៤. កោណ្ឌធានត្ថេរវត្ថុ

មាវោច ផរុសំ កញ្ចីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោណ្ឌធានត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

តស្ស កិរ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ឯកំ ឥត្ថិរូបំ ថេរេន សទ្ធិំយេវ វិចរតិ. តំ ថេរោ ន បស្សតិ, មហាជនោ បន បស្សតិ. អន្តោគាមំ បិណ្ឌាយ ចរតោបិស្ស មនុស្សា ឯកំ ភិក្ខំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, អយំ តុម្ហាកំ ហោតុ, អយំ បន តុម្ហាកំ សហាយិកាយា’’តិ វត្វា ទុតិយម្បិ ទទន្តិ.

កិំ តស្ស បុព្ពកម្មន្តិ? កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិរ ទ្វេ សហាយកា ភិក្ខូ ឯកមាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តសទិសា អតិវិយ សមគ្គា អហេសុំ. ទីឃាយុកពុទ្ធកាលេ ច អនុសំវច្ឆរំ វា អនុឆមាសំ វា ភិក្ខូ ឧបោសថត្ថាយ សន្និបតន្តិ. តស្មា តេបិ ‘‘ឧបោសថគ្គំ គមិស្សាមា’’តិ វសនដ្ឋានា និក្ខមិំសុ. តេ ឯកា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តទេវតា ទិស្វា ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ អតិវិយ សមគ្គា, សក្កា នុ ខោ ឥមេ ភិន្ទិតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ ពាលតាយ ចិន្តិតសមនន្តរមេវ អាគន្ត្វា តេសុ ឯកេន, ‘‘អាវុសោ, មុហុត្តំ អាគមេហិ, សរីរកិច្ចេនម្ហិ អត្ថិកោ’’តិ វុត្តេ សា ទេវតា ឯកំ មនុស្សិត្ថិវណ្ណំ មាបេត្វា ថេរស្ស គច្ឆន្តរំ បវិសិត្វា និក្ខមនកាលេ ឯកេន ហត្ថេន កេសកលាបំ, ឯកេន និវាសនំ សណ្ឋាបយមានា តស្ស បិដ្ឋិតោ និក្ខមិ. សោ តំ ន បស្សតិ, តមាគមយមានោ បន បុរតោ ឋិតភិក្ខុ និវត្តិត្វា ឱលោកយមានោ តំ តថា កត្វា និក្ខមន្តំ បស្សិ. សា តេន ទិដ្ឋភាវំ ញត្វា អន្តរធាយិ. ឥតរោ តំ ភិក្ខុំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតកាលេ អាហ – ‘‘អាវុសោ, សីលំ តេ ភិន្ន’’ន្តិ. ‘‘នត្ថាវុសោ, មយ្ហំ ឯវរូប’’ន្តិ. ឥទានេវ តេ មយា បច្ឆតោ និក្ខមមានា តរុណឥត្ថី ឥទំ នាម ករោន្តី ទិដ្ឋា, ត្វំ ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ ឯវរូប’’ន្តិ កិំ វទេសីតិ. សោ អសនិយា មត្ថកេ អវត្ថដោ វិយ មា មំ, អាវុសោ, នាសេហិ, នត្ថិ មយ្ហំ ឯវរូបន្តិ. ឥតរោ ‘‘មយា សាមំ អក្ខីហិ ទិដ្ឋំ, កិំ តវ សទ្ទហិស្សាមី’’តិ ទណ្ឌកោ វិយ ភិជ្ជិត្វា បក្កាមិ, ឧបោសថគ្គេបិ ‘‘នាហំ ឥមិនា សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សាមី’’តិ និសីទិ. ឥតរោ ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, សីលេ អណុមត្តម្បិ កាឡំ នត្ថី’’តិ ភិក្ខូនំ កថេសិ. សោបិ ‘‘មយា សាមំ ទិដ្ឋ’’ន្តិ អាហ. ទេវតា តំ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ កាតុំ អនិច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ភារិយំ មយា កម្មំ កត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អយ្យស្ស សីលភេទោ នត្ថិ, មយា បន វីមំសនវសេនេតំ កតំ, ករោថ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថ’’ន្តិ អាហ. សោ តស្សា អាកាសេ ឋត្វា កថេន្តិយា សទ្ទហិត្វា ឧបោសថំ អកាសិ, ន បន ថេរេ បុព្ពេ វិយ មុទុចិត្តោ អហោសិ. ឯត្តកំ ទេវតាយ បុព្ពកម្មំ.

អាយុបរិយោសានេ បន តេ ថេរា យថាសុខំ ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. ទេវតា អបីចិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ តត្ថ បច្ចិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ និព្ពត្តិត្វា វុទ្ធិមន្វាយ សាសនេ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បទំ លភិ. តស្ស បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ តំ ឥត្ថិរូបំ តថេវ បញ្ញាយិ. តេនេវស្ស កោណ្ឌធានត្ថេរោតិ នាមំ ករិំសុ. តំ តថាវិចរន្តំ ទិស្វា ភិក្ខូ អនាថបិណ្ឌិកំ អាហំសុ – ‘‘មហាសេដ្ឋិ, ឥមំ ទុស្សីលំ តវ វិហារា នីហរ. ឥមញ្ហិ និស្សាយ សេសភិក្ខូនំ អយសោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ. កិំ បន, ភន្តេ, សត្ថា វិហារេ នត្ថីតិ? អត្ថិ ឧបាសកាតិ. តេន ហិ, ភន្តេ, សត្ថាវ ជានិស្សតីតិ. ភិក្ខូ គន្ត្វា វិសាខាយបិ តថេវ កថេសុំ. សាបិ នេសំ តថេវ បដិវចនំ អទាសិ.

ភិក្ខូបិ តេហិ អសម្បដិច្ឆិតវចនា រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘មហារាជ, កោណ្ឌធានត្ថេរោ ឯកំ ឥត្ថិំ គហេត្វា វិចរន្តោ សព្ពេសំ អយសំ ឧប្បាទេសិ, តំ តុម្ហាកំ វិជិតា នីហរថា’’តិ. ‘‘កហំ បន សោ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘វិហារេ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កតរស្មិំ សេនាសនេ វិហរតី’’តិ? ‘‘អសុកស្មិំ នាមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆថ, អហំ តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ សោ សាយន្ហសមយេ វិហារំ គន្ត្វា តំ សេនាសនំ បុរិសេហិ បរិក្ខិបាបេត្វា ថេរស្ស វសនដ្ឋានាភិមុខោ អគមាសិ. ថេរោ មហាសទ្ទំ សុត្វា វិហារា និក្ខមិត្វា បមុខេ អដ្ឋាសិ. តម្បិស្ស ឥត្ថិរូបំ បិដ្ឋិបស្សេ ឋិតំ រាជា អទ្ទស. ថេរោ រញ្ញោ អាគមនំ ញត្វា វិហារំ អភិរុហិត្វា និសីទិ. រាជា ថេរំ ន វន្ទិ, តម្បិ ឥត្ថិំ នាទ្ទស. សោ ទ្វារន្តរេបិ ហេដ្ឋាមញ្ចេបិ ឱលោកេន្តោ អទិស្វាវ ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ ឯកំ ឥត្ថិំ អទ្ទសំ, កហំ សា’’តិ? ‘‘ន បស្សាមិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘ឥទានិ មយា តុម្ហាកំ បិដ្ឋិបស្សេ ឋិតា ទិដ្ឋា’’តិ វុត្តេបិ ‘‘អហំ ន បស្សាមិ’’ច្ចេវាហ. រាជា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥតោ តាវ និក្ខមថា’’តិ អាហ. ថេរេ និក្ខមិត្វា បមុខេ ឋិតេ បុន សា ថេរស្ស បិដ្ឋិបស្សេ អដ្ឋាសិ. រាជា តំ ទិស្វា បុន ឧបរិតលំ អភិរុហិ, តស្ស អាគតភាវំ ញត្វា ថេរោ និសីទិ. បុន រាជា តំ សព្ពដ្ឋានេសុ ឱលោកេន្តោបិ អទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, កហំ សា ឥត្ថី’’តិ បុន ថេរំ បុច្ឆិ. នាហំ បស្សាមិ មហារាជាតិ. ‘‘កិំ កថេថ, ភន្តេ, មយា ឥទានេវ តុម្ហាកំ បិដ្ឋិបស្សេ ឋិតា ទិដ្ឋា’’តិ អាហ. អាម, មហារាជ, មហាជនោបិ ‘‘មេ បច្ឆតោ បច្ឆតោ ឥត្ថី វិចរតី’’តិ វទតិ, អហំ បន ន បស្សាមីតិ. រាជា ‘‘បដិរូបកេន ភវិតព្ព’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា បុន ថេរំ, ‘‘ភន្តេ, ឥតោ តាវ ឱតរថា’’តិ វត្វា ថេរេ ឱតរិត្វា បមុខេ ឋិតេ បុន តំ តស្ស បិដ្ឋិបស្សេ ឋិតំ ទិស្វា ឧបរិតលំ អភិរុហិ. បុន នាទ្ទស. សោ បុន ថេរំ បុច្ឆិត្វា តេន ‘‘ន បស្សាមិ’’ច្ចេវ វុត្តេ ‘‘បដិរូបកមេវេត’’ន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបេ សំកិលេសេ តុម្ហាកំ បិដ្ឋិតោ វិចរន្តេ អញ្ញោ កោចិ តុម្ហាកំ ភិក្ខំ ន ទស្សតិ, និពទ្ធំ មម គេហំ បវិសថ, អហមេវ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ថេរំ និមន្តេត្វា បក្កាមិ.

ភិក្ខូ ‘‘បស្សថាវុសោ, រញ្ញោ បាបកិរិយំ, ‘ឯតំ វិហារតោ នីហរា’តិ វុត្តេ អាគន្ត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ និមន្តេត្វា គតោ’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ. តម្បិ ថេរំ អាហំសុ – ‘‘អម្ភោ, ទុស្សីល, ឥទានិសិ រាជកោណ្ឌោ ជាតោ’’តិ. សោបិ បុព្ពេ ភិក្ខូ កិញ្ចិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ ‘‘តុម្ហេ ទុស្សីលា, តុម្ហេ កោណ្ឌា, តុម្ហេ ឥត្ថិំ គហេត្វា វិចរថា’’តិ អាហ. តេ គន្ត្វា សត្ថុ អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, កោណ្ឌធានត្ថេរោ អម្ហេហិ វុត្តោ អម្ហេ ‘ទុស្សីលា’តិអាទីនិ វត្វា អក្កោសតី’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឯវំ វទេសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘មយា សទ្ធិំ កថិតការណា’’តិ. ‘‘តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឥមិនា សទ្ធិំ កស្មា កថេថា’’តិ. ‘‘ឥមស្ស បច្ឆតោ ឥត្ថិំ វិចរន្តិំ ទិស្វា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥមេ កិរ តយា សទ្ធិំ ឥត្ថិំ វិចរន្តិំ ទិស្វា វទន្តិ, ត្វំ កស្មា កថេសិ, ឯតេ តាវ ទិស្វា កថេន្តិ. ត្វំ អទិស្វាវ ឥមេហិ សទ្ធិំ កស្មា កថេសិ, ននុ បុព្ពេ តវេវ បាបិកំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ ឥទំ ជាតំ, ឥទានិ កស្មា បុន បាបិកំ ទិដ្ឋិំ គណ្ហាសី’’តិ. ភិក្ខូ ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឥមិនា បុព្ពេ កត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. អថ នេសំ សត្ថា តស្ស បុព្ពកម្មំ កថេត្វា ‘‘ភិក្ខុ ឥទំ បាបកម្មំ និស្សាយ ត្វំ ឥមំ វិប្បការំ បត្តោ, ឥទានិ តេ បុន តថារូបំ បាបិកំ ទិដ្ឋិំ គហេតុំ ន យុត្តំ, មា បុន ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេហិ, និស្សទ្ទោ មុខវដ្ដិយំ ឆិន្នកំសថាលសទិសោ ហោហិ, ឯវំ ករោន្តោ និព្ពានប្បត្តោ នាម ភវិស្សតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១៣៣. ‘‘មាវោច ផរុសំ កញ្ចិ, វុត្តា បដិវទេយ្យុ តំ;

ទុក្ខា ហិ សារម្ភកថា, បដិទណ្ឌា ផុសេយ្យុ តំ.

១៣៤. ‘‘សចេ នេរេសិ អត្តានំ, កំសោ ឧបហតោ យថា;

ឯស បត្តោសិ និព្ពានំ, សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ មាវោច ផរុសំ កញ្ចីតិ កញ្ចិ ឯកបុគ្គលម្បិ ផរុសំ មា អវច. វុត្តាតិ តយា បរេ ‘‘ទុស្សីលា’’តិ វុត្តា, តម្បិ តថេវ បដិវទេយ្យុំ. សារម្ភកថាតិ ឯសា ករណុត្តរា យុគគ្គាហកថា នាម ទុក្ខា. បដិទណ្ឌាតិ កាយទណ្ឌាទីហិ បរំ បហរន្តស្ស តាទិសា បដិទណ្ឌា ច តវ មត្ថកេ បតេយ្យុំ. សចេ នេរេសីតិ សចេ អត្តានំ និច្ចលំ កាតុំ សក្ខិស្សសិ. កំសោ ឧបហតោ យថាតិ មុខវដ្ដិយំ ឆិន្ទិត្វា តលមត្តំ កត្វា ឋបិតកំសថាលំ វិយ. តញ្ហិ ហត្ថបាទេហិ វា ទណ្ឌកេន វា បហដម្បិ សទ្ទំ ន ករោតិ, ឯស បត្តោសីតិ សចេ ឯវរូបោ ភវិតុំ សក្ខិស្សសិ, ឥមំ បដិបទំ បូរយមានោ ឥទានិ អប្បត្តោបិ ឯសោ និព្ពានប្បត្តោ នាម. សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតីតិ ឯវំ សន្តេ ច បន ‘‘ត្វំ ទុស្សីលោ, តុម្ហេ ទុស្សីលា’’តិឯវមាទិកោ ឧត្តរករណវាចាលក្ខណោ សារម្ភោបិ តេ ន វិជ្ជតិ, ន ភវិស្សតិយេវាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ, កោណ្ឌធានត្ថេរោបិ សត្ថារា ទិន្នឱវាទេ ឋត្វា អរហត្តំ បាបុណិ, ន ចិរស្សេវ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា បឋមំ សលាកំ គណ្ហីតិ.

កោណ្ឌធានត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.