនិ. ជតុកណ្ណិមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦៨);

គាថាបរិយោសានេ សន្តតិមហាមត្តោ អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេន្តោ តស្ស អប្បវត្តនភាវំ ញត្វា សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, បរិនិព្ពានំ មេ អនុជានាថា’’តិ. សត្ថា តេន កតកម្មំ ជានន្តោបិ ‘‘មុសាវាទេន និគ្គណ្ហនត្ថំ សន្និបតិតា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ឱកាសំ ន លភិស្សន្តិ, ‘ពុទ្ធលីឡញ្ចេវ សន្តតិមហាមត្តលីឡញ្ច បស្សិស្សាមា’តិ សន្និបតិតា សម្មាទិដ្ឋិកា ឥមិនា កតកម្មំ សុត្វា បុញ្ញេសុ អាទរំ ករិស្សន្តី’’តិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘តេន ហិ តយា កតកម្មំ មយ្ហំ កថេហិ, កថេន្តោ ច ភូមិយំ ឋិតោ អកថេត្វា សត្តតាលមត្តេ អាកាសេ ឋិតោ កថេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកតាលប្បមាណំ ឧគ្គម្ម ឱរោហិត្វា បុន សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឧគ្គច្ឆន្តោ បដិបាដិយា សត្តតាលប្បមាណេ អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិត្វា ‘‘សុណាថ មេ, ភន្តេ, បុព្ពកម្ម’’ន្តិ វត្វា អាហ –

ឥតោ ឯកនវុតិកប្បេ វិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ អហំ ពន្ធុមតិនគរេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តិត្វា ចិន្តេសិំ – ‘‘កិំ នុ ខោ បរេសំ ឆេទំ វា បីឡំ វា អករណកម្ម’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ធម្មឃោសកកម្មំ ទិស្វា តតោ បដ្ឋាយ តំ កម្មំ ករោន្តោ មហាជនំ សមាទបេត្វា ‘‘បុញ្ញានិ ករោថ, ឧបោសថទិវសេសុ ឧបោសថំ សមាទិយថ, ទានំ ទេថ, ធម្មំ សុណាថ, ពុទ្ធរតនាទីហិ សទិសំ អញ្ញំ នាម នត្ថិ, តិណ្ណំ រតនានំ សក្ការំ ករោថា’’តិ ឧគ្ឃោសេន្តោ វិចរាមិ. តស្ស មយ្ហំ សទ្ទំ សុត្វា ពុទ្ធបិតា ពន្ធុមតិមហារាជា មំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, កិំ ករោន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ទេវ, តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ បកាសេត្វា មហាជនំ បុញ្ញកម្មេសុ សមាទបេន្តោ វិចរាមី’’តិ វុត្តេ, ‘‘កត្ថ និសិន្នោ វិចរសី’’តិ មំ បុច្ឆិត្វា ‘‘បទសាវ, ទេវា’’តិ មយា វុត្តេ, ‘‘តាត, ន ត្វំ ឯវំ វិចរិតុំ អរហសិ, ឥមំ បុប្ផទាមំ បិលន្ធិត្វា អស្សបិដ្ឋេ និសិន្នោវ វិចរា’’តិ មយ្ហំ មុត្តាទាមសទិសំ បុប្ផទាមំ ទត្វា ទន្តំ អស្សំ អទាសិ. អថ មំ រញ្ញា ទិន្នបរិហារេន តថេវ ឧគ្ឃោសេត្វា វិចរន្តំ បុន រាជា បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, កិំ ករោន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តទេវ, ទេវា’’តិ វុត្តេ, ‘‘តាត, អស្សោបិ តេ នានុច្ឆវិកោ, ឥធ និសីទិត្វា វិចរា’’តិ ចតុសិន្ធវយុត្តរថំ អទាសិ. តតិយវារេបិ មេ រាជា សទ្ទំ សុត្វា បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, កិំ ករោន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តទេវ, ទេវា’’តិ វុត្តេ, ‘‘តាត, រថោបិ តេ នានុច្ឆវិកោ’’តិ មយ្ហំ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ មហាបសាធនញ្ច ទត្វា ឯកញ្ច ហត្ថិំ អទាសិ. ស្វាហំ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិក្ខន្ធេ និសិន្នោ អសីតិ វស្សសហស្សានិ ធម្មឃោសកកម្មំ អកាសិំ, តស្ស មេ ឯត្តកំ កាលំ កាយតោ ចន្ទនគន្ធោ វាយតិ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ វាយតិ. ឥទំ មយា កតកម្មន្តិ.

ឯវំ សោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ កថេត្វា អាកាសេ និសិន្នោវ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិ. សរីរេ អគ្គិជាលា ឧដ្ឋហិត្វា មំសលោហិតំ ឈាបេសិ, សុមនបុប្ផានិ វិយ ធាតុយោ អវសិស្សិំសុ. សត្ថា សុទ្ធវត្ថំ បសារេសិ, ធាតុយោ តត្ថ បតិំសុ. តា បត្តេ បក្ខិបិត្វា ចតុមហាបថេ ថូបំ ការេសិ ‘‘មហាជនោ វន្ទិត្វា បុញ្ញភាគី ភវិស្សតី’’តិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អាវុសោ, សន្តតិមហាមត្តោ គាថាវសានេ អរហត្តំ បត្វា អលង្កតបដិយត្តោយេវ អាកាសេ និសីទិត្វា បរិនិព្ពុតោ, កិំ នុ ខោ ឯតំ ‘សមណោ’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ ឧទាហុ ព្រាហ្មណោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, មម បុត្តំ ‘សមណោ’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ, ‘ព្រាហ្មណោ’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៤២. អលង្កតោ ចេបិ សមំ ចរេយ្យ,

សន្តោ ទន្តោ និយតោ ព្រហ្មចារី;

សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ,

សោ ព្រាហ្មណោ សោ សមណោ ស ភិក្ខូ’’តិ.

តត្ថ អលង្កតោតិ វត្ថាភរណេហិ បដិមណ្ឌិតោ. តស្សត្ថោ – វត្ថាលង្ការាទីហិ អលង្កតោ ចេបិ បុគ្គលោ កាយាទីហិ សមំ ចរេយ្យ, រាគាទិវូបសមេន សន្តោ ឥន្ទ្រិយទមនេន ទន្តោ ចតុមគ្គនិយមេន និយតោ សេដ្ឋចរិយាយ ព្រហ្មចារី កាយទណ្ឌាទីនំ ឱរោបិតតាយ សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ. សោ ឯវរូបោ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោតិបិ សមិតបាបត្តា សមណោតិបិ ភិន្នកិលេសត្តា ភិក្ខូតិបិ វត្តព្ពោយេវាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សន្តតិមហាមត្តវត្ថុ នវមំ.

១០. បិលោតិកតិស្សត្ថេរវត្ថុ

ហិរីនិសេធោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បិលោតិកត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ អានន្ទត្ថេរោ ឯកំ បិលោតិកខណ្ឌនិវត្ថំ កបាលំ អាទាយ ភិក្ខាយ ចរន្តំ ទារកំ ទិស្វា ‘‘កិំ តេ ឯវំ វិចរិត្វា ជីវនតោ បព្ពជ្ជា ន ឧត្តរិតរា’’តិ វត្វា, ‘‘ភន្តេ, កោ មំ បព្ពាជេស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ បព្ពាជេស្សាមី’’តិ តំ អាទាយ គន្ត្វា សហត្ថា ន្ហាបេត្វា កម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេសិ. តញ្ច បន និវត្ថបិលោតិកខណ្ឌំ បសារេត្វា ឱលោកេន្តោ បរិស្សាវនករណមត្តម្បិ គយ្ហូបគំ កញ្ចិ បទេសំ អទិស្វា កបាលេន សទ្ធិំ ឯកិស្សា រុក្ខសាខាយ ឋបេសិ. សោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ ពុទ្ធានំ ឧប្បន្នលាភសក្ការំ បរិភុញ្ជមានោ មហគ្ឃានិ ចីវរានិ អច្ឆាទេត្វា វិចរន្តោ ថូលសរីរោ ហុត្វា ឧក្កណ្ឋិត្វា ‘‘កិំ មេ ជនស្ស សទ្ធាទេយ្យំ និវាសេត្វា វិចរណេន, អត្តនោ បិលោតិកមេវ និវាសេស្សាមី’’តិ តំ ឋានំ គន្ត្វា បិលោតិកំ គហេត្វា ‘‘អហិរិក និល្លជ្ជ ឯវរូបានំ វត្ថានំ អច្ឆាទនដ្ឋានំ បហាយ ឥមំ បិលោតិកខណ្ឌំ និវាសេត្វា កបាលហត្ថោ ភិក្ខាយ ចរិតុំ គច្ឆសី’’តិ តំ អារម្មណំ កត្វា អត្តនាវ អត្តានំ ឱវទិ, ឱវទន្តស្សេវ បនស្ស ចិត្តំ សន្និសីទិ. សោ តំ បិលោតិកំ តត្ថេវ បដិសាមេត្វា និវត្តិត្វា វិហារមេវ គតោ. សោ កតិបាហច្ចយេន បុនបិ ឧក្កណ្ឋិត្វា តថេវ វត្វា និវត្តិ, បុនបិ តថេវាតិ. តំ ឯវំ អបរាបរំ វិចរន្តំ ទិស្វា ភិក្ខូ ‘‘កហំ, អាវុសោ, គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆន្តិ. សោ ‘‘អាចរិយស្ស សន្តិកំ គច្ឆាមាវុសោ’’តិ វត្វា ឯតេនេវ នីហារេន អត្តនោ បិលោតិកខណ្ឌមេវ អារម្មណំ កត្វា អត្តានំ និសេធេត្វា កតិបាហេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ. ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘កិំ, អាវុសោ, ន ទានិ អាចរិយស្ស សន្តិកំ គច្ឆសិ, ននុ អយំ តេ វិចរណមគ្គោ’’តិ. អាវុសោ, អាចរិយេន សទ្ធិំ សំសគ្គេ សតិ គតោម្ហិ, ឥទានិ បន មេ ឆិន្នោ សំសគ្គោ, តេនស្ស សន្តិកំ ន គច្ឆាមីតិ. ភិក្ខូ តថាគតស្ស អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, បិលោតិកត្ថេរោ អញ្ញំ ព្យាករោតី’’តិ. កិមាហ, ភិក្ខវេតិ? ឥទំ នាម, ភន្តេតិ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ សំសគ្គេ សតិ អាចរិយស្ស សន្តិកំ គតោ, ឥទានិ បនស្ស សំសគ្គោ ឆិន្នោ, អត្តនាវ អត្តានំ និសេធេត្វា អរហត្តំ បត្តោ’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១៤៣. ‘‘ហិរីនិសេធោ បុរិសោ, កោចិ លោកស្មិំ វិជ្ជតិ;

យោ និទ្ទំ អបពោធេតិ, អស្សោ ភទ្រោ កសាមិវ.

១៤៤. ‘‘អស្សោ យថា ភទ្រោ កសានិវិដ្ឋោ,

អាតាបិនោ សំវេគិនោ ភវាថ;

សទ្ធាយ សីលេន ច វីរិយេន ច,

សមាធិនា ធម្មវិនិច្ឆយេន ច;

សម្បន្នវិជ្ជាចរណា បតិស្សតា,

ជហិស្សថ ទុក្ខមិទំ អនប្បក’’ន្តិ.

តត្ថ អន្តោ ឧប្បន្នំ អកុសលវិតក្កំ ហិរិយា និសេធេតីតិ ហិរីនិសេធោ. កោចិ លោកស្មិន្តិ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ទុល្លភោ, កោចិទេវ លោកស្មិំ វិជ្ជតិ. យោ និទ្ទន្តិ អប្បមត្តោ សមណធម្មំ ករោន្តោ អត្តនោ ឧប្បន្នំ និទ្ទំ អបហរន្តោ ពុជ្ឈតីតិ អបពោធេតិ. កសាមិវាតិ យថា ភទ្រោ អស្សោ អត្តនិ បតមានំ កសំ អបហរតិ, អត្តនិ បតិតុំ ន ទេតិ. យោ ឯវំ និទ្ទំ អបពោធេតិ, សោ ទុល្លភោតិ អត្ថោ.

ទុតិយគាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ‘‘ភិក្ខវេ, យថា ភទ្រោ អស្សោ បមាទមាគម្ម កសាយ និវិដ្ឋោ, អហម្បិ នាម កសាយ បហដោ’’តិ អបរភាគេ អាតប្បំ ករោតិ, ឯវំ តុម្ហេបិ អាតាបិនោ សំវេគិនោ ភវថ, ឯវំភូតា លោកិយលោកុត្តរាយ ទុវិធាយ សទ្ធាយ ច ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន ច កាយិកចេតសិកវីរិយេន ច អដ្ឋសមាបត្តិសមាធិនា ច ការណាការណជាននលក្ខណេន ធម្មវិនិច្ឆយេន ច សមន្នាគតា ហុត្វា តិស្សន្នំ វា អដ្ឋន្នំ វា វិជ្ជានំ, បញ្ចទសន្នញ្ច ចរណានំ សម្បត្តិយា សម្បន្នវិជ្ជាចរណា. ឧបដ្ឋិតសតិតាយ បតិស្សតា ហុត្វា ឥទំ អនប្បកំ វដ្ដទុក្ខំ បជហិស្សថាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

បិលោតិកតិស្សត្ថេរវត្ថុ ទសមំ.

១១. សុខសាមណេរវត្ថុ

ឧទកញ្ហិ នយន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សុខសាមណេរំ អារព្ភ កថេសិ.

អតីតស្មិញ្ហិ ពារាណសិសេដ្ឋិនោ គន្ធកុមារោ នាម បុត្តោ អហោសិ. រាជា តស្ស បិតរិ កាលកតេ តំ បក្កោសាបេត្វា សមស្សាសេត្វា មហន្តេន សក្ការេន តស្សេវ សេដ្ឋិដ្ឋានំ អទាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ គន្ធសេដ្ឋីតិ បញ្ញាយិ. អថស្ស ភណ្ឌាគារិកោ ធនគព្ភទ្វារំ វិវរិត្វា, ‘‘សាមិ, ឥទំ តេ ឯត្តកំ បិតុ ធនំ, ឯត្តកំ បិតាមហាទីន’’ន្តិ នីហរិត្វា ទស្សេសិ. សោ តំ ធនរាសិំ ឱលោកេត្វា អាហ – ‘‘កិំ បន តេ ឥមំ ធនំ គហេត្វា ន គមិំសូ’’តិ. ‘‘សាមិ, ធនំ គហេត្វា គតា នាម នត្ថិ. អត្តនា កតំ កុសលាកុសលមេវ ហិ អាទាយ សត្តា គច្ឆន្តី’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘តេ ពាលតាយ ធនំ សណ្ឋាបេត្វា បហាយ គតា, អហំ បនេតំ គហេត្វាវ គមិស្សាមី’’តិ. ឯវំ បន ចិន្តេន្តោ ‘‘ទានំ វា ទស្សាមិ, បូជំ វា ករិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា ‘‘ឥទំ សព្ពំ ខាទិត្វាវ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. សោ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា ផលិកមយំ ន្ហានកោដ្ឋកំ ការេសិ, សតសហស្សំ ទត្វា ផលិកមយមេវ ន្ហានផលកំ, សតសហស្សំ ទត្វា និសីទនបល្លង្កំ, សតសហស្សំ ទត្វា ភោជនបាតិំ, សតសហស្សមេវ ទត្វា ភោជនដ្ឋានេ មណ្ឌបំ ការាបេសិ, សតសហស្សំ ទត្វា ភោជនបាតិយា អាសិត្តកូបធានំ ការេសិ, សតសហស្សេនេវ គេហេ សីហបញ្ជរំ សណ្ឋាបេសិ, អត្តនោ បាតរាសត្ថាយ សហស្សំ អទាសិ, សាយមាសត្ថាយបិ សហស្សមេវ. បុណ្ណមទិវសេ បន ភោជនត្ថាយ សតសហស្សំ ទាបេសិ, តំ ភត្តំ ភុញ្ជនទិវសេ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា នគរំ អលង្ករិត្វា ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘គន្ធសេដ្ឋិស្ស កិរ ភត្តភុញ្ជនាការំ ឱលោកេន្តូ’’តិ.

មហាជនោ មញ្ចាតិមញ្ចេ ពន្ធិត្វា សន្និបតិ. សោបិ សតសហស្សគ្ឃនកេ ន្ហានកោដ្ឋកេ សតសហស្សគ្ឃនកេ ផលកេ និសីទិត្វា សោឡសហិ គន្ធោទកឃដេហិ ន្ហត្វា តំ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា តស្មិំ បល្លង្កេ និសីទិ. អថស្ស តស្មិំ អាសិត្តកូបធានេ តំ បាតិំ ឋបេត្វា សតសហស្សគ្ឃនកំ ភោជនំ វឌ្ឍេសុំ. សោ នាដកបរិវុតោ ឯវរូបាយ សម្បត្តិយា តំ ភោជនំ ភុញ្ជតិ. អបរេន សមយេន ឯកោ គាមិកមនុស្សោ អត្តនោ បរិព្ពយាហរណត្ថំ ទារុអាទីនិ យានកេ បក្ខិបិត្វា នគរំ គន្ត្វា សហាយកស្ស គេហេ និវាសំ គណ្ហិ. តទា បន បុណ្ណមទិវសោ ហោតិ. ‘‘គន្ធសេដ្ឋិនោ ភុញ្ជនលីឡំ ឱលោកេន្តូ’’តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ. អថ នំ សហាយកោ អាហ – ‘‘សម្ម, គន្ធសេដ្ឋិនោ តេ ភុញ្ជនលីឡំ ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ. ‘‘ន ទិដ្ឋបុព្ពំ, សម្មា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯហិ, គច្ឆាម, អយំ នគរេ ភេរី ចរតិ, ឯតស្ស មហាសម្បត្តិំ បស្សាមា’’តិ នគរវាសី ជនបទវាសិំ គហេត្វា អគមាសិ. មហាជនោបិ មញ្ចាតិមញ្ចេ អភិរុហិត្វា បស្សតិ. គាមវាសី ភត្តគន្ធំ ឃាយិត្វាវ នគរវាសិំ អាហ – ‘‘មយ្ហំ ឯតាយ បាតិយា ភត្តបិណ្ឌេ បិបាសា ជាតា’’តិ. សម្ម, មា ឯតំ បត្ថយិ, ន សក្កា លទ្ធុន្តិ. សម្ម, អលភន្តោ ន ជីវិស្សាមីតិ. សោ តំ បដិពាហិតុំ អសក្កោន្តោ បរិសបរិយន្តេ ឋត្វា ‘‘បណមាមិ តេ, សាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ មហាសទ្ទំ និច្ឆារេត្វា ‘‘កោ ឯសោ’’តិ វុត្តេ អហំ, សាមីតិ. ‘‘កិមេត’’ន្តិ. ‘‘អយំ ឯកោ គាមវាសី តុម្ហាកំ បាតិយំ ភត្តបិណ្ឌេ បិបាសំ ឧបាទេសិ, ឯកំ ភត្តបិណ្ឌំ ទាបេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា លទ្ធុ’’ន្តិ. ‘‘កិំ, សម្ម, សុតំ តេ’’តិ? ‘‘សុតំ មេ, អបិច លភន្តោ ជីវិស្សាមិ, អលភន្តស្ស មេ មរណំ ភវិស្សតី’’តិ. សោ បុនបិ វិរវិ – ‘‘អយំ កិរ, សាមិ, អលភន្តោ មរិស្សតិ, ជីវិតមស្ស ទេថា’’តិ. អម្ភោ ភត្តបិណ្ឌោ នាម សតម្បិ អគ្ឃតិ, សតទ្វយម្បិ អគ្ឃតិ. យោ យោ យាចតិ, តស្ស តស្ស ទទមានោ អហំ កិំ ភុញ្ជិស្សាមីតិ? សាមិ, អយំ អលភន្តោ មរិស្សតិ, ជីវិតមស្ស ទេថាតិ. ន សក្កាវ មុធា លទ្ធុំ, យទិ បន អលភន្តោ ន ជីវតិ, តីណិ សំវច្ឆរានិ មម គេហេ ភតិំ ករោតុ, ឯវមស្ស ភត្តបាតិំ ទាបេស្សាមីតិ. គាមវាសី តំ សុត្វា ‘‘ឯវំ ហោតុ, សម្មា’’តិ សហាយកំ វត្វា បុត្តទារំ បហាយ ‘‘ភត្តបាតិអត្ថាយ តីណិ សំវច្ឆរានិ ភតិំ ករិស្សាមី’’តិ សេដ្ឋិស្ស គេហំ បាវិសិ. សោ ភតិំ ករោន្តោ សព្ពកិច្ចានិ សក្កច្ចំ អកាសិ. គេហេ វា អរញ្ញេ វា រត្តិំ វា ទិវា វា សព្ពានិ កត្តព្ពកម្មានិ កតានេវ បញ្ញាយិំសុ. ‘‘ភត្តភតិកោ’’តិ ច វុត្តេ សកលនគរេបិ បញ្ញាយិ. អថស្ស ទិវសេ បរិបុណ្ណេ ភត្តវេយ្យាវដិកោ ‘‘ភត្តភតិកស្ស, សាមិ, ទិវសោ បុណ្ណោ, ទុក្ករំ តេន កតំ តីណិ សំវច្ឆរានិ ភតិំ ករោន្តេន, ឯកម្បិ កម្មំ ន កោបិតបុព្ព’’ន្តិ អាហ.

អថស្ស សេដ្ឋិ អត្តនោ សាយបាតរាសត្ថាយ ទ្វេ សហស្សានិ, តស្ស បាតរាសត្ថាយ សហស្សន្តិ តីណិ សហស្សានិ ទាបេត្វា អាហ – ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ កត្តព្ពំ បរិហារំ តស្សេវ ករោថា’’តិ. វត្វា ច បន ឋបេត្វា ឯកំ ចិន្តាមណិំ នាម បិយភរិយំ អវសេសជនម្បិ ‘‘អជ្ជ តមេវ បរិវារេថា’’តិ វត្វា សព្ពសម្បត្តិំ តស្ស និយ្យាទេសិ. សោ សេដ្ឋិនោ ន្ហានោទកេន តស្សេវ កោដ្ឋកេ តស្មិំ ផលកេ និសិន្នោ ន្ហត្វា តស្សេវ និវាសនសាដកេ និវាសេត្វា តស្សេវ បល្លង្កេ និសីទិ. សេដ្ឋិបិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘ភត្តភតិកោ គន្ធសេដ្ឋិស្ស គេហេ តីណិ សំវច្ឆរានិ ភតិំ កត្វា បាតិំ លភិ, តស្ស ភុញ្ជនសម្បត្តិំ ឱលោកេន្តូ’’តិ. មហាជនោ មញ្ចាតិមញ្ចេ អភិរុហិត្វា បស្សតិ, គាមវាសិស្ស ឱលោកិតោលោកិតដ្ឋានំ កម្បនាការប្បត្តំ អហោសិ. នាដកា បរិវារេត្វា អដ្ឋសុំ, តស្ស បុរតោ ភត្តបាតិំ វឌ្ឍេត្វា ឋបយិំសុ. អថស្ស ហត្ថធោវនវេលាយ គន្ធមាទនេ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ សត្តមេ ទិវសេ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘កត្ថ នុ ខោ អជ្ជ ភិក្ខាចារត្ថាយ គច្ឆាមី’’តិ ឧបធារេន្តោ ភត្តភតិកំ អទ្ទស. អថ សោ ‘‘អយំ តីណិ សំវច្ឆរានិ ភតិំ កត្វា ភត្តបាតិំ លភិ, អត្ថិ នុ ខោ ឯតស្ស សទ្ធា, នត្ថី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘អត្ថី’’តិ ញត្វា ‘‘សទ្ធាបិ ឯកច្ចេ សង្គហំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ, សក្ខិស្សតិ នុ ខោ មេ សង្គហំ កាតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សក្ខិស្សតិ ចេវ មម ច សង្គហករណំ និស្សាយ មហាសម្បត្តិំ លភិស្សតី’’តិ ញត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តមាទាយ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បរិសន្តរេន គន្ត្វា តស្ស បុរតោ ឋិតមេវ អត្តានំ ទស្សេសិ.

សោ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ បុព្ពេ អទិន្នភាវេន ឯកិស្សា ភត្តបាតិយា អត្ថាយ តីណិ សំវច្ឆរានិ បរគេហេ ភតិំ អកាសិំ, ឥទានិ មេ ឥទំ ភត្តំ ឯកំ រត្តិន្ទិវំ រក្ខេយ្យ, សចេ បន នំ អយ្យស្ស ទស្សាមិ, អនេកានិបិ កប្បកោដិសហស្សានិ រក្ខិស្សតិ, អយ្យស្សេវ នំ ទស្សាមី’’តិ. សោ តីណិ សំវច្ឆរានិ ភតិំ កត្វា លទ្ធភត្តបាតិតោ ឯកបិណ្ឌម្បិ មុខេ អដ្ឋបេត្វា តណ្ហំ វិនោទេត្វា សយមេវ បាតិំ ឧក្ខិបិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បាតិំ អញ្ញស្ស ហត្ថេ ទត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បាតិំ វាមហត្ថេន គហេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន តស្ស បត្តេ ភត្តំ អាកិរិ. បច្ចេកពុទ្ធោ ភត្តស្ស ឧបឌ្ឍសេសកាលេ បត្តំ ហត្ថេន បិទហិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯកោវ បដិវិសោ ន សក្កា ទ្វិធា កាតុំ, មា មំ ឥធលោកេន សង្គណ្ហថ, បរលោកេន សង្គហមេវ ករោថ, សាវសេសំ អកត្វា និរវសេសមេវ ទស្សាមី’’តិ. អត្តនោ ហិ ថោកម្បិ អនវសេសេត្វា ទិន្នំ និរវសេសទានំ នាម, តំ មហប្ផលំ ហោតិ. សោ តថា ករោន្តោ សព្ពំ ទត្វា បុន វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯកំ ភត្តបាតិំ និស្សាយ តីណិ សំវច្ឆរានិ មេ បរគេហេ ភតិំ ករោន្តេន ទុក្ខំ អនុភូតំ, ឥទានិ មេ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សុខមេវ ហោតុ, តុម្ហេហិ ទិដ្ឋធម្មស្សេវ ភាគី អស្ស’’ន្តិ. បច្ចេកពុទ្ធោ ‘‘ឯវំ ហោតុ, ចិន្តាមណិ វិយ តេ សព្ពកាមទទោ មនោសង្កប្បា បុណ្ណចន្ទោ វិយ បូរេន្តូ’’តិ អនុមោទនំ ករោន្តោ –

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, សព្ពមេវ សមិជ្ឈតុ;

សព្ពេ បូរេន្តុ សង្កប្បា, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា.

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិកំ តុយ្ហំ, ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតុ;

សព្ពេ បូរេន្តុ សង្កប្បា, មណិ ជោតិរសោ យថា’’តិ. –

វត្វា ‘‘អយំ មហាជនោ យាវ គន្ធមាទនបព្ពតគមនា មំ បស្សន្តោ តិដ្ឋតូ’’តិ អធិដ្ឋាយ អាកាសេន គន្ធមាទនំ អគមាសិ.

មហាជនោបិ នំ បស្សន្តោវ អដ្ឋាសិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា តំ បិណ្ឌបាតំ បញ្ចសតានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ វិភជិត្វា អទាសិ. សព្ពេ អត្តនោ បហោនកំ គណ្ហិំសុ. ‘‘អប្បោ បិណ្ឌបាតោ កថំ បហោសី’’តិ ន ចិន្តេតព្ពំ. ចត្តារិ ហិ អចិន្តេយ្យានិ (អ. និ. ៤.៧៧) វុត្តានិ, តត្រាយំ បច្ចេកពុទ្ធវិសយោតិ. មហាជនោ បច្ចេកពុទ្ធានំ បិណ្ឌបាតំ វិភជិត្វា ទិយ្យមានំ ទិស្វា សាធុការសហស្សានិ បវត្តេសិ, អសនិសតនិបាកសទ្ទោ វិយ អហោសិ. តំ សុត្វា គន្ធសេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘ភត្តភតិកោ មយា ទិន្នសម្បត្តិំ ធារេតុំ នាសក្ខិ មញ្ញេ, តេនាយំ មហាជនោ បរិហាសំ ករោន្តោ សន្និបតិតោ នទតី’’តិ. សោ តប្បវត្តិជាននត្ថំ មនុស្សេ បេសេសិ. តេ អាគន្ត្វា ‘‘សម្បត្តិធារកា នាម, សាមិ, ឯវំ ហោន្តូ’’តិ វត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. សេដ្ឋិ តំ សុត្វាវ បញ្ចវណ្ណាយ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរោ ហុត្វា ‘‘អហោ ទុក្ករំ តេន កតំ, អហំ ឯត្តកំ កាលំ ឯវរូបាយ សម្បត្តិយា ឋិតោ កិញ្ចិ ទាតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ តយា ឥទំ នាម កត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, សាមី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ហន្ទ, សហស្សំ គហេត្វា តវ ទានេ មយ្ហម្បិ បត្តិំ ទេហី’’តិ អាហ. សោ តថា អកាសិ. សេដ្ឋិបិស្ស សព្ពំ អត្តនោ សន្តកំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា អទាសិ.

ចតស្សោ ហិ សម្បទា នាម – វត្ថុសម្បទា, បច្ចយសម្បទា, ចេតនាសម្បទា, គុណាតិរេកសម្បទាតិ. តត្ថ និរោធសមាបត្តិរហោ អរហា វា អនាគាមី វា ទក្ខិណេយ្យោ វត្ថុសម្បទា នាម. បច្ចយានំ ធម្មេន សមេន ឧប្បត្តិ បច្ចយសម្បទា នាម. ទានតោ បុព្ពេ ទានកាលេ បច្ឆា ភាគេតិ តីសុ កាលេសុ ចេតនាយ សោមនស្សសហគតញាណសម្បយុត្តភាវោ ចេតនាសម្បទា នាម. ទក្ខិណេយ្យស្ស សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតភាវោ គុណាតិរេកសម្បទា នាមាតិ. ឥមស្ស ច ខីណាសវោ បច្ចេកពុទ្ធោ ទក្ខិណេយ្យា, ភតិំ កត្វា លទ្ធភាវេន បច្ចយោ ធម្មតោ ឧប្បន្នោ, តីសុ កាលេសុ បរិសុទ្ធា ចេតនា, សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតមត្តោ បច្ចេកពុទ្ធោ គុណាតិរេកោតិ ចតស្សោបិ សម្បទា និប្ផន្នា. ឯតាសំ អានុភាវេន ទិដ្ឋេវ ធម្មេ មហាសម្បត្តិំ បាបុណន្តិ. តស្មា សោ សេដ្ឋិនោ សន្តិកា សម្បត្តិំ លភិ. អបរភាគេ ច រាជាបិ ឥមិនា កតកម្មំ សុត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា សហស្សំ ទត្វា បត្តិំ គហេត្វា តុដ្ឋមានសោ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ ទត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានំ អទាសិ. ភត្តភតិកសេដ្ឋីតិស្ស នាមំ អកាសិ. សោ គន្ធសេដ្ឋិនា សទ្ធិំ សហាយោ ហុត្វា ឯកតោ ខាទន្តោ បិវន្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សារិបុត្តត្ថេរស្សូបដ្ឋាកកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អថស្ស មាតា លទ្ធគព្ភបរិហារា កតិបាហច្ចយេន ‘‘អហោ វតាហំ បញ្ចសតេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សតរសភោជនំ ទត្វា កាសាយវត្ថនិវត្ថា សុវណ្ណសរកំ អាទាយ អាសនបរិយន្តេ និសិន្នា តេសំ ភិក្ខូនំ ឧច្ឆិដ្ឋាវសេសកំ បរិភុញ្ជេយ្យ’’ន្តិ ទោហឡិនី ហុត្វា តថេវ កត្វា ទោហឡំ បដិវិនោទេសិ. សា សេសមង្គលេសុបិ តថារូបមេវ ទានំ ទត្វា បុត្តំ វិជាយិត្វា នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘បុត្តស្ស មេ, ភន្តេ, សិក្ខាបទានិ ទេថា’’តិ ថេរំ អាហ. ថេរោ ‘‘កិមស្ស នាម’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, បុត្តស្ស មេ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ ឥមស្មិំ គេហេ កស្សចិ ទុក្ខំ នាម ន ភូតបុព្ពំ, តេនេវស្ស សុខកុមារោតិ នាមំ ភវិស្សតី’’តិ វុត្តេ តទេវស្ស នាមំ គហេត្វា សិក្ខាបទានិ អទាសិ.

តទា ឯវញ្ចស្ស មាតុ ‘‘នាហំ មម បុត្តស្ស អជ្ឈាសយំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. សា តស្ស កណ្ណវិជ្ឈនមង្គលាទីសុបិ តថេវ ទានំ អទាសិ. កុមារោបិ សត្តវស្សិកកាលេ ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អម្ម, ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិតុ’’ន្តិ អាហ. សា ‘‘សាធុ, តាត, នាហំ តវ អជ្ឈាសយំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ ថេរំ និមន្តេត្វា ភោជេត្វា, ‘‘ភន្តេ, បុត្តោ មេ បព្ពជិតុំ ឥច្ឆតិ, ឥមាហំ សាយន្ហសមយេ វិហារំ អានេស្សាមី’’តិ ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា ញាតកេ សន្និបាតេត្វា ‘‘បុត្តស្ស មេ គិហិកាលេ កត្តព្ពំ កិច្ចំ អជ្ជេវ ករិស្សាមា’’តិ វត្វា បុត្តំ អលង្ករិត្វា មហន្តេន សិរិសោភគ្គេន វិហារំ នេត្វា ថេរស្ស និយ្យាទេសិ. ថេរោបិ តំ, ‘‘តាត, បព្ពជ្ជា នាម ទុក្ករា, សក្ខិស្សសិ អភិរមិតុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ករិស្សាមិ វោ, ភន្តេ, ឱវាទ’’ន្តិ វុត្តេ កម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេសិ. មាតាបិតរោបិស្ស បព្ពជ្ជាយ សក្ការំ ករោន្តា អន្តោវិហារេយេវ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សតរសភោជនំ ទត្វា សាយំ អត្តនោ គេហំ អគមំសុ. អដ្ឋមេ ទិវសេ សារិបុត្តត្ថេរោ ភិក្ខុសង្ឃេ គាមំ បវិដ្ឋេ វិហារេ កត្តព្ពកិច្ចំ កត្វា សាមណេរំ បត្តចីវរំ គាហាបេត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. សាមណេរោ អន្តរាមគ្គេ មាតិកាទីនិ ទិស្វា បណ្ឌិតសាមណេរោ វិយ បុច្ឆិ. ថេរោបិ តស្ស តថេវ ព្យាកាសិ. សាមណេរោ តានិ ការណានិ សុត្វា ‘‘សចេ តុម្ហេ អត្តនោ បត្តចីវរំ គណ្ហេយ្យាថ, អហំ និវត្តេយ្យ’’ន្តិ វត្វា ថេរេន តស្ស អជ្ឈាសយំ អភិន្ទិត្វា, ‘‘សាមណេរ, ទេហិ មម បត្តចីវរ’’ន្តិ បត្តចីវរេ គហិតេ ថេរំ វន្ទិត្វា និវត្តមានោ, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អាហារំ អាហរមានោ សតរសភោជនំ អាហរេយ្យាថា’’តិ អាហ. កុតោ តំ លភិស្សាមីតិ? អត្តនោ បុញ្ញេន អលភន្តោ មម បុញ្ញេន លភិស្សថ, ភន្តេតិ. អថស្ស ថេរោ កុញ្ចិកំ ទត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. សោបិ វិហារំ អាគន្ត្វា ថេរស្ស គព្ភំ វិវរិត្វា បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ អត្តនោ កាយេ ញាណំ ឱតារេត្វា និសីទិ.

តស្ស គុណតេជេន សក្កស្ស អាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ សាមណេរំ ទិស្វា ‘‘សុខសាមណេរោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តចីវរំ ទត្វា ‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ និវត្តោ, មយា តត្ថ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ចត្តារោ មហារាជេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘គច្ឆថ, តាតា, វិហារស្សូបវនេ ទុស្សទ្ទកេ សកុណេ បលាបេថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តេ តថា កត្វា សាមន្តា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ. ចន្ទិមសូរិយេ ‘‘អត្តនោ វិមានានិ គហេត្វា តិដ្ឋថា’’តិ អាណាបេសិ. តេបិ តថា ករិំសុ. សយម្បិ អាវិញ្ឆនដ្ឋានេ អារក្ខំ គណ្ហិ. វិហារោ សន្និសិន្នោ និរវោ អហោសិ. សាមណេរោ ឯកគ្គចិត្តេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា តីណិ មគ្គផលានិ បាបុណិ. ថេរោ ‘‘សាមណេរេន ‘សតរសភោជនំ អាហរេយ្យាថា’តិ វុត្តំ, កស្ស នុ ខោ ឃរេ សក្កា លទ្ធុ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ ឯកំ អជ្ឈាសយសម្បន្នំ ឧបដ្ឋាកតុលំ ទិស្វា តត្ថ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, សាធុ វោ កតំ អជ្ជ ឥធាគច្ឆន្តេហី’’តិ តេហិ តុដ្ឋមានសេហិ បត្តំ គហេត្វា និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកំ ទត្វា យាវ ភត្តកាលំ ធម្មកថំ យាចិតោ តេសំ សារណីយធម្មកថំ កថេត្វា កាលំ សល្លក្ខេត្វា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. អថស្ស សតរសភោជនំ ទត្វា តំ អាទាយ គន្តុកាមំ ថេរំ ទិស្វា ‘‘ភុញ្ជថ, ភន្តេ, អបរម្បិ តេ ទស្សាមា’’តិ ថេរំ ភោជេត្វា បុន បត្តបូរំ អទំសុ. ថេរោ តំ អាទាយ ‘‘សាមណេរោ មេ ឆាតោ’’តិ តុរិតតុរិតោ វិហារំ បាយាសិ. តំ ទិវសំ សត្ថា បាតោវ និក្ខមិត្វា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ អាវជ្ជេសិ – ‘‘អជ្ជ សុខសាមណេរោ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តចីវរំ ទត្វា ‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ និវត្តោ, និប្ផន្នំ នុ ខោ តស្ស កិច្ច’’ន្តិ. សោ តិណ្ណំយេវ មគ្គផលានំ បត្តភាវំ ទិស្វា ឧត្តរិបិ ឧបធារេន្តោ ‘‘សក្ខិស្សតាយំ អជ្ជ អរហត្តំ បាបុណិតុំ, សារិបុត្តោ បន ‘សាមណេរោ មេ ឆាតោ’តិ វេគេន ភត្តំ អាទាយ និក្ខមតិ, សចេ ឥមស្មិំ អរហត្តំ អប្បត្តេ ភត្តំ អាហរិស្សតិ, ឥមស្ស អន្តរាយោ ភវិស្សតិ, មយា គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ អារក្ខំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា អារក្ខំ គណ្ហិ.

ថេរោបិ ភត្តំ អាហរិ. អថ នំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិ. បញ្ហវិស្សជ្ជនាវសានេ សាមណេរោ អរហត្តំ បាបុណិ. សត្ថា ថេរំ អាមន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ, សារិបុត្ត, សាមណេរស្ស តេ ភត្តំ ទេហី’’តិ អាហ. ថេរោ គន្ត្វា ទ្វារំ អាកោដេសិ. សាមណេរោបិ និក្ខមិត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស វត្តំ កត្វា ‘‘ភត្តកិច្ចំ ករោហី’’តិ វុត្តេ ថេរស្ស ភត្តេន អនត្ថិកភាវំ ញត្វា សត្តវស្សិកកុមារោ តង្ខណញ្ញេវ អរហត្តំ បត្តោ នីចាសនដ្ឋានំ បច្ចវេក្ខន្តោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា បត្តំ ធោវិ. តស្មិំ កាលេ ចត្តារោ មហារាជានោ អារក្ខំ វិស្សជ្ជេសុំ. ចន្ទិមសូរិយាបិ វិមានានិ មុញ្ចិំសុ. សក្កោបិ អាវិញ្ឆនដ្ឋានេ អារក្ខំ វិស្សជ្ជេសិ. សូរិយោ នភមជ្ឈំ អតិក្កន្តោយេវ បញ្ញាយិ. ភិក្ខូ ‘‘សាយន្ហោ បញ្ញាយតិ, សាមណេរេន ច ឥទានេវ ភត្តកិច្ចំ កតំ, កិំ នុ ខោ អជ្ជ បុព្ពណ្ហោ ពលវា ជាតោ, សាយន្ហោ មន្ទោ’’តិ វទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ បុព្ពណ្ហោ ពលវា ជាតោ, សាយន្ហោ មន្ទោ, សាមណេរេន ច ឥទានេវ ភត្តកិច្ចំ កតំ, អថ ច បន សូរិយោ នភមជ្ឈំ អតិក្កន្តោយេវ បញ្ញាយតី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឯវមេវំ ហោតិ បុញ្ញវន្តានំ សមណធម្មករណកាលេ. អជ្ជ ហិ ចត្តារោ មហារាជានោ សាមន្តា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ, ចន្ទិមសូរិយា វិមានានិ គហេត្វា អដ្ឋំសុ, សក្កោ អាវិញ្ឆនកេ អារក្ខំ គណ្ហិ, អហម្បិ ទ្វារកោដ្ឋកេ អារក្ខំ គណ្ហិំ, អជ្ជ សុខសាមណេរោ មាតិកាយ ឧទកំ ហរន្តេ, ឧសុការេ ឧសុំ ឧជុំ ករោន្តេ, តច្ឆកេ ចក្កាទីនិ ករោន្តេ ទិស្វា អត្តានំ ទមេត្វា អរហត្តំ បត្តោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៥. ‘‘ឧទកញ្ហិ នយន្តិ នេត្តិកា, ឧសុការា នមយន្តិ តេជនំ;

ទារុំ នមយន្តិ តច្ឆកា, អត្តានំ ទមយន្តិ សុព្ពតា’’តិ.

តត្ថ សុព្ពតាតិ សុវទា, សុខេន ឱវទិតព្ពា អនុសាសិតព្ពាតិ អត្ថោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សុខសាមណេរវត្ថុ ឯកាទសមំ.

ទណ្ឌវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទសមោ វគ្គោ.