៩. សំកិច្ចសាមណេរវត្ថុ

យោ ច វស្សសតំ ជីវេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សំកិច្ចសាមណេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ តិំសមត្តា កុលបុត្តា សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិំសុ. តេ ឧបសម្បទាយ បញ្ចវស្សា ហុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា គន្ថធុរំ វិបស្សនាធុរន្តិ ទ្វេ ធុរានីតិ សុត្វា ‘‘មយំ មហល្លកកាលេ បព្ពជិតា’’តិ គន្ថធុរេ ឧស្សាហំ អកត្វា វិបស្សនាធុរំ បូរេតុកាមា យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឯកំ អរញ្ញាយតនំ គមិស្សាមា’’តិ សត្ថារំ អាបុច្ឆិំសុ. សត្ថា ‘‘កតរំ ឋានំ គមិស្សថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកំ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘តត្ថ តេសំ ឯកំ វិឃាសាទំ និស្សាយ ភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តញ្ច បន សំកិច្ចសាមណេរេ គតេ វូបសមិស្សតិ, អថ នេសំ បព្ពជិតកិច្ចំ បារិបូរិំ គមិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ.

សំកិច្ចសាមណេរោ នាម សារិបុត្តត្ថេរស្ស សាមណេរោ សត្តវស្សិកោ ជាតិយា. តស្ស កិរ មាតា សាវត្ថិយំ អឌ្ឍកុលស្ស ធីតា. សា តស្មិំ កុច្ឆិគតេ ឯកេន ព្យាធិនា តង្ខណញ្ញេវ កាលមកាសិ. តស្សា ឈាបិយមានាយ ឋបេត្វា គព្ភមំសំ សេសំ ឈាយិ. អថស្សា គព្ភមំសំ ចិតកតោ ឱតារេត្វា ទ្វីសុ តីសុ ឋានេសុ សូលេហិ វិជ្ឈិំសុ. សូលកោដិ ទារកស្ស អក្ខិកោដិំ បហរិ. ឯវំ គព្ភមំសំ វិជ្ឈិត្វា អង្គាររាសិម្ហិ ខិបិត្វា អង្គារេហេវ បដិច្ឆាទេត្វា បក្កមិំសុ. គព្ភមំសំ ឈាយិ, អង្គារមត្ថកេ បន សុវណ្ណពិម្ពសទិសោ ទារកោ បទុមគព្ភេ និបន្នោ វិយ អហោសិ. បច្ឆិមភវិកស្ស សត្តស្ស ហិ សិនេរុនា ឱត្ថរិយមានស្សបិ អរហត្តំ អប្បត្វា ជីវិតក្ខយោ នាម នត្ថិ. បុនទិវសេ ‘‘ចិតកំ និព្ពាបេស្សាមា’’តិ អាគតា តថានិបន្នំ ទារកំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ‘‘កថញ្ហិ នាម ឯត្តកេសុ ទារូសុ ខីយមានេសុ សកលសរីរេ ឈាបិយមានេ ទារកោ ន ឈាយិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ទារកំ អាទាយ អន្តោគាមំ គន្ត្វា នេមិត្តកេ បុច្ឆិំសុ. នេមិត្តកា ‘‘សចេ អយំ ទារកោ អគារំ អជ្ឈាវស្សិស្សតិ, យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ញាតកា ទុគ្គតា ភវិស្សន្តិ? សចេ បព្ពជិស្សតិ, បញ្ចហិ សមណសតេហិ បរិវុតោ វិចរិស្សតី’’តិ អាហំសុ. តស្ស សង្កុនា អក្ខិកោដិយា ភិន្នត្តា សំកិច្ចន្តិ នាមំ ករិំសុ. សោ អបរេន សមយេន សំកិច្ចោតិ បញ្ញាយិ. អថ នំ ញាតកា ‘‘ហោតុ, វឌ្ឍិតកាលេ អម្ហាកំ អយ្យស្ស សារិបុត្តស្ស សន្តិកេ បព្ពាជេស្សាមា’’តិ បោសិំសុ. សោ សត្តវស្សិកកាលេ ‘‘តវ មាតុកុច្ឆិយំ វសនកាលេ មាតា តេ កាលមកាសិ, តស្សា សរីរេ ឈាបិយមានេបិ ត្វំ ន ឈាយី’’តិ កុមារកានំ កថំ សុត្វា ‘‘អហំ កិរ ឯវរូបា ភយា មុត្តោ, កិំ មេ ឃរាវាសេន, បព្ពជិស្សាមី’’តិ ញាតកានំ អារោចេសិ. តេ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកំ នេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ បព្ពាជេថា’’តិ អទំសុ. ថេរោ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ខុរគ្គេយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អយំ សំកិច្ចសាមណេរោ នាម.

សត្ថា ‘‘ឯតស្មិំ គតេ តំ ភយំ វូបសមិស្សតិ, អថ នេសំ បព្ពជិតកិច្ចំ បារិបូរិំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតិកំ សារិបុត្តត្ថេរំ ឱលោកេត្វា គច្ឆថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, អាវុសោ’’តិ វុត្តេ មយំ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិតុកាមា ហុត្វា អាបុច្ឆិម្ហា, អថ នោ សត្ថា ឯវមាហ – ‘‘តុម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតិកំ ឱលោកេត្វា គច្ឆថា’’តិ? ‘‘តេនម្ហា ឥធាគតា’’តិ. ថេរោ ‘‘សត្ថារា ឥមេ ឯកំ ការណំ ទិស្វា ឥធ បហិតា ភវិស្សន្តិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ តមត្ថំ ញត្វា អាហ – ‘‘អត្ថិ បន វោ, អាវុសោ, សាមណេរោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘សចេ នត្ថិ, ឥមំ សំកិច្ចសាមណេរំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ. ‘‘អលំ, អាវុសោ, សាមណេរំ និស្សាយ នោ បលិពោធោ ភវិស្សតិ, កិំ អរញ្ញេ វសន្តានំ សាមណេរេនា’’តិ? ‘‘នាវុសោ, ឥមំ និស្សាយ តុម្ហាកំ បលិពោធោ, អបិច ខោ បន តុម្ហេ និស្សាយ ឥមស្ស បលិពោធោ ភវិស្សតិ. សត្ថាបិ តុម្ហេ មម សន្តិកំ បហិណន្តោ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ សាមណេរស្ស បហិណនំ បច្ចាសីសន្តោ បហិណិ, ឥមំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ អធិវាសេត្វា សាមណេរេន សទ្ធិំ ឯកតិំស ជនា ថេរំ អបលោកេត្វា វិហារា និក្ខម្ម ចារិកំ ចរន្តា វីសយោជនសតមត្ថកេ ឯកំ សហស្សកុលំ គាមំ បាបុណិំសុ.

មនុស្សា តេ ទិស្វា បសន្នចិត្តា សក្កច្ចំ បរិវិសិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កត្ថ គមិស្សថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យថាផាសុកដ្ឋានំ, អាវុសោ’’តិ វុត្តេ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘មយំ, ភន្តេ, អយ្យេសុ ឥមំ ឋានំ និស្សាយ អន្តោវស្សំ វសន្តេសុ បញ្ចសីលំ សមាទាយ ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ យាចិំសុ. ថេរា អធិវាសេសុំ. អថ នេសំ មនុស្សា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានចង្កមនបណ្ណសាលាយោ សំវិទហិត្វា ‘‘អជ្ជ មយំ, ស្វេ មយ’’ន្តិ ឧស្សាហប្បត្តា ឧបដ្ឋានមកំសុ. ថេរា វស្សូបនាយិកទិវសេ កតិកវត្តំ ករិំសុ, ‘‘អាវុសោ, អម្ហេហិ ធរមានកពុទ្ធស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហិតំ, ន ខោ បន សក្កា អញ្ញត្រ បដិបត្តិសម្បទាយ ពុទ្ធេ អារាធេតុំ, អម្ហាកញ្ច អបាយទ្វារានិ វិវដានេវ, តស្មា អញ្ញត្រ បាតោ ភិក្ខាចារវេលំ, សាយំ ថេរូបដ្ឋានវេលញ្ច សេសកាលេ ទ្វេ ឯកដ្ឋានេ ន ភវិស្សាម, យស្ស អផាសុកំ ភវិស្សតិ, តេន ឃណ្ឌិយា បហដាយ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ភេសជ្ជំ ករិស្សាម, ឥតោ អញ្ញស្មិំ រត្តិភាគេ វា ទិវសភាគេ វា អប្បមត្តា កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជិស្សាមា’’តិ.

តេសុ ឯវំ កតិកំ កត្វា វិហរន្តេសុ ឯកោ ទុគ្គតបុរិសោ ធីតរំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តោ តស្មិំ ឋានេ ទុព្ភិក្ខេ ឧប្បន្នេ អបរំ ធីតរំ ឧបនិស្សាយ ជីវិតុកាមោ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. ថេរាបិ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា វសនដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តា អន្តរាមគ្គេ ឯកិស្សា នទិយា ន្ហត្វា វាលុកបុលិនេ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ ករិំសុ. តស្មិំ ខណេ សោ បុរិសោ តំ ឋានំ បត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ថេរា ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តមត្ថំ អារោចេសិ. ថេរា តស្មិំ ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា, ‘‘ឧបាសក, អតិវិយ ឆាតោសិ, គច្ឆ, បណ្ណំ អាហរ, ឯកមេកំ តេ ភត្តបិណ្ឌំ ទស្សាមា’’តិ វត្វា តេន បណ្ណេ អាហដេ អត្តនា អត្តនា ភុញ្ជននិយាមេនេវ សូបព្យញ្ជនេហិ សន្នហិត្វា ឯកមេកំ បិណ្ឌំ អទំសុ. ឯតទេវ កិរ វត្តំ, យំ ភោជនកាលេ អាគតស្ស ភត្តំ ទទមានេន ភិក្ខុនា អគ្គភត្តំ អទត្វា អត្តនា ភុញ្ជននិយាមេនេវ ថោកំ វា ពហុំ វា ទាតព្ពំ. តស្មា តេបិ តថា អទំសុ. សោ កតភត្តកិច្ចោ ថេរេ វន្ទិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, អយ្យា, កេនចិ និមន្តិតា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ឧបាសក, និមន្តនំ, មនុស្សា ទេវសិកំ ឯវរូបមេវ អាហារំ ទេន្តី’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយំ និច្ចកាលំ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ កម្មំ ករោន្តាបិ ឯវរូបំ អាហារំ លទ្ធុំ ន សក្កោម, កិំ មេ អញ្ញត្ថ គតេន, ឥមេសំ សន្តិកេយេវ ជីវិស្សាមី’’តិ. អថ នេ អាហ – ‘‘អហំ វត្តបដិវត្តំ កត្វា អយ្យានំ សន្តិកេ វសិតុំ ឥច្ឆាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ឧបាសកា’’តិ. សោ តេហិ សទ្ធិំ តេសំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា សាធុកំ វត្តបដិវត្តំ ករោន្តោ ភិក្ខូ អតិវិយ អារាធេត្វា ទ្វេមាសច្ចយេន ធីតរំ ទដ្ឋុកាមោ ហុត្វា ‘‘សចេ, អយ្យេ, អាបុច្ឆិស្សាមិ, ន មំ វិស្សជ្ជិស្សន្តិ, អនាបុច្ឆា គមិស្សាមី’’តិ តេសំ អនាចិក្ខិត្វាវ និក្ខមិ. ឯត្តកមេវ កិរស្ស ឱឡារិកំ ខលិតំ អហោសិ, យំ ភិក្ខូនំ អនារោចេត្វា បក្កាមិ.

តស្ស បន គមនមគ្គេ ឯកា អដវី អត្ថិ. តត្ថ បញ្ចសតានំ ចោរានំ ‘‘យោ ឥមំ អដវិំ បវិសតិ, តំ មារេត្វា តស្ស មំសលោហិតេន តុយ្ហំ ពលិកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ ទេវតាយ អាយាចនំ កត្វា វសន្តានំ សត្តមោ ទិវសោ ហោតិ. តស្មា សត្តមេ ទិវសេ ចោរជេដ្ឋកោ រុក្ខំ អារុយ្ហ ឱលោកេន្តោ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ចោរានំ សញ្ញមទាសិ. តេ តស្ស អដវិមជ្ឈំ បវិដ្ឋភាវំ ញត្វា បរិក្ខិបិត្វា តំ គណ្ហិត្វា គាឡ្ហពន្ធនំ កត្វា អរណិសហិតេន អគ្គិំ និព្ពត្តេត្វា ទារូនិ សង្កឌ្ឍិត្វា មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ កត្វា សូលានិ តច្ឆិំសុ. សោ តេសំ តំ កិរិយំ ទិស្វា, ‘‘សាមិ, ឥមស្មិំ ឋានេ នេវ សូករា, ន មិគាទយោ ទិស្សន្តិ, កិំ ការណា ឥទំ ករោថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តំ មារេត្វា តវ មំសលោហិតេន ទេវតាយ ពលិកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ. សោ មរណភយតជ្ជិតោ ភិក្ខូនំ តំ ឧបការំ អចិន្តេត្វា កេវលំ អត្តនោ ជីវិតមេវ រក្ខមានោ ឯវមាហ – ‘‘សាមិ, អហំ វិឃាសាទោ, ឧច្ឆិដ្ឋភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វឌ្ឍិតោ, វិឃាសាទោ នាម កាឡកណ្ណិកោ, អយ្យា បន យតោ តតោ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតាបិ ខត្តិយាវ, អសុកស្មិំ ឋានេ ឯកតិំស ភិក្ខូ វសន្តិ, តេ មារេត្វា ពលិកម្មំ ករោថ, អតិវិយ វោ ទេវតា តុស្សិស្សតី’’តិ. តំ សុត្វា ចោរា ‘‘ភទ្ទកំ ឯស វទេតិ, កិំ ឥមិនា កាឡកណ្ណិនា, ខត្តិយេ មារេត្វា ពលិកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឯហិ, នេសំ វសនដ្ឋានំ ទស្សេហី’’តិ តមេវ មគ្គទេសកំ កត្វា តំ ឋានំ បត្វា វិហារមជ្ឈេ ភិក្ខូ អទិស្វា ‘‘កហំ ភិក្ខូ’’តិ នំ បុច្ឆិំសុ. សោ ទ្វេ មាសេ វសិតត្តា តេសំ កតិកវត្តំ ជានន្តោ ឯវមាហ – ‘‘អត្តនោ ទិវាដ្ឋានរត្តិដ្ឋានេសុ និសិន្នា, ឯតំ ឃណ្ឌិំ បហរថ, ឃណ្ឌិសទ្ទេន សន្និបតិស្សន្តី’’តិ. ចោរជេដ្ឋកោ ឃណ្ឌិំ បហរិ.

ភិក្ខូ ឃណ្ឌិសទ្ទំ សុត្វា ‘‘អកាលេ ឃណ្ឌិ បហដា, កស្សចិ អផាសុកំ ភវិស្សតី’’តិ អាគន្ត្វា វិហារមជ្ឈេ បដិបាដិយា បញ្ញត្តេសុ បាសាណផលកេសុ និសីទិំសុ. សង្ឃត្ថេរោ ចោរេ ឱលោកេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ឧបាសកា កេនាយំ ឃណ្ឌិ បហដា’’តិ? ចោរជេដ្ឋកោ អាហ – ‘‘មយា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘អម្ហេហិ អដវិទេវតាយ អាយាចិតំ អត្ថិ, តស្សា ពលិកម្មករណត្ថាយ ឯកំ ភិក្ខុំ គហេត្វា គមិស្សាមា’’តិ. តំ សុត្វា មហាថេរោ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ភាតិកានំ ឧប្បន្នកិច្ចំ នាម ជេដ្ឋភាតិកេន និត្ថរិតព្ពំ, អហំ អត្តនោ ជីវិតំ តុម្ហាកំ បរិច្ចជិត្វា ឥមេហិ សទ្ធិំ គមិស្សាមិ, មា សព្ពេសំ អន្តរាយោ ហោតុ, អប្បមត្តា សមណធម្មំ ករោថា’’តិ. អនុថេរោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ជេដ្ឋភាតុ កិច្ចំ នាម កនិដ្ឋស្ស ភារោ, អហំ គមិស្សាមិ, តុម្ហេ អប្បមត្តា ហោថា’’តិ. ឥមិនា ឧបាយេន ‘‘អហមេវ អហមេវា’’តិ វត្វា បដិបាដិយា តិំសបិ ជនា ឧដ្ឋហិំសុ, ឯវំ តេ នេវ ឯកិស្សា មាតុយា បុត្តា, ន ឯកស្ស បិតុនោ, នាបិ វីតរាគា, អថ ច បន អវសេសានំ អត្ថាយ បដិបាដិយា ជីវិតំ បរិច្ចជិំសុ. តេសុ ឯកោបិ ‘‘ត្វំ យាហី’’តិ វត្តុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ.

សំកិច្ចសាមណេរោ តេសំ កថំ សុត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ តិដ្ឋថ, អហំ តុម្ហាកំ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា គមិស្សាមី’’តិ អាហ. តេ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, មយំ សព្ពេ ឯកតោ មារិយមានាបិ តំ ឯកកំ ន វិស្សជ្ជេស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘‘អាវុសោ, ត្វំ ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស សាមណេរោ, សចេ តំ វិស្សជ្ជេស្សាម, សាមណេរំ មេ អាទាយ គន្ត្វា ចោរានំ និយ្យាទិំសូ’តិ ថេរោ នោ គរហិស្សតិ, តំ និន្ទំ និត្ថរិតុំ ន សក្ខិស្សាម, តេន តំ ន វិស្សជ្ជេស្សាមា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ តុម្ហេ មម ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ បហិណន្តោបិ, មម ឧបជ្ឈាយោ មំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បហិណន្តោបិ ឥទមេវ ការណំ ទិស្វា បហិណិ, តិដ្ឋថ តុម្ហេ, អហមេវ គមិស្សាមី’’តិ សោ តិំស ភិក្ខូ វន្ទិត្វា ‘‘សចេ, ភន្តេ, មេ ទោសោ អត្ថិ, ខមថា’’តិ វត្វា និក្ខមិ. តទា ភិក្ខូនំ មហាសំវេគោ ឧប្បជ្ជិ, អក្ខីនិ អស្សុបុណ្ណានិ ហទយមំសំ បវេធិ. មហាថេរោ ចោរេ អាហ – ‘‘ឧបាសកា អយំ ទហរកោ តុម្ហេ អគ្គិំ ករោន្តេ, សូលានិ តច្ឆន្តេ, បណ្ណានិ អត្ថរន្តេ ទិស្វា ភាយិស្សតិ, ឥមំ ឯកមន្តេ ឋបេត្វា តានិ កិច្ចានិ ករេយ្យាថា’’តិ. ចោរា សាមណេរំ អាទាយ គន្ត្វា ឯកមន្តេ ឋបេត្វា សព្ពកិច្ចានិ ករិំសុ.

កិច្ចបរិយោសានេ ចោរជេដ្ឋកោ អសិំ អព្ពាហិត្វា សាមណេរំ ឧបសង្កមិ. សាមណេរោ និសីទមានោ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វាវ និសីទិ. ចោរជេដ្ឋកោ អសិំ បរិវត្តេត្វា សាមណេរស្ស ខន្ធេ បាតេសិ, អសិ នមិត្វា ធារាយ ធារំ បហរិ, សោ ‘‘ន សម្មា បហរិ’’ន្តិ មញ្ញមានោ បុន តំ ឧជុកំ កត្វា បហរិ. អសិ តាលបណ្ណំ វិយ វេឋយមានោ ថរុមូលំ អគមាសិ. សាមណេរញ្ហិ តស្មិំ កាលេ សិនេរុនា អវត្ថរន្តោបិ មារេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, បគេវ អសិនា. តំ បាដិហារិយំ ទិស្វា ចោរជេដ្ឋកោ ចិន្តេសិ – ‘‘បុព្ពេ មេ អសិ សិលាថម្ភំ វា ខទិរខាណុំ វា កឡីរំ វិយ ឆិន្ទតិ, ឥទានិ ឯកវារំ នមិ, ឯកវារំ តាលបត្តវេឋកោ វិយ ជាតោ. អយំ នាម អសិ អចេតនា ហុត្វាបិ ឥមស្ស គុណំ ជានាតិ, អហំ សចេតនោបិ ន ជានាមី’’តិ. សោ អសិំ ភូមិយំ ខិបិត្វា តស្ស បាទមូលេ ឧរេន និបជ្ជិត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយំ ធនការណា អដវិំ បវិដ្ឋាម្ហា, អម្ហេ ទូរតោវ ទិស្វា សហស្សមត្តាបិ មនុស្សា បវេធន្តិ, ទ្វេ តិស្សោ កថា កថេតុំ ន សក្កោន្តិ. តវ បន សន្តាសមត្តម្បិ នត្ថិ, ឧក្កាមុខេ សុវណ្ណំ វិយ សុបុប្ផិតកណិការំ វិយ ច តេ មុខំ វិរោចតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘តស្ស តេ នត្ថិ ភីតត្តំ, ភិយ្យោ វណ្ណោ បសីទតិ;

កស្មា ន បរិទេវេសិ, ឯវរូបេ មហព្ភយេ’’តិ. (ថេរគា. ៧០៦);

សាមណេរោ ឈានា វុដ្ឋាយ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ, ‘‘អាវុសោ គាមណិ, ខីណាសវស្ស អត្តភាវោ នាម សីសេ ឋបិតភារោ វិយ ហោតិ, សោ តស្មិំ ភិជ្ជន្តេ វា នស្សន្តេ វា តុស្សតេវ, ន ភាយតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘នត្ថិ ចេតសិកំ ទុក្ខំ, អនបេក្ខស្ស គាមណិ;

អតិក្កន្តា ភយា សព្ពេ, ខីណសំយោជនស្ស វេ.

‘‘ខីណាយ ភវនេត្តិយា, ទិដ្ឋេ ធម្មេ យថាតថេ;

ន ភយំ មរណេ ហោតិ, ភារនិក្ខេបនេ យថា’’តិ. (ថេរគា. ៧០៧-៧០៨);

សោ តស្ស កថំ សុត្វា បញ្ច ចោរសតានិ ឱលោកេត្វា អាហ – ‘‘តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តុម្ហេ បន, សាមី’’តិ. ‘‘មម តាវ, ភោ, ‘ឯវរូបំ បាដិហារិយំ ទិស្វា អគារមជ្ឈេ កម្មំ នត្ថិ, អយ្យស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’តិ. មយម្បិ តថេវ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តតោ បញ្ចសតាបិ ចោរា សាមណេរំ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សោ តេសំ អសិធារាហិ ឯវ កេសេ ចេវ វត្ថទសា ច ឆិន្ទិត្វា តម្ពមត្តិកាយ រជិត្វា តានិ កាសាយានិ អច្ឆាទាបេត្វា ទសសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា តេ អាទាយ គច្ឆន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ថេរេ អទិស្វាវ គមិស្សាមិ, តេ សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ចោរានញ្ហិ មំ គហេត្វា និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ តេសុ ឯកោបិ អស្សូនិ សន្ធារេតុំ នាសក្ខិ, ‘មារិតោ នុ ខោ សាមណេរោ, នោ’តិ ចិន្តេន្តានំ កម្មដ្ឋានំ អភិមុខំ ន ភវិស្សតិ, តស្មា ទិស្វាវ នេ គមិស្សាមី’’តិ. សោ បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ តត្ថ គន្ត្វា អត្តនោ ទស្សនេន បដិលទ្ធអស្សាសេហិ តេហិ ‘‘កិំ, សប្បុរិស, សំកិច្ច, លទ្ធំ តេ ជីវិត’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ, ឥមេ មំ មារេតុកាមា ហុត្វា មារេតុំ អសក្កោន្តា មម គុណេ បសីទិត្វា ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិតា, អហំ ‘តុម្ហេ ទិស្វាវ គមិស្សាមី’តិ អាគតោ, អប្បមត្តា សមណធម្មំ ករោថ, អហំ សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ តេ ភិក្ខូ វន្ទិត្វា ឥតរេ អាទាយ ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ សំកិច្ច, អន្តេវាសិកា តេ លទ្ធា’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. ថេរេន ‘‘គច្ឆ សំកិច្ច, សត្ថារំ បស្សាហី’’តិ វុត្តេ, ‘‘សាធូ’’តិ ថេរំ វន្ទិត្វា តេ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារាបិ ‘‘កិំ សំកិច្ច, អន្តេវាសិកា តេ លទ្ធា’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ កិរ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ចោរកម្មំ កត្វា ទុស្សីលេ បតិដ្ឋាយ វស្សសតំ ជីវនតោ ឥទានិ សីលេ បតិដ្ឋាយ ឯកទិវសម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១១០. ‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, ទុស្សីលោ អសមាហិតោ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, សីលវន្តស្ស ឈាយិនោ’’តិ.

តត្ថ ទុស្សីលោតិ និស្សីលោ. សីលវន្តស្សាតិ ទុស្សីលស្ស វស្សសតំ ជីវនតោ សីលវន្តស្ស ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយិនោ ឯកទិវសម្បិ ឯកមុហុត្តម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោ, ឧត្តមន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ បញ្ចសតាបិ ភិក្ខូ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ, សម្បត្តមហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

អបរេន សមយេន សំកិច្ចោ ឧបសម្បទំ លភិត្វា ទសវស្សោ ហុត្វា សាមណេរំ គណ្ហិ. សោ បន តស្សេវ ភាគិនេយ្យោ អធិមុត្តសាមណេរោ នាម. អថ នំ ថេរោ បរិបុណ្ណវស្សកាលេ អាមន្តេត្វា ‘‘ឧបសម្បទំ តេ ករិស្សាមិ, គច្ឆ, ញាតកានំ សន្តិកេ វស្សបរិមាណំ បុច្ឆិត្វា ឯហី’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សោ មាតាបិតូនំ សន្តិកំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ បញ្ចសតេហិ ចោរេហិ ពលិកម្មត្ថាយ មារិយមានោ តេសំ ធម្មំ ទេសេត្វា បសន្នចិត្តេហិ តេហិ ‘‘ន តេ ឥមស្មិំ ឋានេ អម្ហាកំ អត្ថិភាវោ កស្សចិ អារោចេតព្ពោ’’តិ វិស្សដ្ឋោ បដិបថេ មាតាបិតរោ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា តមេវ មគ្គំ បដិបជ្ជន្តានម្បិ តេសំ សច្ចមនុរក្ខន្តោ នារោចេសិ. តេសំ ចោរេហិ វិហេឋិយមានានំ ‘‘ត្វម្បិ ចោរេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា មញ្ញេ, អម្ហាកំ នារោចេសី’’តិ បរិទេវន្តានំ សទ្ទំ សុត្វា តេ មាតាបិតូនម្បិ អនារោចិតភាវំ ញត្វា បសន្នចិត្តា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សោបិ សំកិច្ចសាមណេរោ វិយ តេ សព្ពេ បព្ពាជេត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ អានេត្វា តេន សត្ថុ សន្តិកំ បេសិតោ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ កិរ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ បុរិមនយេនេវ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមមេវ គាថមាហ –

‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, ទុស្សីលោ អសមាហិតោ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, សីលវន្តស្ស ឈាយិនោ’’តិ.

ឥទម្បិ អធិមុត្តសាមណេរវត្ថុ វុត្តនយមេវាតិ.

សំកិច្ចសាមណេរវត្ថុ នវមំ.