៨. សហស្សវគ្គោ

១. តម្ពទាឋិកចោរឃាតកវត្ថុ

សហស្សមបិ ចេ វាចាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ តម្ពទាឋិកចោរឃាតកំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកូនបញ្ចសតា កិរ ចោរា គាមឃាតកាទីនិ ករោន្តា ជីវិកំ កប្បេសុំ. អថេកោ បុរិសោ និព្ពិទ្ធបិង្គលោ តម្ពទាឋិកោ តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អហម្បិ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ ជីវិស្សាមី’’តិ អាហ. អថ នំ ចោរជេដ្ឋកស្ស ទស្សេត្វា ‘‘អយម្បិ អម្ហាកំ សន្តិកេ វសិតុំ ឥច្ឆតី’’តិ អាហំសុ. អថ នំ ចោរជេដ្ឋកោ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ មាតុ ថនំ ឆិន្ទិត្វា បិតុ វា គលលោហិតំ នីហរិត្វា ខាទនសមត្ថោ អតិកក្ខឡោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘នត្ថេតស្ស អម្ហាកំ សន្តិកេ វសនកិច្ច’’ន្តិ បដិក្ខិបិ. សោ ឯវំ បដិក្ខិត្តោបិ អាគន្ត្វា ឯកំ តស្សេវ អន្តេវាសិកំ ឧបដ្ឋហន្តោ អារាធេសិ. សោ តំ អាទាយ ចោរជេដ្ឋកំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘សាមិ, ភទ្ទកោ ឯស, អម្ហាកំ ឧបការកោ, សង្គណ្ហថ ន’’ន្តិ យាចិត្វា ចោរជេដ្ឋកំ បដិច្ឆាបេសិ. អថេកទិវសំ នាគរា រាជបុរិសេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា តេ ចោរេ គហេត្វា វិនិច្ឆយមហាមច្ចានំ សន្តិកំ នយិំសុ. អមច្ចា តេសំ ផរសុនា សីសច្ឆេទំ អាណាបេសុំ. តតោ ‘‘កោ នុ ខោ ឥមេ មារេស្សតី’’តិ បរិយេសន្តា តេ មារេតុំ ឥច្ឆន្តំ កញ្ចិ អទិស្វា ចោរជេដ្ឋកំ អាហំសុ – ‘‘ត្វំ ឥមេ មារេត្វា ជីវិតញ្ចេវ លភិស្សសិ សម្មានញ្ច, មារេហិ នេ’’តិ. សោបិ អត្តានំ និស្សាយ វសិតត្តា តេ មារេតុំ ន ឥច្ឆិ. ឯតេនូបាយេន ឯកូនបញ្ចសតេ បុច្ឆិំសុ, សព្ពេបិ ន ឥច្ឆិំសុ. សព្ពបច្ឆា តំ និព្ពិទ្ធបិង្គលំ តម្ពទាឋិកំ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តេ សព្ពេបិ មារេត្វា ជីវិតញ្ចេវ សម្មានញ្ច លភិ. ឯតេនូបាយេន នគរស្ស ទក្ខិណតោបិ បញ្ច ចោរសតានិ អានេត្វា អមច្ចានំ ទស្សេត្វា តេហិ តេសម្បិ សីសច្ឆេទេ អាណត្តេ ចោរជេដ្ឋកំ អាទិំ កត្វា បុច្ឆន្តា កញ្ចិ មារេតុំ ឥច្ឆន្តំ អទិស្វា ‘‘បុរិមទិវសេ ឯកោ បុរិសោ បញ្ចសតេ ចោរេ មារេសិ, កហំ នុ ខោ សោ’’តិ. ‘‘អសុកដ្ឋានេ អម្ហេតិ ទិដ្ឋោ’’តិ វុត្តេ តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមេ មារេហិ, សម្មានំ លច្ឆសី’’តិ អាណាបេសុំ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តេ សព្ពេបិ មារេត្វា សម្មានំ លភិ. អថ នំ ‘‘ភទ្ទកោ អយំ បុរិសោ, និពទ្ធំ ចោរឃាតកមេវ ឯតំ ករិស្សាមា’’តិ មន្តេត្វា តស្ស តំ ឋានន្តរំ ទត្វាវ សម្មានំ ករិំសុ. សោ បច្ឆិមទិសតោបិ ឧត្តរទិសតោបិ អានីតេ បញ្ចសតេ បញ្ចសតេ ចោរេ ឃាតេសិយេវ. ឯវំ ចតូហិ ទិសាហិ អានីតានិ ទ្វេ សហស្សានិ មារេត្វា តតោ បដ្ឋាយ ទេវសិកំ ឯកំ ទ្វេតិ អានីតេ តេ មនុស្សេ មារេត្វា បញ្ចបណ្ណាស សំវច្ឆរានិ ចោរឃាតកកម្មំ អកាសិ.

សោ មហល្លកកាលេ ឯកប្បហារេនេវ សីសំ ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោតិ, ទ្វេ តយោ វារេ បហរន្តោ មនុស្សេ កិលមេតិ. នាគរា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អញ្ញោបិ ចោរឃាតកោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, អយំ អតិវិយ មនុស្សេ កិលមេតិ, កិំ ឥមិនា’’តិ តស្ស តំ ឋានន្តរំ ហរិំសុ. សោ បុព្ពេ ចោរឃាតកកម្មំ ករោន្តោ ‘‘អហតសាដកេ និវាសេតុំ, នវសប្បិនា សង្ខតំ ខីរយាគុំ បិវិតុំ, សុមនបុប្ផានិ បិលន្ធិតុំ, គន្ធេ វិលិម្បិតុ’’ន្តិ ឥមានិ ចត្តារិ ន លភិ. សោ ឋានា ចាវិតទិវសេ ‘‘ខីរយាគុំ មេ បចថា’’តិ វត្វា អហតវត្ថសុមនមាលាវិលេបនានិ គាហាបេត្វា នទិំ គន្ត្វា ន្ហត្វា អហតវត្ថានិ និវាសេត្វា មាលា បិលន្ធិត្វា គន្ធេហិ អនុលិត្តគត្តោ គេហំ អាគន្ត្វា និសីទិ. អថស្ស នវសប្បិនា សង្ខតំ ខីរយាគុំ បុរតោ ឋបេត្វា ហត្ថធោវនោទកំ អាហរិំសុ. តស្មិំ ខណេ សារិបុត្តត្ថេរោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘កត្ថ នុ ខោ អជ្ជ មយា គន្តព្ព’’ន្តិ អត្តនោ ភិក្ខាចារំ ឱលោកេន្តោ តស្ស គេហេ ខីរយាគុំ ទិស្វា ‘‘ករិស្សតិ នុ ខោ មេ បុរិសោ សង្គហ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘មំ ទិស្វា មម សង្គហំ ករិស្សតិ, ករិត្វា ច បន មហាសម្បត្តិំ លភិស្សតិ អយំ កុលបុត្តោ’’តិ ញត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ អាទាយ តស្ស គេហទ្វារេ ឋិតមេវ អត្តានំ ទស្សេសិ.

សោ ថេរំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ចិរំ ចោរឃាតកកម្មំ កតំ, ពហូ មនុស្សា មារិតា, ឥទានិ មេ គេហេ ខីរយាគុ បដិយត្តា, ថេរោ អាគន្ត្វា មម គេហទ្វារេ ឋិតោ, ឥទានិ មយា អយ្យស្ស ទេយ្យធម្មំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ បុរតោ ឋបិតយាគុំ អបនេត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អន្តោគេហេ និសីទាបេត្វា បត្តេ ខីរយាគុំ អាកិរិត្វា នវសប្បិំ អាសិញ្ចិត្វា ថេរំ ពីជមានោ អដ្ឋាសិ. អថស្ស ច ទីឃរត្តំ អលទ្ធបុព្ពតាយ ខីរយាគុំ បាតុំ ពលវអជ្ឈាសយោ អហោសិ. ថេរោ តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា ‘‘ត្វំ, ឧបាសក, អត្តនោ យាគុំ បិវា’’តិ អាហ. សោ អញ្ញស្ស ហត្ថេ ពីជនិំ ទត្វា យាគុំ បិវិ. ថេរោ ពីជមានំ បុរិសំ ‘‘គច្ឆ, ឧបាសកមេវ ពីជាហី’’តិ អាហ. សោ ពីជិយមានោ កុច្ឆិបូរំ យាគុំ បិវិត្វា អាគន្ត្វា ថេរំ ពីជមានោ ឋត្វា កតាហារកិច្ចស្ស ថេរស្ស បត្តំ អគ្គហេសិ. ថេរោ តស្ស អនុមោទនំ អារភិ. សោ អត្តនោ ចិត្តំ ថេរស្ស ធម្មទេសនានុគំ កាតុំ នាសក្ខិ. ថេរោ សល្លក្ខេត្វា, ‘‘ឧបាសក, កស្មា ចិត្តំ ទេសនានុគំ កាតុំ ន សក្កោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, មយា ទីឃរត្តំ កក្ខឡកម្មំ កតំ, ពហូ មនុស្សា មារិតា, តមហំ អត្តនោ កម្មំ អនុស្សរន្តោ ចិត្តំ អយ្យស្ស ទេសនានុគំ កាតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ. ថេរោ ‘‘វញ្ចេស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ បន ត្វំ អត្តនោ រុចិយា អកាសិ, អញ្ញេហិ ការិតោសី’’តិ? ‘‘រាជា មំ ការេសិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ តេ, ឧបាសក, ឯវំ សន្តេ អកុសលំ ហោតី’’តិ? មន្ទធាតុកោ ឧបាសកោ ថេរេនេវំ វុត្តេ ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ អកុសល’’ន្តិ សញ្ញី ហុត្វា តេន ហិ, ‘‘ភន្តេ, ធម្មំ កថេថា’’តិ. សោ ថេរេ អនុមោទនំ ករោន្តេ ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឱរតោ អនុលោមិកំ ខន្តិំ និព្ពត្តេសិ. ថេរោបិ អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ.

ឧបាសកំ ថេរំ អនុគន្ត្វា និវត្តមានំ ឯកា យក្ខិនី ធេនុវេសេន អាគន្ត្វា ឧរេ បហរិត្វា មារេសិ. សោ កាលំ កត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘ចោរឃាតកោ បញ្ចបណ្ណាស វស្សានិ កក្ខឡកម្មំ កត្វា អជ្ជេវ តតោ មុត្តោ, អជ្ជេវ ថេរស្ស ភិក្ខំ ទត្វា អជ្ជេវ កាលំ កតោ, កហំ នុ ខោ និព្ពត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, តុសិតបុរេ និព្ពត្តោ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, វទេថ, ឯត្តកំ កាលំ ឯត្តកេ មនុស្សេ ឃាតេត្វា តុសិតវិមានេ និព្ពត្តោ’’តិ. ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, មហន្តោ តេន កល្យាណមិត្តោ លទ្ធោ, សោ សារិបុត្តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា អនុលោមញាណំ និព្ពត្តេត្វា ឥតោ ចុតោ តុសិតវិមានេ និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សុភាសិតំ សុណិត្វាន, នគរេ ចោរឃាតកោ;

អនុលោមខន្តិំ លទ្ធាន, មោទតី តិទិវំ គតោ’’តិ.

‘‘ភន្តេ, អនុមោទនកថា នាម ន ពលវា, តេន កតំ អកុសលកម្មំ មហន្តំ, កថំ ឯត្តកេន វិសេសំ និព្ពត្តេសី’’តិ. សត្ថា ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, ‘មយា ទេសិតធម្មស្ស អប្បំ វា ពហុំ វា’តិ មា បមាណំ គណ្ហថ. ឯកវាចាបិ ហិ អត្ថនិស្សិតា សេយ្យាវា’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១០០. ‘‘សហស្សមបិ ចេ វាចា, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ អត្ថបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ.

តត្ថ សហស្សមបីតិ បរិច្ឆេទវចនំ, ឯកំ សហស្សំ ទ្វេ សហស្សានីតិ ឯវំ សហស្សេន ចេបិ បរិច្ឆិន្នវាចា ហោន្តិ, តា ច បន អនត្ថបទសំហិតា អាកាសវណ្ណនាបព្ពតវណ្ណនាវនវណ្ណនាទីនិ បកាសកេហិ អនិយ្យានទីបកេហិ អនត្ថកេហិ បទេហិ សំហិតា យាវ ពហុកា ហោតិ, តាវ បាបិកា ឯវាតិ អត្ថោ. ឯកំ អត្ថបទន្តិ យំ បន ‘‘អយំ កាយោ, អយំ កាយគតាសតិ, តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តោ, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ ឯវរូបំ ឯកំ អត្ថបទំ សុត្វា រាគាទិវូបសមេន ឧបសម្មតិ, តំ អត្ថសាធកំ និព្ពានប្បដិសំយុត្តំ ខន្ធធាតុអាយតនឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គសតិបដ្ឋានបរិទីបកំ ឯកម្បិ បទំ សេយ្យោយេវាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

តម្ពទាឋិកចោរឃាតកវត្ថុ បឋមំ.

២. ពាហិយទារុចីរិយត្ថេរវត្ថុ

សហស្សមបិ ចេ គាថាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទារុចីរិយត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ កាលេ ពហូ មនុស្សា នាវាយ មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្ទិត្វា អន្តោមហាសមុទ្ទេ ភិន្នាយ នាវាយ មច្ឆកច្ឆបភក្ខា អហេសុំ. ឯកោវេត្ថ ឯកំ ផលកំ គហេត្វា វាយមន្តោ សុប្បារកបដ្ដនតីរំ ឱក្កមិ, តស្ស និវាសនបារុបនំ នត្ថិ. សោ អញ្ញំ កិញ្ចិ អបស្សន្តោ សុក្ខកដ្ឋទណ្ឌកេ វាកេហិ បលិវេឋេត្វា និវាសនបារុបនំ កត្វា ទេវកុលតោ កបាលំ គហេត្វា សុប្បារកបដ្ដនំ អគមាសិ, មនុស្សា តំ ទិស្វា យាគុភត្តាទីនិ ទត្វា ‘‘អយំ ឯកោ អរហា’’តិ សម្ភាវេសុំ. សោ វត្ថេសុ ឧបនីតេសុ ‘‘សចាហំ និវាសេស្សាមិ វា បារុបិស្សាមិ វា, លាភសក្ការោ មេ បរិហាយិស្សតី’’តិ តានិ វត្ថានិ បដិក្ខិបិត្វា ទារុចីរានេវ បរិទហិ. អថស្ស ពហូហិ ‘‘អរហា អរហា’’តិ វុច្ចមានស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘យេ ខោ កេចិ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អហំ តេសំ អញ្ញតរោ’’តិ. អថស្ស បុរាណសាលោហិតា ទេវតា ឯវំ ចិន្តេសិ.

បុរាណសាលោហិតាតិ បុព្ពេ ឯកតោ កតសមណធម្មា. បុព្ពេ កិរ កស្សបទសពលស្ស សាសនេ ឱសក្កមានេ សាមណេរាទីនំ វិប្បការំ ទិស្វា សត្ត ភិក្ខូ សំវេគប្បត្តា ‘‘យាវ សាសនស្ស អន្តរធានំ ន ហោតិ, តាវ អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករិស្សាមា’’តិ សុវណ្ណចេតិយំ វន្ទិត្វា អរញ្ញំ បវិដ្ឋា ឯកំ បព្ពតំ ទិស្វា ‘‘ជីវិតេ សាលយា និវត្តន្តុ. និរាលយា ឥមំ បព្ពតំ អភិរុហន្តូ’’តិ វត្វា និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា សព្ពេបិ តំ អភិរុយ្ហ និស្សេណិំ បាតេត្វា សមណធម្មំ ករិំសុ. តេសុ សង្ឃត្ថេរោ ឯករត្តាតិក្កមេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ អនោតត្តទហេ នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា តេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ឥមំ ទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា មុខំ ធោវិត្វា ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថា’’តិ. កិំ បន, ភន្តេ, អម្ហេហិ ឯវំ កតិកា កតា ‘‘យោ បឋមំ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តេនាភតំ បិណ្ឌបាតំ អវសេសា បរិភុញ្ជិស្សន្តី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ សចេ មយម្បិ តុម្ហេ វិយ វិសេសំ និព្ពត្តេស្សាម, សយំ អាហរិត្វា បរិភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ន ឥច្ឆិំសុ. ទុតិយទិវសេ ទុតិយត្ថេរោ អនាគាមិផលំ បាបុណិ. សោបិ តថេវ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា ឥតរេ និមន្តេសិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, អម្ហេហិ ឯវំ កតិកា កតា ‘មហាថេរេន អាភតំ បិណ្ឌបាតំ អភុញ្ជិត្វា អនុថេរេន អាភតំ ភុញ្ជិស្សាមា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ តុម្ហេ វិយ មយម្បិ វិសេសំ និព្ពត្តេត្វា អត្តនោ បុរិសការេន ភុញ្ជិតុំ សក្កោន្តា ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ន ឥច្ឆិំសុ. តេសុ អរហត្តំ បត្តោ ភិក្ខុ បរិនិព្ពាយិ, អនាគាមី ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ. ឥតរេ បញ្ច ថេរា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តា សុស្សិត្វា សត្តមេ ទិវសេ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ តតោ ចវិត្វា តត្ថ តត្ថ កុលឃរេសុ និព្ពត្តិំសុ. តេសុ ឯកោ បុក្កុសាតិ រាជា (ម. និ. ៣.៣៤២) អហោសិ, ឯកោ កុមារកស្សបោ (ម. និ. ១.២៤៩), ឯកោ ទារុចីរិយោ (ឧទា. ១០), ឯកោ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ (បារា. ៣៨០; ឧទា. ៧៩) ឯកោ សភិយោ បរិព្ពាជកោតិ (សុ. និ. សភិយសុត្តំ). តត្ថ យោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ ភិក្ខុ តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘បុរាណសាលោហិតា ទេវតា’’តិ.

តស្ស ហិ ព្រហ្មុនោ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ មយា សទ្ធិំ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា បព្ពតំ អភិរុហិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ, ឥទានិ ឥមំ លទ្ធិំ គហេត្វា វិចរន្តោ វិនស្សេយ្យ, សំវេជេស្សាមិ ន’’ន្តិ. អថ នំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘‘នេវ ខោ ត្វំ, ពាហិយ, អរហា, នបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ, សាបិ តេ បដិបទា នត្ថិ, យាយ ត្វំ អរហា វា អស្ស អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ. ពាហិយោ អាកាសេ ឋត្វា កថេន្តំ មហាព្រហ្មានំ ឱលោកេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ភារិយំ កម្មំ កតំ, អហំ ‘អរហន្តោម្ហី’តិ ចិន្តេសិំ, អយញ្ច មំ ‘ន ត្វំ អរហា, នបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោសី’តិ វទតិ, អត្ថិ នុ ខោ លោកេ អញ្ញោ អរហា’’តិ. អថ នំ បុច្ឆិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឯតរហិ ទេវតេ លោកេ អរហា វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ. អថស្ស ទេវតា អាចិក្ខិ – ‘‘អត្ថិ, ពាហិយ, ឧត្តរេសុ ជនបទេសុ សាវត្ថិ នាម នគរំ, តត្ថ សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. សោ ហិ, ពាហិយ, ភគវា អរហា ចេវ អរហត្តត្ថាយ ច ធម្មំ ទេសេតី’’តិ.

ពាហិយោ រត្តិភាគេ ទេវតាយ កថំ សុត្វា សំវិគ្គមានសោ តំ ខណំយេវ សុប្បារកា និក្ខមិត្វា ឯករត្តិវាសេន សាវត្ថិំ អគមាសិ, សព្ពំ វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ ឯករត្តិវាសេនេវ អគមាសិ. គច្ឆន្តោ ច បន ទេវតានុភាវេន គតោ. ‘‘ពុទ្ធានុភាវេនា’’តិបិ វទន្តិយេវ. តស្មិំ បន ខណេ សត្ថា សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ហោតិ. សោ ភុត្តបាតរាសេ កាយអាលសិយវិមោចនត្ថំ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តេ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ‘‘កហំ ឯតរហិ សត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ភិក្ខូ ‘‘ភគវា សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ត្វំ បន កុតោ អាគតោសី’’តិ? ‘‘សុប្បារកា អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘កទា និក្ខន្តោសី’’តិ? ‘‘ហិយ្យោ សាយំ និក្ខន្តោម្ហី’’តិ. ‘‘ទូរតោសិ អាគតោ, និសីទ, តវ បាទេ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ថោកំ វិស្សមាហិ, អាគតកាលេ សត្ថារំ ទក្ខិស្សសី’’តិ. ‘‘អហំ, ភន្តេ, សត្ថុ វា អត្តនោ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ឯករត្តេនេវម្ហិ កត្ថចិ អដ្ឋត្វា អនិសីទិត្វា វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតោ, សត្ថារំ បស្សិត្វាវ វិស្សមិស្សាមី’’តិ. សោ ឯវំ វត្វា តរមានរូបោ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ អនោបមាយ ពុទ្ធសិរិយា បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ចិរស្សំ វត មេ គោតមោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ’’តិ ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱនតសរីរោ គន្ត្វា អន្តរវីថិយមេវ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា គោប្ផកេសុ ទឡ្ហំ គហេត្វា ឯវមាហ – ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, ពាហិយ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា បិណ្ឌាយា’’តិ បដិក្ខិបិ.

តំ សុត្វា ពាហិយោ, ភន្តេ, សំសារេ សំសរន្តេន កពឡីការាហារោ ន អលទ្ធបុព្ពោ, តុម្ហាកំ វា មយ្ហំ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ទេសេតុ មេ ធម្មន្តិ. សត្ថា ទុតិយម្បិ បដិក្ខិបិយេវ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឥមស្ស មំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរំ បីតិយា និរន្តរំ អជ្ឈោត្ថដំ ហោតិ, ពលវបីតិវេគោ ធម្មំ សុត្វាបិ ន សក្ខិស្សតិ បដិវិជ្ឈិតុំ, មជ្ឈត្តុបេក្ខាយ តាវ តិដ្ឋតុ, ឯករត្តេនេវ វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតត្តា ទរថោបិស្ស ពលវា, សោបិ តាវ បដិប្បស្សម្ភតូ’’តិ. តស្មា ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា តតិយំ យាចិតោ អន្តរវីថិយំ ឋិតោវ ‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’’តិអាទិនា (ឧទា. ១០) នយេន ធម្មំ ទេសេសិ. សោ សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តោយេវ សព្ពាសវេ ខេបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តាវទេវ ច បន ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិ, ‘‘បរិបុណ្ណំ តេ បត្តចីវរ’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘ន បរិបុណ្ណ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘តេន ហិ បត្តចីវរំ បរិយេសាហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

‘‘សោ កិរ វីសតិ វស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តោ ‘ភិក្ខុនា នាម អត្តនា បច្ចយេ លភិត្វា អញ្ញំ អនោលោកេត្វា សយមេវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’តិ ឯកភិក្ខុស្សាបិ បត្តេន វា ចីវរេន វា សង្គហំ ន អកាសិ, តេនស្ស ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ ន ឧបជ្ជិស្សតី’’តិ ញត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ ន អទាសិ. តម្បិ បត្តចីវរំ បរិយេសមានមេវ ឯកា យក្ខិនី ធេនុរូបេន អាគន្ត្វា ឧរម្ហិ បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. សត្ថា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ និក្ខន្តោ ពាហិយស្ស សរីរំ សង្ការដ្ឋានេ បតិតំ ទិស្វា ភិក្ខូ អាណាបេសិ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឯកស្មិំ គេហទ្វារេ ឋត្វា មញ្ចកំ អាហរាបេត្វា ឥមំ សរីរំ នគរតោ នីហរិត្វា ឈាបេត្វា ថូបំ ករោថា’’តិ. ភិក្ខូ តថា ករិំសុ, កត្វា ច បន វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនា កតកិច្ចំ អារោចេត្វា តស្ស អភិសម្បរាយំ បុច្ឆិំសុ. អថ នេសំ ភគវា តស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ខិប្បាភិញ្ញានំ យទិទំ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៦) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. អថ នំ ភិក្ខូ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ ‘ពាហិយោ អរហត្តំ បត្តោ’តិ វទេថ, កទា សោ អរហត្តំ បត្តោ’’តិ? ‘‘មម ធម្មំ សុតកាលេ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘កទា បនស្ស, ភន្តេ, តុម្ហេហិ ធម្មោ កថិតោ’’តិ? ‘‘បិណ្ឌាយ ចរន្តេន អន្តរវីថិយំ ឋត្វា’’តិ. ‘‘អប្បមត្តកោ ហិ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ អន្តរវីថិយំ ឋត្វា កថិតធម្មោ កថំ សោ តាវត្តកេន វិសេសំ និព្ពត្តេសី’’តិ, អថ នេ សត្ថា ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, មម ធម្មំ ‘អប្បំ វា ពហុំ វា’តិ មា បមាណំ គណ្ហថ. អនេកានិបិ ហិ គាថាសហស្សានិ អនត្ថនិស្សិតានិ ន សេយ្យោ, អត្ថនិស្សិតំ បន ឯកម្បិ គាថាបទំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១០១. ‘‘សហស្សមបិ ចេ គាថា, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ.

តត្ថ ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោតិ ‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ…បេ… យថា មយា’’តិ (ធ. ប. ២១) ឯវរូបា ឯកា គាថាបិ សេយ្យោតិ អត្ថោ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ពាហិយទារុចីរិយត្ថេរវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. កុណ្ឌលកេសិត្ថេរីវត្ថុ

យោ ច គាថាសតំ ភាសេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កុណ្ឌលកេសិំ អារព្ភ កថេសិ.

រាជគហេ កិរ ឯកា សេដ្ឋិធីតា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា អភិរូបា អហោសិ ទស្សនីយា បាសាទិកា. តស្មិញ្ច វយេ ឋិតា នារិយោ បុរិសជ្ឈាសយា ហោន្តិ បុរិសលោលា. អថ នំ មាតាបិតរោ សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ សិរិគព្ភេ និវាសាបេសុំ. ឯកមេវស្សា ទាសិំ បរិចារិកំ អទំសុ. អថេកំ កុលបុត្តំ ចោរកម្មំ ករោន្តំ គហេត្វា បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា ចតុក្កេ ចតុក្កេ កសាហិ បហរិត្វា អាឃាតនំ នយិំសុ. សេដ្ឋិធីតា មហាជនស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ បាសាទតលេ ឋត្វា ឱលោកេន្តី តំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តា ហុត្វា តំ បត្ថយមានា អាហារំ បដិក្ខិបិត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជិ. អថ នំ មាតា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ឥទំ, អម្មា’’តិ? ‘‘សចេ ឯតំ ‘ចោរោ’តិ គហេត្វា និយ្យមានំ បុរិសំ លភិស្សាមិ, ជីវិស្សាមិ. នោ ចេ លភិស្សាមិ, ជីវិតំ មេ នត្ថិ, ឥធេវ មរិស្សាមី’’តិ. ‘‘អម្ម, មា ឯវំ ករិ, អម្ហាកំ ជាតិយា ច គោត្តេន ច ភោគេន ច សទិសំ អញ្ញំ សាមិកំ លភិស្សសី’’តិ. ‘‘មយ្ហំ អញ្ញេន កិច្ចំ នត្ថិ, ឥមំ អលភមានា មរិស្សាមី’’តិ. មាតា ធីតរំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តី បិតុនោ អារោចេសិ. សោបិ នំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘កិំ សក្កា កាតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តំ ចោរំ គហេត្វា គច្ឆន្តស្ស រាជបុរិសស្ស សហស្សភណ្ឌិកំ បេសេសិ – ‘‘ឥមំ គហេត្វា ឯតំ បុរិសំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ កហាបណេ គហេត្វា តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ មារេត្វា ‘‘មារិតោ, ទេវ, ចោរោ’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ. សេដ្ឋិបិ តស្ស ធីតរំ អទាសិ.

សា តតោ បដ្ឋាយ ‘‘សាមិកំ អារាធេស្សាមី’’តិ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតា សយមេវ តស្ស យាគុអាទីនិ សំវិទហតិ, ចោរោ កតិបាហច្ចយេន ចិន្តេសិ – ‘‘កទា នុ ខោ ឥមំ មារេត្វា ឯតិស្សា អាភរណានិ គហេត្វា ឯកស្មិំ សុរាគេហេ វិក្កិណិត្វា ខាទិតុំ លភិស្សាមី’’តិ? សោ ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ ចិន្តេត្វា អាហារំ បដិក្ខិបិត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជិ, អថ នំ សា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ តេ, សាមិ, រុជ្ជតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន កិញ្ចិ មេ, ភទ្ទេតិ, កច្ចិ បន មេ មាតាបិតរោ តុយ្ហំ កុទ្ធា’’តិ? ‘‘ន កុជ្ឈន្តិ, ភទ្ទេ’’តិ. អថ ‘‘កិំ នាមេត’’ន្តិ? ‘‘ភទ្ទេ, អហំ តំ ទិវសំ ពន្ធិត្វា និយ្យមានោ ចោរបបាតេ អធិវត្ថាយ ទេវតាយ ពលិកម្មំ បដិស្សុណិត្វា ជីវិតំ លភិំ, ត្វម្បិ មយា តស្សា ឯវ អានុភាវេន លទ្ធា, ‘តំ មេ ទេវតាយ ពលិកម្មំ ឋបិត’ន្តិ ចិន្តេមិ, ភទ្ទេ’’តិ. ‘‘សាមិ, មា ចិន្តយិ, ករិស្សាមិ ពលិកម្មំ, វទេហិ, កេនត្ថោ’’តិ? ‘‘អប្បោទកមធុបាយសេន ច លាជបញ្ចមកបុប្ផេហិ ចា’’តិ. ‘‘សាធុ, សាមិ, អហំ បដិយាទេស្សាមី’’តិ សា សព្ពំ ពលិកម្មំ បដិយាទេត្វា ‘‘ឯហិ, សាមិ, គច្ឆាមា’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ, ភទ្ទេ, តវ ញាតកេ និវត្តេត្វា មហគ្ឃានិ វត្ថាភរណានិ គហេត្វា អត្តានំ អលង្ករោហិ, ហសន្តា កីឡន្តា សុខំ គមិស្សាមា’’តិ. សា តថា អកាសិ.

អថ នំ សោ បព្ពតបាទំ គតកាលេ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឥតោ បរំ ឧភោវ ជនា គមិស្សាម, សេសជនំ យានកេន សទ្ធិំ និវត្តាបេត្វា ពលិកម្មភាជនំ សយំ ឧក្ខិបិត្វា គណ្ហាហី’’តិ. សា តថា អកាសិ. ចោរោ តំ គហេត្វា ចោរបបាតបព្ពតំ អភិរុហិ. តស្ស ហិ ឯកេន បស្សេន មនុស្សា អភិរុហន្តិ, ឯកំ បស្សំ ឆិន្នបបាតំ. បព្ពតមត្ថកេ ឋិតា តេន បស្សេន ចោរេ បាតេន្តិ. តេ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ហុត្វា ភូមិយំ បតន្តិ. តស្មា ‘‘ចោរបបាតោ’’តិ វុច្ចតិ. សា តស្ស បព្ពតស្ស មត្ថកេ ឋត្វា ‘‘ពលិកម្មំ តេ, សាមិ, ករោហី’’តិ អាហ. សោ តុណ្ហី អហោសិ. បុន តាយ ‘‘កស្មា, សាមិ, តុណ្ហីភូតោសី’’តិ វុត្តេ តំ អាហ – ‘‘ន មយ្ហំ ពលិកម្មេនត្ថោ, វញ្ចេត្វា បន តំ អាទាយ អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ ការណា, សាមី’’តិ? ‘‘តំ មារេត្វា តវ អាភរណានិ គហេត្វា បលាយនត្ថាយា’’តិ. សា មរណភយតជ្ជិតា អាហ – ‘‘សាមិ, អហញ្ច អាភរណានិ ច តវ សន្តកានេវ, កស្មា ឯវំ វទេសី’’តិ? សោ, ‘‘មា ឯវំ ករោហី’’តិ, បុនប្បុនំ យាចិយមានោបិ ‘‘មារេមិ ឯវា’’តិ អាហ. ‘‘ឯវំ សន្តេ កិំ តេ មម មរណេន? ឥមានិ អាភរណានិ គហេត្វា មយ្ហំ ជីវិតំ ទេហិ, ឥតោ បដ្ឋាយ មំ ‘មតា’តិ ធារេហិ, ទាសី វា តេ ហុត្វា កម្មំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥទំ សុវណ្ណកេយូរំ, មុត្តា វេឡុរិយា ពហូ;

សព្ពំ ហរស្សុ ភទ្ទន្តេ, មំ ច ទាសីតិ សាវយា’’តិ. (អប. ថេរី ២.៣.២៧);

តំ សុត្វា ចោរោ ‘‘ឯវំ កតេ ត្វំ គន្ត្វា មាតាបិតូនំ អាចិក្ខិស្សសិ, មារេស្សាមិយេវ, មា ត្វំ ពាឡ្ហំ បរិទេវសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មា ពាឡ្ហំ បរិទេវេសិ, ខិប្បំ ពន្ធាហិ ភណ្ឌិកំ;

ន តុយ្ហំ ជីវិតំ អត្ថិ, សព្ពំ គណ្ហាមិ ភណ្ឌក’’ន្តិ. –

សា ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ឥទំ កម្មំ ភារិយំ. បញ្ញា នាម ន បចិត្វា ខាទនត្ថាយ កតា, អថ ខោ វិចារណត្ថាយ កតា, ជានិស្សាមិស្ស កត្តព្ព’’ន្តិ, អថ នំ អាហ – ‘‘សាមិ, យទា ត្វំ ‘ចោរោ’តិ គហេត្វា នីយសិ, តទាហំ មាតាបិតូនំ អាចិក្ខិំ, តេ សហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា តំ អាហរាបេត្វា គេហេ ករិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ អហំ តុយ្ហំ ឧបការិកា, អជ្ជ មេ សុទិដ្ឋំ កត្វា អត្តានំ វន្ទិតុំ ទេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ, សុទិដ្ឋំ កត្វា វន្ទាហី’’តិ វត្វា បព្ពតន្តេ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ វន្ទិត្វា, ‘‘សាមិ, ឥទំ តេ បច្ឆិមទស្សនំ, ឥទានិ តុយ្ហំ វា មម ទស្សនំ, មយ្ហំ វា តវ ទស្សនំ នត្ថី’’តិ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច អាលិង្គិត្វា បមត្តំ ហុត្វា បព្ពតន្តេ ឋិតំ បិដ្ឋិបស្សេ ឋត្វា ឯកេន ហត្ថេន ខន្ធេ គហេត្វា ឯកេន បិដ្ឋិកច្ឆាយ គហេត្វា បព្ពតបបាតេ ខិបិ. សោ បព្ពតកុច្ឆិយំ បដិហតោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ហុត្វា ភូមិយំ បតិ. ចោរបបាតមត្ថកេ អធិវត្ថា ទេវតា តេសំ ទ្វិន្នម្បិ កិរិយំ ទិស្វា តស្សា ឥត្ថិយា សាធុការំ ទត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ន ហិ សព្ពេសុ ឋានេសុ, បុរិសោ ហោតិ បណ្ឌិតោ;

ឥត្ថីបិ បណ្ឌិតា ហោតិ, តត្ថ តត្ថ វិចក្ខណា’’តិ. (អប. ថេរី ២.៣.៣១);

សាបិ ចោរំ បបាតេ ខិបិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ គេហំ គមិស្សាមិ, ‘សាមិកោ តេ កុហិ’ន្តិ បុច្ឆិស្សន្តិ, សចាហំ ឯវំ បុដ្ឋា ‘មារិតោ មេ’តិ វក្ខាមិ, ‘ទុព្ពិនីតេ សហស្សំ ទត្វា តំ អាហរាបេត្វា ឥទានិ នំ មារេសី’តិ មំ មុខសត្តីហិ វិជ្ឈិស្សន្តិ, ‘អាភរណត្ថាយ សោ មំ មារេតុកាមោ អហោសី’តិ វុត្តេបិ ន សទ្ទហិស្សន្តិ, អលំ មេ គេហេនា’’តិ តត្ថេវាភរណានិ ឆឌ្ឌេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា អនុបុព្ពេន វិចរន្តី ឯកំ បរិព្ពាជកានំ អស្សមំ បត្វា វន្ទិត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ ទេថា’’តិ អាហ. អថ នំ បព្ពាជេសុំ. សា បព្ពជិត្វាវ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជាយ កិំ ឧត្តម’’ន្តិ? ‘‘ភទ្ទេ, ទសសុ វា កសិណេសុ បរិកម្មំ កត្វា ឈានំ និព្ពត្តេតព្ពំ, វាទសហស្សំ វា ឧគ្គណ្ហិតព្ពំ, អយំ អម្ហាកំ បព្ពជ្ជាយ ឧត្តមត្ថោ’’តិ. ‘‘ឈានំ តាវ និព្ពត្តេតុំ អហំ ន សក្ខិស្សាមិ, វាទសហស្សំ បន ឧគ្គណ្ហិស្សាមិ, អយ្យា’’តិ. អថ នំ តេ វាទសហស្សំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា ‘‘ឧគ្គហិតំ តេ សិប្បំ, ឥទានិ ត្វំ ជម្ពុទីបតលេ វិចរិត្វា អត្តនា សទ្ធិំ បញ្ហំ កថេតុំ សមត្ថំ ឱលោកេហី’’តិ តស្ស ហត្ថេ ជម្ពុសាខំ ទត្វា ឧយ្យោជេសុំ – ‘‘គច្ឆ, ភទ្ទេ, សចេ កោចិ គិហិភូតោ តយា សទ្ធិំ បញ្ហំ កថេតុំ សក្កោតិ, តស្សេវ បាទបរិចារិកា ភវាហិ, សចេ បព្ពជិតោ សក្កោតិ, តស្ស សន្តិកេ បព្ពជាហី’’តិ.

សា នាមេន ជម្ពុបរិព្ពាជិកា នាម ហុត្វា តតោ និក្ខមិត្វា ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តី វិចរតិ. តាយ សទ្ធិំ កថេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ. ‘‘ឥតោ ជម្ពុបរិព្ពាជិកា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វាវ មនុស្សា បលាយន្តិ. សា គាមំ វា និគមំ វា ភិក្ខាយ បវិសន្តី គាមទ្វារេ វាលុករាសិំ កត្វា តត្ថ ជម្ពុសាខំ ឋបេត្វា ‘‘មយា សទ្ធិំ កថេតុំ សមត្ថោ ជម្ពុសាខំ មទ្ទតូ’’តិ វត្វា គាមំ បាវិសិ. តំ ឋានំ ឧបសង្កមិតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ. សាបិ មិលាតាយ ជម្ពុសាខាយ អញ្ញំ ជម្ពុសាខំ គណ្ហាតិ, ឥមិនា នីហារេន វិចរន្តី សាវត្ថិំ បត្វា គាមទ្វារេ វាលុករាសិំ កត្វា ជម្ពុសាខំ ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវ វត្វា ភិក្ខាយ បាវិសិ. សម្ពហុលា គាមទារកា ជម្ពុសាខំ បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ. តទា សារិបុត្តត្ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ នគរា និក្ខន្តោ តេ ទារកេ ជម្ពុសាខំ បរិវារេត្វា ឋិតេ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ទារកា ថេរស្ស តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិំសុ. ‘‘តេន ហិ ទារកា ឥមំ សាខំ មទ្ទថា’’តិ. ‘‘ភាយាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អហំ បញ្ហំ កថេស្សាមិ, មទ្ទថ តុម្ហេ’’តិ. តេ ថេរស្ស វចនេន សញ្ជាតុស្សាហា តថា កត្វា មទ្ទន្តា ជម្ពុសាខំ ឧក្ខិបិំសុ. បរិព្ពាជិកា អាគន្ត្វា តេ បរិភាសិត្វា ‘‘តុម្ហេហិ សទ្ធិំ មម បញ្ហេន កិច្ចំ នត្ថិ, កស្មា មេ សាខំ មទ្ទថា’’តិ អាហ. ‘‘អយ្យេនម្ហា មទ្ទាបិតា’’តិ អាហំសុ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ មេ សាខា មទ្ទាបិតា’’តិ? ‘‘អាម, ភគិនី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មយា សទ្ធិំ បញ្ហំ កថេថា’’តិ. ‘‘សាធុ កថេស្សាមី’’តិ.

សា វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ, សកលនគរំ សង្ខុភិ. ‘‘ទ្វិន្នំ បណ្ឌិតានំ កថំ សុណិស្សាមា’’តិ នាគរា តាយ សទ្ធិំយេវ គន្ត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. បរិព្ពាជិកា ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, បុច្ឆាមិ តេ បញ្ហ’’ន្តិ. ‘‘បុច្ឆ, ភគិនី’’តិ. សា វាទសហស្សំ បុច្ឆិ, បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ ថេរោ វិស្សជ្ជេសិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘ឯត្តកា ឯវ តេ បញ្ហា, អញ្ញេបិ អត្ថី’’តិ? ‘‘ឯត្តកា ឯវ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តយា ពហូ បញ្ហា បុដ្ឋា, មយម្បិ ឯកំ បុច្ឆាម, វិស្សជ្ជិស្សសិ នោ’’តិ? ‘‘ជានមានា វិស្សជ្ជិស្សាមិ បុច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិ (ខុ. បា. ៤.១) បញ្ហំ បុច្ឆិ. សា ‘‘ឯវំ នាមេស វិស្សជ្ជេតព្ពោ’’តិ អជានន្តី ‘‘កិំ នាមេតំ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធបញ្ហោ នាម, ភគិនី’’តិ. ‘‘មយ្ហម្បិ តំ ទេថ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សចេ មាទិសា ភវិស្សសិ, ទស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មំ បព្ពាជេថា’’តិ. ថេរោ ភិក្ខុនីនំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជេសិ. សា បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទា កុណ្ឌលកេសិត្ថេរី នាម ហុត្វា កតិបាហច្ចយេនេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘កុណ្ឌលកេសិត្ថេរិយា ធម្មស្សវនញ្ច ពហុំ នត្ថិ, បព្ពជិតកិច្ចញ្ចស្សា មត្ថកំ បត្តំ, ឯកេន កិរ ចោរេន សទ្ធិំ មហាសង្គាមំ កត្វា ជិនិត្វា អាគតា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, មយា ទេសិតធម្មំ ‘អប្បំ វា ពហុំ វា’តិ បមាណំ មា គណ្ហថ, អនត្ថកំ បទសតម្បិ សេយ្យោ ន ហោតិ, ធម្មបទំ បន ឯកម្បិ សេយ្យោវ. អវសេសចោរេ ជិនន្តស្ស ច ជយោ នាម ន ហោតិ, អជ្ឈត្តិកកិលេសចោរេ ជិនន្តស្សេវ បន ជយោ នាម ហោតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១០២. ‘‘យោ ច គាថាសតំ ភាសេ, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ ធម្មបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតិ.

១០៣. ‘‘យោ សហស្សំ សហស្សេន, សង្គាមេ មានុសេ ជិនេ;

ឯកញ្ច ជេយ្យមត្តានំ, ស វេ សង្គាមជុត្តមោ’’តិ.

តត្ថ គាថាសតន្តិ យោ ច បុគ្គលោ សតបរិច្ឆេទា ពហូបិ គាថា ភាសេយ្យាតិ អត្ថោ. អនត្ថបទសំហិតាតិ អាកាសវណ្ណនាទិវសេន អនត្ថកេហិ បទេហិ សំហិតា. ធម្មបទន្តិ អត្ថសាធកំ ខន្ធាទិបដិសំយុត្តំ, ‘‘ចត្តារិមានិ បរិព្ពាជកា ធម្មបទានិ. កតមានិ ចត្តារិ? អនភិជ្ឈា បរិព្ពាជកា ធម្មបទំ, អព្យាបាទោ បរិព្ពាជកា ធម្មបទំ, សម្មាសតិ បរិព្ពាជកា ធម្មបទំ, សម្មាសមាធិ បរិព្ពាជកា ធម្មបទ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.៣០) ឯវំ វុត្តេសុ ចតូសុ ធម្មបទេសុ ឯកម្បិ ធម្មបទំ សេយ្យោ. យោ សហស្សំ សហស្សេនាតិ យោ ឯកោ សង្គាមយោធោ សហស្សេន គុណិតំ សហស្សំ មានុសេ ឯកស្មិំ សង្គាមេ ជិនេយ្យ, ទសមនុស្សសតសហស្សំ ជិនិត្វា ជយំ អាហរេយ្យ, អយម្បិ សង្គាមជិនតំ ឧត្តមោ បវរោ នាម ន ហោតិ. ឯកញ្ច ជេយ្យមត្តានន្តិ យោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ អជ្ឈត្តិកកម្មដ្ឋានំ សម្មសន្តោ អត្តនោ លោភាទិកិលេសជយេន អត្តានំ ជិនេយ្យ. ស វេ សង្គាមជុត្តមោតិ សោ សង្គាមជិនានំ ឧត្តមោ បវរោ សង្គាមសីសយោធោតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

កុណ្ឌលកេសិត្ថេរីវត្ថុ តតិយំ.

៤. អនត្ថបុច្ឆកព្រាហ្មណវត្ថុ

អត្តា ហវេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អនត្ថបុច្ឆកំ ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ព្រាហ្មណោ ‘‘កិំ នុ ខោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អត្ថមេវ ជានាតិ, ឧទាហុ អនត្ថម្បិ, បុច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ អត្ថមេវ ជានាថ មញ្ញេ, នោ អនត្ថ’’ន្តិ? ‘‘អត្ថញ្ចាហំ, ព្រាហ្មណ, ជានាមិ អនត្ថញ្ចា’’តិ. ‘‘តេន ហិ មេ អនត្ថំ កថេថា’’តិ. អថស្ស សត្ថា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឧស្សូរសេយ្យំ អាលស្យំ, ចណ្ឌិក្កំ ទីឃសោណ្ឌិយំ;

ឯកស្សទ្ធានគមនំ បរទារូបសេវនំ;

ឯតំ ព្រាហ្មណ សេវស្សុ, អនត្ថំ តេ ភវិស្សតី’’តិ.

តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ សាធុការមទាសិ ‘‘សាធុ សាធុ, គណាចរិយ, គណជេដ្ឋក, តុម្ហេ អត្ថញ្ច ជានាថ អនត្ថញ្ចា’’តិ. ‘‘ឯវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, អត្ថានត្ថជាននកោ នាម មយា សទិសោ នត្ថី’’តិ. អថស្ស សត្ថា អជ្ឈាសយំ ឧបធារេត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, កេន កម្មេន ជីវសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ជូតកម្មេន, ភោ គោតមា’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ ជយោ ហោតិ បរាជយោ’’តិ. ‘‘ជយោបិ ហោតិ បរាជយោបី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ព្រាហ្មណ, អប្បមត្តកោ ឯស, បរំ ជិនន្តស្ស ជយោ នាម ន សេយ្យោ. យោ បន កិលេសជយេន អត្តានំ ជិនាតិ, តស្ស ជយោ សេយ្យោ. ន ហិ តំ ជយំ កោចិ អបជយំ កាតុំ សក្កោតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១០៤. ‘‘អត្តា ហវេ ជិតំ សេយ្យោ, យា ចាយំ ឥតរា បជា;

អត្តទន្តស្ស បោសស្ស, និច្ចំ សញ្ញតចារិនោ.

១០៥. ‘‘នេវ ទេវោ ន គន្ធព្ពោ, ន មារោ សហ ព្រហ្មុនា;

ជិតំ អបជិតំ កយិរា, តថារូបស្ស ជន្តុនោ’’តិ.

តត្ថ ហវេតិ និបាតោ. ជិតន្តិ លិង្គវិបល្លាសោ, អត្តនោ កិលេសជយេន អត្តា ជិតោ សេយ្យោតិ អត្ថោ. យា ចាយំ ឥតរា បជាតិ យា បនាយំ អវសេសា បជា ជូតេន វា ធនហរណេន វា សង្គាមេន វា ពលាភិភវេន វា ជិតា ភវេយ្យ, តំ ជិនន្តេន យំ ជិតំ, ន តំ សេយ្យោតិ អត្ថោ. កស្មា បន តទេវ ជិតំ សេយ្យោ, ឥទំ ន សេយ្យោតិ? យស្មា អត្តទន្តស្ស…បេ… តថារូបស្ស ជន្តុនោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា ហិ យ្វាយំ និក្កិលេសតាយ អត្តទន្តោ បោសោ, តស្ស អត្តទន្តស្ស កាយាទីហិ និច្ចំ សញ្ញតចារិនោ ឯវរូបស្ស ឥមេហិ កាយសញ្ញមាទីហិ សញ្ញតស្ស ជន្តុនោ ទេវោ វា គន្ធព្ពោ វា មារោ វា ព្រហ្មុនា សហ ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘អហមស្ស ជិតំ អបជិតំ ករិស្សាមិ, មគ្គភាវនាយ បហីនេ កិលេសេ បុន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ឃដេន្តោបិ វាយមន្តោបិ យថា ធនាទីហិ បរាជិតោ បក្ខន្តរោ ហុត្វា ឥតរេន ជិតំ បុន ជិនន្តោ អបជិតំ ករេយ្យ, ‘‘ឯវំ អបជិតំ កាតុំ នេវ សក្កុណេយ្យា’’តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អនត្ថបុច្ឆកព្រាហ្មណវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. សារិបុត្តត្ថេរស្ស មាតុលព្រាហ្មណវត្ថុ

មាសេ មាសេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស មាតុលព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ.

ថេរោ កិរ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អាហ – ‘‘កិំ នុ ខោ, ព្រាហ្មណ, កិញ្ចិទេវ កុសលំ ករោសី’’តិ? ‘‘ករោមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ករោសី’’តិ? ‘‘មាសេ មាសេ សហស្សបរិច្ចាគេន ទានំ ទម្មី’’តិ. ‘‘កស្ស ទេសី’’តិ? ‘‘និគណ្ឋានំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បត្ថយន្តោ’’តិ? ‘‘ព្រហ្មលោកំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បន ព្រហ្មលោកស្ស អយំ មគ្គោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កោ ឯវមាហា’’តិ? ‘‘អាចរិយេហិ មេ កថិតំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘នោ ត្វំ ព្រហ្មលោកស្ស មគ្គំ ជានាសិ, នាបិ តេ អាចរិយា, សត្ថាវ ឯកោ ជានាតិ, ឯហិ, ព្រាហ្មណ, ព្រហ្មលោកស្ស តេ មគ្គំ កថាបេស្សាមី’’តិ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា, ‘‘ភន្តេ, អយំ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហា’’តិ, ‘‘តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា សាធុ វតស្ស ព្រហ្មលោកស្ស មគ្គំ កថេថា’’តិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ កិរ, ព្រាហ្មណា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ភោ គោតមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ព្រាហ្មណ, តយា ឯវំ ទទមានេន វស្សសតំ ទិន្នទានតោបិ មុហុត្តមត្តំ បសន្នចិត្តេន មម សាវកស្ស ឱលោកនំ វា កដច្ឆុភិក្ខាមត្តទានំ វា មហប្ផលតរ’’ន្តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១០៦. ‘‘មាសេ មាសេ សហស្សេន, យោ យជេថ សតំ សមំ;

ឯកញ្ច ភាវិតត្តានំ, មុហុត្តមបិ បូជយេ;

សាយេវ បូជនា សេយ្យោ, យញ្ចេ វស្សសតំ ហុត’’ន្តិ.

តត្ថ សហស្សេនាហិ សហស្សបរិច្ចាគេន. យោ យជេថ សតំ សមន្តិ យោ វស្សសតំ មាសេ មាសេ សហស្សំ បរិច្ចជន្តោ លោកិយមហាជនស្ស ទានំ ទទេយ្យ, ឯកញ្ច ភាវិតត្តានន្តិ យោ បន ឯកំ សីលាទិគុណវិសេសេន វឌ្ឍិតអត្តានំ ហេដ្ឋិមកោដិយា សោតាបន្នំ, ឧបរិមកោដិយា ខីណាសវំ ឃរទ្វារំ សម្បត្តំ កដច្ឆុភិក្ខាទានវសេន វា យាបនមត្តអាហារទានវសេន វា ថូលសាដកទានមត្តេន វា បូជេយ្យ. យំ ឥតរេន វស្សសតំ ហុតំ. តតោ សាយេវ បូជនា សេយ្យោ. សេដ្ឋោ ឧត្តមោតិ អត្ថោតិ.

ទេសនាវសានេ សោ ព្រាហ្មណោ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សារិបុត្តត្ថេរស្ស មាតុលព្រាហ្មណវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. សារិបុត្តត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យវត្ថុ

យោ ច វស្សសតំ ជន្តូតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យំ អារព្ភ កថេសិ.

តម្បិ ហិ ថេរោ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណ, កុសលំ ករោសី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ករោសី’’តិ? ‘‘មាសេ មាសេ ឯកំ ឯកំ បសុំ ឃាតេត្វា អគ្គិំ បរិចរាមី’’តិ. ‘‘កិមត្ថំ ឯវំ ករោសី’’តិ? ‘‘ព្រហ្មលោកមគ្គោ កិរេសោ’’តិ. ‘‘កេនេវំ កថិត’’ន្តិ? ‘‘អាចរិយេហិ មេ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘នេវ ត្វំ ព្រហ្មលោកស្ស មគ្គំ ជានាសិ, នាបិ តេ អាចរិយា, ឯហិ, សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ តំ សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘ឥមស្ស, ភន្តេ, ព្រហ្មលោកស្ស មគ្គំ កថេថា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ឯវំ កិរា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯវំ, ភោ គោតមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ព្រាហ្មណ, វស្សសតម្បិ ឯវំ អគ្គិំ បរិចរន្តស្ស តវ អគ្គិបារិចរិយា មម សាវកស្ស តង្ខណមត្តំ បូជម្បិ ន បាបុណាតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១០៧. ‘‘យោ ច វស្សសតំ ជន្តុ, អគ្គិំ បរិចរេ វនេ;

ឯកញ្ច ភាវិតត្តានំ, មុហុត្តមបិ បូជយេ;

សាយេវ បូជនា សេយ្យោ, យញ្ចេ វស្សសតំ ហុត’’ន្តិ.

តត្ថ ជន្តូតិ សត្តាធិវចនមេតំ. អគ្គិំ បរិចរេ វនេតិ និប្បបញ្ចភាវបត្ថនាយ វនំ បវិសិត្វាបិ តត្ថ អគ្គិំ បរិចរេយ្យ. សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.

ទេសនាវសានេ សោ ព្រាហ្មណោ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សារិបុត្តត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. សារិបុត្តត្ថេរស្ស សហាយកព្រាហ្មណវត្ថុ

យំ កិញ្ចិ យិដ្ឋំ វាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សហាយកព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ.

តម្បិ ហិ ថេរោ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណ, កិញ្ចិ កុសលំ ករោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ករោសី’’តិ? ‘‘យិដ្ឋយាគំ យជាមី’’តិ. ‘‘តទា កិរ តំ យាគំ មហាបរិច្ចាគេន យជ’’ន្តិ. ឥតោ បរំ ថេរោ បុរិមនយេនេវ បុច្ឆិត្វា តំ សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘ឥមស្ស, ភន្តេ, ព្រហ្មលោកស្ស មគ្គំ កថេថា’’តិ អាហ. សត្ថា, ‘‘ព្រាហ្មណ, ឯវំ កិរា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯវំ, ភោ គោតមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ព្រាហ្មណ, តយា សំវច្ឆរំ យិដ្ឋយាគំ យជន្តេន លោកិយមហាជនស្ស ទិន្នទានំ បសន្នចិត្តេន មម សាវកានំ វន្ទន្តានំ ឧប្បន្នកុសលចេតនាយ ចតុភាគមត្តម្បិ ន អគ្ឃតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១០៨. ‘‘យំ កិញ្ចិ យិដ្ឋំ វ ហុតំ វ លោកេ,

សំវច្ឆរំ យជេថ បុញ្ញបេក្ខោ;

សព្ពម្បិ តំ ន ចតុភាគមេតិ,

អភិវាទនា ឧជ្ជុគតេសុ សេយ្យោ’’តិ.

តត្ថ យំ កិញ្ចីតិ អនវសេសបរិយាទានវចនមេតំ. យិដ្ឋន្តិ យេភុយ្យេន មង្គលកិរិយាទិវសេសុ ទិន្នទានំ. ហុតន្តិ អភិសង្ខរិត្វា កតំ បាហុនទានញ្ចេវ, កម្មញ្ច ផលញ្ច សទ្ទហិត្វា កតទានញ្ច. សំវច្ឆរំ យជេថាតិ ឯកសំវច្ឆរំ និរន្តរមេវ វុត្តប្បការំ ទានំ សកលចក្កវាឡេបិ លោកិយមហាជនស្ស ទទេយ្យ. បុញ្ញបេក្ខោតិ បុញ្ញំ ឥច្ឆន្តោ. ឧជ្ជុគតេសូតិ ហេដ្ឋិមកោដិយា សោតាបន្នេសុ ឧបរិមកោដិយា ខីណាសវេសុ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ឯវរូបេសុ បសន្នចិត្តេន សរីរំ ឱនមិត្វា វន្ទន្តស្ស កុសលចេតនាយ យំ ផលំ, តតោ ចតុភាគម្បិ សព្ពំ តំ ទានំ ន អគ្ឃតិ, តស្មា ឧជុគតេសុ អភិវាទនមេវ សេយ្យោ’’តិ.

ទេសនាវសានេ សោ ព្រាហ្មណោ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សារិបុត្តត្ថេរស្ស សហាយកព្រាហ្មណវត្ថុ សត្តមំ.

៨. អាយុវឌ្ឍនកុមារវត្ថុ

អភិវាទនសីលិស្សាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ទីឃលង្ឃិកំ និស្សាយ អរញ្ញកុដិយំ វិហរន្តោ ទីឃាយុកុមារំ អារព្ភ កថេសិ.

ទីឃលង្ឃិកនគរវាសិនោ កិរ ទ្វេ ព្រាហ្មណា ពាហិរកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អដ្ឋចត្តាលីស វស្សានិ តបចរណំ ករិំសុ. តេសុ ឯកោ ‘‘បវេណិ មេ នស្សិស្សតិ, វិព្ភមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនា កតំ តបំ បរេសំ វិក្កិណិត្វា គោសតេន ចេវ កហាបណសតេន ច សទ្ធិំ ភរិយំ លភិត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេសិ. អថស្ស ភរិយា បុត្តំ វិជាយិ. ឥតរោ បនស្ស សហាយកោ បវាសំ គន្ត្វា បុនទេវ តំ នគរំ បច្ចាគមិ. សោ តស្ស អាគតភាវំ សុត្វា បុត្តទារំ អាទាយ សហាយកស្ស ទស្សនត្ថាយ អគមាសិ. គន្ត្វា បុត្តំ មាតុ ហត្ថេ ទត្វា សយំ តាវ វន្ទិ, មាតាបិ បុត្តំ បិតុ ហត្ថេ ទត្វា វន្ទិ. សោ ‘‘ទីឃាយុកា ហោថា’’តិ អាហ, បុត្តេ បន វន្ទាបិតេ តុណ្ហី អហោសិ. អថ នំ ‘‘កស្មា, ភន្តេ, អម្ហេហិ វន្ទិតេ ‘ទីឃាយុកា ហោថា’តិ វត្វា ឥមស្ស វន្ទនកាលេ កិញ្ចិ ន វទេថា’’តិ អាហ. ‘‘ឥមស្សេកោ អន្តរាយោ អត្ថិ, ព្រាហ្មណា’’តិ. ‘‘កិត្តកំ ជីវិស្សតិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សត្តាហំ, ព្រាហ្មណា’’តិ. ‘‘បដិពាហនការណំ អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘នាហំ បដិពាហនការណំ ជានាមី’’តិ. ‘‘កោ បន ជានេយ្យ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សមណោ គោតមោ ជានេយ្យ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆាហី’’តិ. ‘‘តត្ថ គច្ឆន្តោ តបបរិហានិតោ ភាយាមី’’តិ. ‘‘សចេ តេ បុត្តសិនេហោ អត្ថិ, តបបរិហានិំ អចិន្តេត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆាហី’’តិ.

សោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សយំ តាវ វន្ទិ. សត្ថា ‘‘ទីឃាយុកោ ហោហី’’តិ អាហ, បជាបតិយា វន្ទនកាលេបិ តស្សា តថេវ វត្វា បុត្តស្ស វន្ទាបនកាលេ តុណ្ហី អហោសិ. សោ បុរិមនយេនេវ សត្ថារំ បុច្ឆិ, សត្ថាបិ តថេវ ព្យាកាសិ. សោ កិរ ព្រាហ្មណោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អបដិវិជ្ឈិត្វាវ អត្តនោ មន្តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សំសន្ទេសិ, បដិពាហនូបាយំ បន ន ជានាតិ. ព្រាហ្មណោ សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘អត្ថិ បន, ភន្តេ, បដិពាហនូបាយោ’’តិ? ‘‘ភវេយ្យ, ព្រាហ្មណា’’តិ. ‘‘កិំ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘សចេ ត្វំ អត្តនោ គេហទ្វារេ មណ្ឌបំ ការេត្វា តស្ស មជ្ឈេ បីឋិកំ ការេត្វា តំ បរិក្ខិបន្តោ អដ្ឋ វា សោឡស វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា តេសុ មម សាវកេ និសីទាបេត្វា សត្តាហំ និរន្តរំ បរិត្តំ កាតុំ សក្កុណេយ្យាសិ, ឯវមស្ស អន្តរាយោ នស្សេយ្យា’’តិ. ‘‘ភោ គោតម, មយា មណ្ឌបាទីនិ សក្កា កាតុំ, តុម្ហាកំ បន សាវកេ កថំ លច្ឆាមី’’តិ? ‘‘តយា ឯត្តកេ កតេ អហំ មម សាវកេ បហិណិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភោ គោតមា’’តិ សោ អត្តនោ គេហទ្វារេ សព្ពំ កិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. សត្ថា ភិក្ខូ បហិណិ, តេ គន្ត្វា តត្ថ និសីទិំសុ, ទារកម្បិ បីឋិកាយំ និបជ្ជាបេសុំ, ភិក្ខូ សត្តរត្តិន្ទិវំ និរន្តរំ បរិត្តំ ភណិំសុ, សត្តមេ ទិវសេ សាយំ សត្ថា អាគច្ឆិ. តស្មិំ អាគតេ សព្ពចក្កវាឡទេវតា សន្និបតិំសុ. ឯកោ បន អវរុទ្ធកោ នាម យក្ខោ ទ្វាទស សំវច្ឆរានិ វេស្សវណំ ឧបដ្ឋហិត្វា តស្ស សន្តិកា វរំ លភន្តោ ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ ឥមំ ទារកំ គណ្ហេយ្យាសី’’តិ លភិ. តស្មា សោបិ អាគន្ត្វា អដ្ឋាសិ.

សត្ថរិ បន តត្ថ គតេ មហេសក្ខាសុ ទេវតាសុ សន្និបតិតាសុ អប្បេសក្ខា ទេវតា ឱសក្កិត្វា ឱសក្កិត្វា ឱកាសំ អលភមានា ទ្វាទស យោជនានិ បដិក្កមិំសុ. អវរុទ្ធកោបិ តថេវ បដិក្កមិ, សត្ថាបិ សព្ពរត្តិំ បរិត្តមកាសិ. សត្តាហេ វីតិវត្តេ អវរុទ្ធកោ ទារកំ ន លភិ. អដ្ឋមេ បន ទិវសេ អរុណេ ឧគ្គតមត្តេ ទារកំ អានេត្វា សត្ថារំ វន្ទាបេសុំ. សត្ថា ‘‘ទីឃាយុកោ ហោហី’’តិ អាហ. ‘‘កីវចិរំ បន, ភោ គោតម, ទារកោ ឋស្សតី’’តិ? ‘‘វីសវស្សសតំ, ព្រាហ្មណា’’តិ. អថស្ស ‘‘អាយុវឌ្ឍនកុមារោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. សោ វុទ្ធិមន្វាយ បញ្ចហិ ឧបាសកសតេហិ បរិវុតោ វិចរិ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘បស្សថាវុសោ, អាយុវឌ្ឍនកុមារេន កិរ សត្តមេ ទិវសេ មរិតព្ពំ អភវិស្ស, សោ ឥទានិ វីសវស្សសតដ្ឋាយី ហុត្វា បញ្ចហិ ឧបាសកសតេហិ បរិវុតោ វិចរតិ, អត្ថិ មញ្ញេ ឥមេសំ សត្តានំ អាយុវឌ្ឍនការណ’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, ន កេវលំ អាយុវឌ្ឍនមេវ, ឥមេ បន សត្តា គុណវន្តេ វន្ទន្តា អភិវាទេន្តា ចតូហិ ការណេហិ វឌ្ឍន្តិ, បរិស្សយតោ មុច្ចន្តិ, យាវតាយុកមេវ តិដ្ឋន្តី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១០៩. ‘‘អភិវាទនសីលិស្ស, និច្ចំ វុឌ្ឍាបចាយិនោ;

ចត្តារោ ធម្មា វឌ្ឍន្តិ, អាយុ វណ្ណោ សុខំ ពល’’ន្តិ.

តត្ថ អភិវាទនសីលិស្សាតិ វន្ទនសីលិស្ស, អភិណ្ហំ វន្ទនកិច្ចបសុតស្សាតិ អត្ថោ. វុឌ្ឍាបចាយិនោតិ គិហិស្ស វា តទហុបព្ពជិតេ ទហរសាមណេរេបិ, បព្ពជិតស្ស វា បន បព្ពជ្ជាយ វា ឧបសម្បទាយ វា វុឌ្ឍតរេ គុណវុឌ្ឍេ អបចាយមានស្ស, អភិវាទនេន វា និច្ចំ បូជេន្តស្សាតិ អត្ថោ. ចត្តារោ ធម្មា វឌ្ឍន្តីតិ អាយុម្ហិ វឌ្ឍមានេ យត្តកំ កាលំ តំ វឌ្ឍតិ, តត្តកំ ឥតរេបិ វឌ្ឍន្តិយេវ. យេន ហិ បញ្ញាសវស្សអាយុសំវត្តនិកំ កុសលំ កតំ, បញ្ចវីសតិវស្សកាលេ ចស្ស ជីវិតន្តរាយោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សោ អភិវាទនសីលតាយ បដិប្បស្សម្ភតិ, សោ យាវតាយុកមេវ តិដ្ឋតិ, វណ្ណាទយោបិស្ស អាយុនាវ សទ្ធិំ វឌ្ឍន្តិ. ឥតោ ឧត្តរិបិ ឯសេវ នយោ. អនន្តរាយេន បវត្តស្សាយុនោ វឌ្ឍនំ នាម នត្ថិ.

ទេសនាវសានេ អាយុវឌ្ឍនកុមារោ បញ្ចហិ ឧបាសកសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អាយុវឌ្ឍនកុមារវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. សំកិច្ចសាមណេរវត្ថុ

យោ ច វស្សសតំ ជីវេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សំកិច្ចសាមណេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ តិំសមត្តា កុលបុត្តា សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិំសុ. តេ ឧបសម្បទាយ បញ្ចវស្សា ហុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា គន្ថធុរំ វិបស្សនាធុរន្តិ ទ្វេ ធុរានីតិ សុត្វា ‘‘មយំ មហល្លកកាលេ បព្ពជិតា’’តិ គន្ថធុរេ ឧស្សាហំ អកត្វា វិបស្សនាធុរំ បូរេតុកាមា យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឯកំ អរញ្ញាយតនំ គមិស្សាមា’’តិ សត្ថារំ អាបុច្ឆិំសុ. សត្ថា ‘‘កតរំ ឋានំ គមិស្សថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកំ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘តត្ថ តេសំ ឯកំ វិឃាសាទំ និស្សាយ ភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តញ្ច បន សំកិច្ចសាមណេរេ គតេ វូបសមិស្សតិ, អថ នេសំ បព្ពជិតកិច្ចំ បារិបូរិំ គមិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ.

សំកិច្ចសាមណេរោ នាម សារិបុត្តត្ថេរស្ស សាមណេរោ សត្តវស្សិកោ ជាតិយា. តស្ស កិរ មាតា សាវត្ថិយំ អឌ្ឍកុលស្ស ធីតា. សា តស្មិំ កុច្ឆិគតេ ឯកេន ព្យាធិនា តង្ខណញ្ញេវ កាលមកាសិ. តស្សា ឈាបិយមានាយ ឋបេត្វា គព្ភមំសំ សេសំ ឈាយិ. អថស្សា គព្ភមំសំ ចិតកតោ ឱតារេត្វា ទ្វីសុ តីសុ ឋានេសុ សូលេហិ វិជ្ឈិំសុ. សូលកោដិ ទារកស្ស អក្ខិកោដិំ បហរិ. ឯវំ គព្ភមំសំ វិជ្ឈិត្វា អង្គាររាសិម្ហិ ខិបិត្វា អង្គារេហេវ បដិច្ឆាទេត្វា បក្កមិំសុ. គព្ភមំសំ ឈាយិ, អង្គារមត្ថកេ បន សុវណ្ណពិម្ពសទិសោ ទារកោ បទុមគព្ភេ និបន្នោ វិយ អហោសិ. បច្ឆិមភវិកស្ស សត្តស្ស ហិ សិនេរុនា ឱត្ថរិយមានស្សបិ អរហត្តំ អប្បត្វា ជីវិតក្ខយោ នាម នត្ថិ. បុនទិវសេ ‘‘ចិតកំ និព្ពាបេស្សាមា’’តិ អាគតា តថានិបន្នំ ទារកំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ‘‘កថញ្ហិ នាម ឯត្តកេសុ ទារូសុ ខីយមានេសុ សកលសរីរេ ឈាបិយមានេ ទារកោ ន ឈាយិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ទារកំ អាទាយ អន្តោគាមំ គន្ត្វា នេមិត្តកេ បុច្ឆិំសុ. នេមិត្តកា ‘‘សចេ អយំ ទារកោ អគារំ អជ្ឈាវស្សិស្សតិ, យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ញាតកា ទុគ្គតា ភវិស្សន្តិ? សចេ បព្ពជិស្សតិ, បញ្ចហិ សមណសតេហិ បរិវុតោ វិចរិស្សតី’’តិ អាហំសុ. តស្ស សង្កុនា អក្ខិកោដិយា ភិន្នត្តា សំកិច្ចន្តិ នាមំ ករិំសុ. សោ អបរេន សមយេន សំកិច្ចោតិ បញ្ញាយិ. អថ នំ ញាតកា ‘‘ហោតុ, វឌ្ឍិតកាលេ អម្ហាកំ អយ្យស្ស សារិបុត្តស្ស សន្តិកេ បព្ពាជេស្សាមា’’តិ បោសិំសុ. សោ សត្តវស្សិកកាលេ ‘‘តវ មាតុកុច្ឆិយំ វសនកាលេ មាតា តេ កាលមកាសិ, តស្សា សរីរេ ឈាបិយមានេបិ ត្វំ ន ឈាយី’’តិ កុមារកានំ កថំ សុត្វា ‘‘អហំ កិរ ឯវរូបា ភយា មុត្តោ, កិំ មេ ឃរាវាសេន, បព្ពជិស្សាមី’’តិ ញាតកានំ អារោចេសិ. តេ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកំ នេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ បព្ពាជេថា’’តិ អទំសុ. ថេរោ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ខុរគ្គេយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អយំ សំកិច្ចសាមណេរោ នាម.

សត្ថា ‘‘ឯតស្មិំ គតេ តំ ភយំ វូបសមិស្សតិ, អថ នេសំ បព្ពជិតកិច្ចំ បារិបូរិំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតិកំ សារិបុត្តត្ថេរំ ឱលោកេត្វា គច្ឆថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, អាវុសោ’’តិ វុត្តេ មយំ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិតុកាមា ហុត្វា អាបុច្ឆិម្ហា, អថ នោ សត្ថា ឯវមាហ – ‘‘តុម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតិកំ ឱលោកេត្វា គច្ឆថា’’តិ? ‘‘តេនម្ហា ឥធាគតា’’តិ. ថេរោ ‘‘សត្ថារា ឥមេ ឯកំ ការណំ ទិស្វា ឥធ បហិតា ភវិស្សន្តិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ តមត្ថំ ញត្វា អាហ – ‘‘អត្ថិ បន វោ, អាវុសោ, សាមណេរោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘សចេ នត្ថិ, ឥមំ សំកិច្ចសាមណេរំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ. ‘‘អលំ, អាវុសោ, សាមណេរំ និស្សាយ នោ បលិពោធោ ភវិស្សតិ, កិំ អរញ្ញេ វសន្តានំ សាមណេរេនា’’តិ? ‘‘នាវុសោ, ឥមំ និស្សាយ តុម្ហាកំ បលិពោធោ, អបិច ខោ បន តុម្ហេ និស្សាយ ឥមស្ស បលិពោធោ ភវិស្សតិ. សត្ថាបិ តុម្ហេ មម សន្តិកំ បហិណន្តោ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ សាមណេរស្ស បហិណនំ បច្ចាសីសន្តោ បហិណិ, ឥមំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ អធិវាសេត្វា សាមណេរេន សទ្ធិំ ឯកតិំស ជនា ថេរំ អបលោកេត្វា វិហារា និក្ខម្ម ចារិកំ ចរន្តា វីសយោជនសតមត្ថកេ ឯកំ សហស្សកុលំ គាមំ បាបុណិំសុ.

មនុស្សា តេ ទិស្វា បសន្នចិត្តា សក្កច្ចំ បរិវិសិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កត្ថ គមិស្សថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យថាផាសុកដ្ឋានំ, អាវុសោ’’តិ វុត្តេ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘មយំ, ភន្តេ, អយ្យេសុ ឥមំ ឋានំ និស្សាយ អន្តោវស្សំ វសន្តេសុ បញ្ចសីលំ សមាទាយ ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ យាចិំសុ. ថេរា អធិវាសេសុំ. អថ នេសំ មនុស្សា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានចង្កមនបណ្ណសាលាយោ សំវិទហិត្វា ‘‘អជ្ជ មយំ, ស្វេ មយ’’ន្តិ ឧស្សាហប្បត្តា ឧបដ្ឋានមកំសុ. ថេរា វស្សូបនាយិកទិវសេ កតិកវត្តំ ករិំសុ, ‘‘អាវុសោ, អម្ហេហិ ធរមានកពុទ្ធស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហិតំ, ន ខោ បន សក្កា អញ្ញត្រ បដិបត្តិសម្បទាយ ពុទ្ធេ អារាធេតុំ, អម្ហាកញ្ច អបាយទ្វារានិ វិវដានេវ, តស្មា អញ្ញត្រ បាតោ ភិក្ខាចារវេលំ, សាយំ ថេរូបដ្ឋានវេលញ្ច សេសកាលេ ទ្វេ ឯកដ្ឋានេ ន ភវិស្សាម, យស្ស អផាសុកំ ភវិស្សតិ, តេន ឃណ្ឌិយា បហដាយ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ភេសជ្ជំ ករិស្សាម, ឥតោ អញ្ញស្មិំ រត្តិភាគេ វា ទិវសភាគេ វា អប្បមត្តា កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជិស្សាមា’’តិ.

តេសុ ឯវំ កតិកំ កត្វា វិហរន្តេសុ ឯកោ ទុគ្គតបុរិសោ ធីតរំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តោ តស្មិំ ឋានេ ទុព្ភិក្ខេ ឧប្បន្នេ អបរំ ធីតរំ ឧបនិស្សាយ ជីវិតុកាមោ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. ថេរាបិ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា វសនដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តា អន្តរាមគ្គេ ឯកិស្សា នទិយា ន្ហត្វា វាលុកបុលិនេ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ ករិំសុ. តស្មិំ ខណេ សោ បុរិសោ តំ ឋានំ បត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ថេរា ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តមត្ថំ អារោចេសិ. ថេរា តស្មិំ ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា, ‘‘ឧបាសក, អតិវិយ ឆាតោសិ, គច្ឆ, បណ្ណំ អាហរ, ឯកមេកំ តេ ភត្តបិណ្ឌំ ទស្សាមា’’តិ វត្វា តេន បណ្ណេ អាហដេ អត្តនា អត្តនា ភុញ្ជននិយាមេនេវ សូបព្យញ្ជនេហិ សន្នហិត្វា ឯកមេកំ បិណ្ឌំ អទំសុ. ឯតទេវ កិរ វត្តំ, យំ ភោជនកាលេ អាគតស្ស ភត្តំ ទទមានេន ភិក្ខុនា អគ្គភត្តំ អទត្វា អត្តនា ភុញ្ជននិយាមេនេវ ថោកំ វា ពហុំ វា ទាតព្ពំ. តស្មា តេបិ តថា អទំសុ. សោ កតភត្តកិច្ចោ ថេរេ វន្ទិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, អយ្យា, កេនចិ និមន្តិតា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ឧបាសក, និមន្តនំ, មនុស្សា ទេវសិកំ ឯវរូបមេវ អាហារំ ទេន្តី’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយំ និច្ចកាលំ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ កម្មំ ករោន្តាបិ ឯវរូបំ អាហារំ លទ្ធុំ ន សក្កោម, កិំ មេ អញ្ញត្ថ គតេន, ឥមេសំ សន្តិកេយេវ ជីវិស្សាមី’’តិ. អថ នេ អាហ – ‘‘អហំ វត្តបដិវត្តំ កត្វា អយ្យានំ សន្តិកេ វសិតុំ ឥច្ឆាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ឧបាសកា’’តិ. សោ តេហិ សទ្ធិំ តេសំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា សាធុកំ វត្តបដិវត្តំ ករោន្តោ ភិក្ខូ អតិវិយ អារាធេត្វា ទ្វេមាសច្ចយេន ធីតរំ ទដ្ឋុកាមោ ហុត្វា ‘‘សចេ, អយ្យេ, អាបុច្ឆិស្សាមិ, ន មំ វិស្សជ្ជិស្សន្តិ, អនាបុច្ឆា គមិស្សាមី’’តិ តេសំ អនាចិក្ខិត្វាវ និក្ខមិ. ឯត្តកមេវ កិរស្ស ឱឡារិកំ ខលិតំ អហោសិ, យំ ភិក្ខូនំ អនារោចេត្វា បក្កាមិ.

តស្ស បន គមនមគ្គេ ឯកា អដវី អត្ថិ. តត្ថ បញ្ចសតានំ ចោរានំ ‘‘យោ ឥមំ អដវិំ បវិសតិ, តំ មារេត្វា តស្ស មំសលោហិតេន តុយ្ហំ ពលិកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ ទេវតាយ អាយាចនំ កត្វា វសន្តានំ សត្តមោ ទិវសោ ហោតិ. តស្មា សត្តមេ ទិវសេ ចោរជេដ្ឋកោ រុក្ខំ អារុយ្ហ ឱលោកេន្តោ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ចោរានំ សញ្ញមទាសិ. តេ តស្ស អដវិមជ្ឈំ បវិដ្ឋភាវំ ញត្វា បរិក្ខិបិត្វា តំ គណ្ហិត្វា គាឡ្ហពន្ធនំ កត្វា អរណិសហិតេន អគ្គិំ និព្ពត្តេត្វា ទារូនិ សង្កឌ្ឍិត្វា មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ កត្វា សូលានិ តច្ឆិំសុ. សោ តេសំ តំ កិរិយំ ទិស្វា, ‘‘សាមិ, ឥមស្មិំ ឋានេ នេវ សូករា, ន មិគាទយោ ទិស្សន្តិ, កិំ ការណា ឥទំ ករោថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តំ មារេត្វា តវ មំសលោហិតេន ទេវតាយ ពលិកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ. សោ មរណភយតជ្ជិតោ ភិក្ខូនំ តំ ឧបការំ អចិន្តេត្វា កេវលំ អត្តនោ ជីវិតមេវ រក្ខមានោ ឯវមាហ – ‘‘សាមិ, អហំ វិឃាសាទោ, ឧច្ឆិដ្ឋភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វឌ្ឍិតោ, វិឃាសាទោ នាម កាឡកណ្ណិកោ, អយ្យា បន យតោ តតោ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតាបិ ខត្តិយាវ, អសុកស្មិំ ឋានេ ឯកតិំស ភិក្ខូ វសន្តិ, តេ មារេត្វា ពលិកម្មំ ករោថ, អតិវិយ វោ ទេវតា តុស្សិស្សតី’’តិ. តំ សុត្វា ចោរា ‘‘ភទ្ទកំ ឯស វទេតិ, កិំ ឥមិនា កាឡកណ្ណិនា, ខត្តិយេ មារេត្វា ពលិកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឯហិ, នេសំ វសនដ្ឋានំ ទស្សេហី’’តិ តមេវ មគ្គទេសកំ កត្វា តំ ឋានំ បត្វា វិហារមជ្ឈេ ភិក្ខូ អទិស្វា ‘‘កហំ ភិក្ខូ’’តិ នំ បុច្ឆិំសុ. សោ ទ្វេ មាសេ វសិតត្តា តេសំ កតិកវត្តំ ជានន្តោ ឯវមាហ – ‘‘អត្តនោ ទិវាដ្ឋានរត្តិដ្ឋានេសុ និសិន្នា, ឯតំ ឃណ្ឌិំ បហរថ, ឃណ្ឌិសទ្ទេន សន្និបតិស្សន្តី’’តិ. ចោរជេដ្ឋកោ ឃណ្ឌិំ បហរិ.

ភិក្ខូ ឃណ្ឌិសទ្ទំ សុត្វា ‘‘អកាលេ ឃណ្ឌិ បហដា, កស្សចិ អផាសុកំ ភវិស្សតី’’តិ អាគន្ត្វា វិហារមជ្ឈេ បដិបាដិយា បញ្ញត្តេសុ បាសាណផលកេសុ និសីទិំសុ. សង្ឃត្ថេរោ ចោរេ ឱលោកេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ឧបាសកា កេនាយំ ឃណ្ឌិ បហដា’’តិ? ចោរជេដ្ឋកោ អាហ – ‘‘មយា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘អម្ហេហិ អដវិទេវតាយ អាយាចិតំ អត្ថិ, តស្សា ពលិកម្មករណត្ថាយ ឯកំ ភិក្ខុំ គហេត្វា គមិស្សាមា’’តិ. តំ សុត្វា មហាថេរោ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ភាតិកានំ ឧប្បន្នកិច្ចំ នាម ជេដ្ឋភាតិកេន និត្ថរិតព្ពំ, អហំ អត្តនោ ជីវិតំ តុម្ហាកំ បរិច្ចជិត្វា ឥមេហិ សទ្ធិំ គមិស្សាមិ, មា សព្ពេសំ អន្តរាយោ ហោតុ, អប្បមត្តា សមណធម្មំ ករោថា’’តិ. អនុថេរោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ជេដ្ឋភាតុ កិច្ចំ នាម កនិដ្ឋស្ស ភារោ, អហំ គមិស្សាមិ, តុម្ហេ អប្បមត្តា ហោថា’’តិ. ឥមិនា ឧបាយេន ‘‘អហមេវ អហមេវា’’តិ វត្វា បដិបាដិយា តិំសបិ ជនា ឧដ្ឋហិំសុ, ឯវំ តេ នេវ ឯកិស្សា មាតុយា បុត្តា, ន ឯកស្ស បិតុនោ, នាបិ វីតរាគា, អថ ច បន អវសេសានំ អត្ថាយ បដិបាដិយា ជីវិតំ បរិច្ចជិំសុ. តេសុ ឯកោបិ ‘‘ត្វំ យាហី’’តិ វត្តុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ.

សំកិច្ចសាមណេរោ តេសំ កថំ សុត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ តិដ្ឋថ, អហំ តុម្ហាកំ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា គមិស្សាមី’’តិ អាហ. តេ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, មយំ សព្ពេ ឯកតោ មារិយមានាបិ តំ ឯកកំ ន វិស្សជ្ជេស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘‘អាវុសោ, ត្វំ ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស សាមណេរោ, សចេ តំ វិស្សជ្ជេស្សាម, សាមណេរំ មេ អាទាយ គន្ត្វា ចោរានំ និយ្យាទិំសូ’តិ ថេរោ នោ គរហិស្សតិ, តំ និន្ទំ និត្ថរិតុំ ន សក្ខិស្សាម, តេន តំ ន វិស្សជ្ជេស្សាមា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ តុម្ហេ មម ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ បហិណន្តោបិ, មម ឧបជ្ឈាយោ មំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បហិណន្តោបិ ឥទមេវ ការណំ ទិស្វា បហិណិ, តិដ្ឋថ តុម្ហេ, អហមេវ គមិស្សាមី’’តិ សោ តិំស ភិក្ខូ វន្ទិត្វា ‘‘សចេ, ភន្តេ, មេ ទោសោ អត្ថិ, ខមថា’’តិ វត្វា និក្ខមិ. តទា ភិក្ខូនំ មហាសំវេគោ ឧប្បជ្ជិ, អក្ខីនិ អស្សុបុណ្ណានិ ហទយមំសំ បវេធិ. មហាថេរោ ចោរេ អាហ – ‘‘ឧបាសកា អយំ ទហរកោ តុម្ហេ អគ្គិំ ករោន្តេ, សូលានិ តច្ឆន្តេ, បណ្ណានិ អត្ថរន្តេ ទិស្វា ភាយិស្សតិ, ឥមំ ឯកមន្តេ ឋបេត្វា តានិ កិច្ចានិ ករេយ្យាថា’’តិ. ចោរា សាមណេរំ អាទាយ គន្ត្វា ឯកមន្តេ ឋបេត្វា សព្ពកិច្ចានិ ករិំសុ.

កិច្ចបរិយោសានេ ចោរជេដ្ឋកោ អសិំ អព្ពាហិត្វា សាមណេរំ ឧបសង្កមិ. សាមណេរោ និសីទមានោ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វាវ និសីទិ. ចោរជេដ្ឋកោ អសិំ បរិវត្តេត្វា សាមណេរស្ស ខន្ធេ បាតេសិ, អសិ នមិត្វា ធារាយ ធារំ បហរិ, សោ ‘‘ន សម្មា បហរិ’’ន្តិ មញ្ញមានោ បុន តំ ឧជុកំ កត្វា បហរិ. អសិ តាលបណ្ណំ វិយ វេឋយមានោ ថរុមូលំ អគមាសិ. សាមណេរញ្ហិ តស្មិំ កាលេ សិនេរុនា អវត្ថរន្តោបិ មារេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, បគេវ អសិនា. តំ បាដិហារិយំ ទិស្វា ចោរជេដ្ឋកោ ចិន្តេសិ – ‘‘បុព្ពេ មេ អសិ សិលាថម្ភំ វា ខទិរខាណុំ វា កឡីរំ វិយ ឆិន្ទតិ, ឥទានិ ឯកវារំ នមិ, ឯកវារំ តាលបត្តវេឋកោ វិយ ជាតោ. អយំ នាម អសិ អចេតនា ហុត្វាបិ ឥមស្ស គុណំ ជានាតិ, អហំ សចេតនោបិ ន ជានាមី’’តិ. សោ អសិំ ភូមិយំ ខិបិត្វា តស្ស បាទមូលេ ឧរេន និបជ្ជិត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយំ ធនការណា អដវិំ បវិដ្ឋាម្ហា, អម្ហេ ទូរតោវ ទិស្វា សហស្សមត្តាបិ មនុស្សា បវេធន្តិ, ទ្វេ តិស្សោ កថា កថេតុំ ន សក្កោន្តិ. តវ បន សន្តាសមត្តម្បិ នត្ថិ, ឧក្កាមុខេ សុវណ្ណំ វិយ សុបុប្ផិតកណិការំ វិយ ច តេ មុខំ វិរោចតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘តស្ស តេ នត្ថិ ភីតត្តំ, ភិយ្យោ វណ្ណោ បសីទតិ;

កស្មា ន បរិទេវេសិ, ឯវរូបេ មហព្ភយេ’’តិ. (ថេរគា. ៧០៦);

សាមណេរោ ឈានា វុដ្ឋាយ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ, ‘‘អាវុសោ គាមណិ, ខីណាសវស្ស អត្តភាវោ នាម សីសេ ឋបិតភារោ វិយ ហោតិ, សោ តស្មិំ ភិជ្ជន្តេ វា នស្សន្តេ វា តុស្សតេវ, ន ភាយតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘នត្ថិ ចេតសិកំ ទុក្ខំ, អនបេក្ខស្ស គាមណិ;

អតិក្កន្តា ភយា សព្ពេ, ខីណសំយោជនស្ស វេ.

‘‘ខីណាយ ភវនេត្តិយា, ទិដ្ឋេ ធម្មេ យថាតថេ;

ន ភយំ មរណេ ហោតិ, ភារនិក្ខេបនេ យថា’’តិ. (ថេរគា. ៧០៧-៧០៨);

សោ តស្ស កថំ សុត្វា បញ្ច ចោរសតានិ ឱលោកេត្វា អាហ – ‘‘តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តុម្ហេ បន, សាមី’’តិ. ‘‘មម តាវ, ភោ, ‘ឯវរូបំ បាដិហារិយំ ទិស្វា អគារមជ្ឈេ កម្មំ នត្ថិ, អយ្យស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’តិ. មយម្បិ តថេវ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តតោ បញ្ចសតាបិ ចោរា សាមណេរំ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សោ តេសំ អសិធារាហិ ឯវ កេសេ ចេវ វត្ថទសា ច ឆិន្ទិត្វា តម្ពមត្តិកាយ រជិត្វា តានិ កាសាយានិ អច្ឆាទាបេត្វា ទសសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា តេ អាទាយ គច្ឆន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ថេរេ អទិស្វាវ គមិស្សាមិ, តេ សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ចោរានញ្ហិ មំ គហេត្វា និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ តេសុ ឯកោបិ អស្សូនិ សន្ធារេតុំ នាសក្ខិ, ‘មារិតោ នុ ខោ សាមណេរោ, នោ’តិ ចិន្តេន្តានំ កម្មដ្ឋានំ អភិមុខំ ន ភវិស្សតិ, តស្មា ទិស្វាវ នេ គមិស្សាមី’’តិ. សោ បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ តត្ថ គន្ត្វា អត្តនោ ទស្សនេន បដិលទ្ធអស្សាសេហិ តេហិ ‘‘កិំ, សប្បុរិស, សំកិច្ច, លទ្ធំ តេ ជីវិត’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ, ឥមេ មំ មារេតុកាមា ហុត្វា មារេតុំ អសក្កោន្តា មម គុណេ បសីទិត្វា ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិតា, អហំ ‘តុម្ហេ ទិស្វាវ គមិស្សាមី’តិ អាគតោ, អប្បមត្តា សមណធម្មំ ករោថ, អហំ សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ តេ ភិក្ខូ វន្ទិត្វា ឥតរេ អាទាយ ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ សំកិច្ច, អន្តេវាសិកា តេ លទ្ធា’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. ថេរេន ‘‘គច្ឆ សំកិច្ច, សត្ថារំ បស្សាហី’’តិ វុត្តេ, ‘‘សាធូ’’តិ ថេរំ វន្ទិត្វា តេ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារាបិ ‘‘កិំ សំកិច្ច, អន្តេវាសិកា តេ លទ្ធា’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ កិរ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ចោរកម្មំ កត្វា ទុស្សីលេ បតិដ្ឋាយ វស្សសតំ ជីវនតោ ឥទានិ សីលេ បតិដ្ឋាយ ឯកទិវសម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១១០. ‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, ទុស្សីលោ អសមាហិតោ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, សីលវន្តស្ស ឈាយិនោ’’តិ.

តត្ថ ទុស្សីលោតិ និស្សីលោ. សីលវន្តស្សាតិ ទុស្សីលស្ស វស្សសតំ ជីវនតោ សីលវន្តស្ស ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយិនោ ឯកទិវសម្បិ ឯកមុហុត្តម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោ, ឧត្តមន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ បញ្ចសតាបិ ភិក្ខូ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ, សម្បត្តមហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

អបរេន សមយេន សំកិច្ចោ ឧបសម្បទំ លភិត្វា ទសវស្សោ ហុត្វា សាមណេរំ គណ្ហិ. សោ បន តស្សេវ ភាគិនេយ្យោ អធិមុត្តសាមណេរោ នាម. អថ នំ ថេរោ បរិបុណ្ណវស្សកាលេ អាមន្តេត្វា ‘‘ឧបសម្បទំ តេ ករិស្សាមិ, គច្ឆ, ញាតកានំ សន្តិកេ វស្សបរិមាណំ បុច្ឆិត្វា ឯហី’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សោ មាតាបិតូនំ សន្តិកំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ បញ្ចសតេហិ ចោរេហិ ពលិកម្មត្ថាយ មារិយមានោ តេសំ ធម្មំ ទេសេត្វា បសន្នចិត្តេហិ តេហិ ‘‘ន តេ ឥមស្មិំ ឋានេ អម្ហាកំ អត្ថិភាវោ កស្សចិ អារោចេតព្ពោ’’តិ វិស្សដ្ឋោ បដិបថេ មាតាបិតរោ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា តមេវ មគ្គំ បដិបជ្ជន្តានម្បិ តេសំ សច្ចមនុរក្ខន្តោ នារោចេសិ. តេសំ ចោរេហិ វិហេឋិយមានានំ ‘‘ត្វម្បិ ចោរេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា មញ្ញេ, អម្ហាកំ នារោចេសី’’តិ បរិទេវន្តានំ សទ្ទំ សុត្វា តេ មាតាបិតូនម្បិ អនារោចិតភាវំ ញត្វា បសន្នចិត្តា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សោបិ សំកិច្ចសាមណេរោ វិយ តេ សព្ពេ បព្ពាជេត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ អានេត្វា តេន សត្ថុ សន្តិកំ បេសិតោ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ កិរ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ បុរិមនយេនេវ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមមេវ គាថមាហ –

‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, ទុស្សីលោ អសមាហិតោ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, សីលវន្តស្ស ឈាយិនោ’’តិ.

ឥទម្បិ អធិមុត្តសាមណេរវត្ថុ វុត្តនយមេវាតិ.

សំកិច្ចសាមណេរវត្ថុ នវមំ.

១០. ខាណុកោណ្ឌញ្ញត្ថេរវត្ថុ

យោ ច វស្សសតំ ជីវេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ខាណុកោណ្ឌញ្ញត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ថេរោ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ អរហត្តំ បត្វា ‘‘សត្ថុ អារោចេស្សាមី’’តិ តតោ អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ កិលន្តោ មគ្គា ឱក្កម្ម ឯកស្មិំ បិដ្ឋិបាសាណេ និសិន្នោ ឈានំ សមាបជ្ជិ. អថេកំ គាមំ វិលុម្បិត្វា បញ្ចសតា ចោរា អត្តនោ ពលានុរូបេន ភណ្ឌិកំ ពន្ធិត្វា សីសេនាទាយ គច្ឆន្តា ទូរំ គន្ត្វា កិលន្តរូបា ‘‘ទូរំ អាគតាម្ហ, ឥមស្មិំ បិដ្ឋិបាសាណេ វិស្សមិស្សាមា’’តិ មគ្គា ឱក្កម្ម បិដ្ឋិបាសាណស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ថេរំ ទិស្វាបិ ‘‘ខាណុកោ អយ’’ន្តិ សញ្ញិនោ អហេសុំ. អថេកោ ចោរោ ថេរស្ស សីសេ ភណ្ឌិកំ ឋបេសិ, អបរោបិ តំ និស្សាយ ភណ្ឌិកំ ឋបេសិ. ឯវំ បញ្ចសតាបិ ចោរា បញ្ចហិ ភណ្ឌិកសតេហិ ថេរំ បរិក្ខិបិត្វា សយម្បិ និសិន្នា និទ្ទាយិត្វា អរុណុគ្គមនកាលេ បពុជ្ឈិត្វា អត្តនោ អត្តនោ ភណ្ឌិកំ គណ្ហន្តា ថេរំ ទិស្វា ‘‘អមនុស្សោ’’តិ សញ្ញាយ បលាយិតុំ អារភិំសុ. អថ នេ ថេរោ អាហ – ‘‘មា ភាយិត្ថ ឧបាសកា, បព្ពជិតោ អហ’’ន្តិ. តេ ថេរស្ស បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘ខមថ, ភន្តេ, មយំ ខាណុកសញ្ញិនោ អហុម្ហា’’តិ ថេរំ ខមាបេត្វា ចោរជេដ្ឋកេន ‘‘អហំ អយ្យស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ វុត្តេ សេសា ‘‘មយម្បិ បព្ពជិស្សាមា’’តិ វត្វា សព្ពេបិ ឯកច្ឆន្ទា ហុត្វា ថេរំ បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. ថេរោ សំកិច្ចសាមណេរោ វិយ សព្ពេបិ តេ បព្ពាជេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ខាណុកោណ្ឌញ្ញោតិ បញ្ញាយិ. សោ តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារា ‘‘កិំ, កោណ្ឌញ្ញ, អន្តេវាសិកា តេ លទ្ធា’’តិ វុត្តេ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ កិរ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អាម, ភន្តេ, ន នោ អញ្ញស្ស ឯវរូបោ អានុភាវោ ទិដ្ឋបុព្ពោ, តេនម្ហា បព្ពជិតា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឯវរូបេ ទុប្បញ្ញកម្មេ បតិដ្ឋាយ វស្សសតំ ជីវនតោ ឥទានិ វោ បញ្ញាសម្បទាយ វត្តមានានំ ឯកាហម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១១១. ‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, ទុប្បញ្ញោ អសមាហិតោ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, បញ្ញវន្តស្ស ឈាយិនោ’’តិ.

តត្ថ ទុប្បញ្ញោ និប្បញ្ញោ. បញ្ញវន្តស្សាតិ សប្បញ្ញស្ស. សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតាបិ តេ ភិក្ខូ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សម្បត្តមហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ខាណុកោណ្ឌញ្ញត្ថេរវត្ថុ ទសមំ.

១១. សប្បទាសត្ថេរវត្ថុ

យោ ច វស្សសតំ ជីវេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សប្បទាសត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកោ កុលបុត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ អបរេន សមយេន ឧក្កណ្ឋិត្វា ‘‘មាទិសស្ស កុលបុត្តស្ស គិហិភាវោ នាម អយុត្តោ, បព្ពជ្ជាយ ឋត្វា មរណម្ហិ មេ សេយ្យោ’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ មរណូបាយំ ចិន្តេន្តោ វិចរតិ. អថេកទិវសំ បាតោវ កតភត្តកិច្ចា ភិក្ខូ វិហារំ គន្ត្វា អគ្គិសាលាយ សប្បំ ទិស្វា តំ ឯកស្មិំ កុដេ បក្ខិបិត្វា កុដំ បិទហិត្វា អាទាយ វិហារា និក្ខមិំសុ. ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុបិ ភត្តកិច្ចំ កត្វា អាគច្ឆន្តោ តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទំ, អាវុសោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សប្បោ, អាវុសោ’’តិ វុត្តេ ឥមិនា ‘‘កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘ឆឌ្ឌេស្សាម ន’’ន្តិ. តេសំ វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមិនា អត្តានំ ឌំសាបេត្វា មរិស្សាមី’’តិ ‘‘អាហរថ, អហំ តំ ឆឌ្ឌេស្សាមី’’តិ តេសំ ហត្ថតោ កុដំ គហេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ និសិន្នោ តេន សប្បេន អត្តានំ ឌំសាបេតិ, សប្បោ ឌំសិតុំ ន ឥច្ឆតិ. សោ កុដេ ហត្ថំ ឱតារេត្វា ឥតោ ចិតោ ច អាលោលេតិ, ឃោរសប្បស្ស មុខំ វិវរិត្វា អង្គុលិំ បក្ខិបតិ, នេវ នំ សប្បោ ឌំសិ. សោ ‘‘នាយំ អាសីវិសោ, ឃរសប្បោ ឯសោ’’តិ តំ បហាយ វិហារំ អគមាសិ. អថ នំ ភិក្ខូ ‘‘ឆឌ្ឌិតោ តេ, អាវុសោ, សប្បោ’’តិ អាហំសុ. ‘‘ន សោ, អាវុសោ, ឃោរសប្បោ, ឃរសប្បោ ឯសោ’’តិ. ‘‘ឃោរសប្បោយេវាវុសោ, មហន្តំ ផណំ កត្វា សុសុយន្តោ ទុក្ខេន អម្ហេហិ គហិតោ, កិំ ការណា ឯវំ ត្វំ វទេសី’’តិ អាហំសុ. ‘‘អហំ, អាវុសោ, តេន អត្តានំ ឌំសាបេន្តោបិ មុខេ អង្គុលិំ បក្ខិបេន្តោបិ តំ ឌំសាបេតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ តុណ្ហី អហេសុំ.

អថេកទិវសំ ន្ហាបិតោ ទ្វេ តយោ ខុរេ អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា ឯកំ ភូមិយំ ឋបេត្វា ឯកេន ភិក្ខូនំ កេសេ ឱហារេតិ. សោ ភូមិយំ ឋបិតំ ខុរំ គហេត្វា ‘‘ឥមិនា គីវំ ឆិន្ទិត្វា មរិស្សាមី’’តិ ឯកស្មិំ រុក្ខេ គីវំ ឧបនិធាយ ខុរធារំ គលនាឡិយំ កត្វា ឋិតោ ឧបសម្បទាមាឡតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ សីលំ អាវជ្ជេន្តោ វិមលចន្ទមណ្ឌលំ វិយ សុធោតមណិខន្ធមិវ ច និម្មលំ សីលំ អទ្ទស. តស្ស តំ ឱលោកេន្តស្ស សកលសរីរំ ផរន្តី បីតិ ឧប្បជ្ជិ. សោ បីតិំ វិក្ខម្ភេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា ខុរំ អាទាយ វិហារមជ្ឈំ បាវិសិ. អថ នំ ភិក្ខូ ‘‘កហំ គតោសិ, អាវុសោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘‘ឥមិនា ខុរេន គលនាឡិំ ឆិន្ទិត្វា មរិស្សាមី’តិ គតោម្ហិ, អាវុសោ’’តិ. អថ ‘‘កស្មា ន មតោសី’’តិ? ឥទានិម្ហិ សត្ថំ អាហរិតុំ អភព្ពោ ជាតោ. អហញ្ហិ ‘‘ឥមិនា ខុរេន គលនាឡិំ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ ញាណខុរេន សព្ពកិលេសេ ឆិន្ទិន្តិ. ភិក្ខូ ‘‘អយំ អភូតេន អញ្ញំ ព្យាករោតី’’តិ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា តេសំ កថំ សុត្វា អាហ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ខីណាសវា នាម សហត្ថា អត្តានំ ជីវិតា វោរោបេន្តី’’តិ. ភន្តេ, តុម្ហេ ឥមំ ‘‘ខីណាសវោ’’តិ វទថ, ឯវំ អរហត្តូបនិស្សយសម្បន្នោ បនាយំ កស្មា ឧក្កណ្ឋតិ, កិមស្ស អរហត្តូបនិស្សយការណំ ‘‘កស្មា សោ សប្បោ ឯតំ ន ឌំសតី’’តិ? ‘‘ភិក្ខវេ, សោ តាវ សប្បោ ឥមស្ស ឥតោ តតិយេ អត្តភាវេ ទាសោ អហោសិ, សោ អត្តនោ សាមិកស្ស សរីរំ ឌំសិតុំ ន វិសហតី’’តិ. ឯវំ តាវ នេសំ សត្ថា ឯកំ ការណំ អាចិក្ខិ. តតោ បដ្ឋាយ ច សោ ភិក្ខុ សប្បទាសោ នាម ជាតោ.

កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិរេកោ កុលបុត្តោ សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា ឧប្បន្នសំវេគោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ អបរេន សមយេន អនភិរតិយា ឧប្បន្នាយ ឯកស្ស សហាយកស្ស ភិក្ខុនោ អារោចេសិ. សោ តស្ស អភិណ្ហំ គិហិភាវេ អាទីនវំ កថេសិ. តំ សុត្វា ឥតរោ សាសនេ អភិរមិត្វា បុព្ពេ អនភិរតកាលេ មលគ្គហិតេ សមណបរិក្ខារេ ឯកស្មិំ សោណ្ឌិតីរេ និម្មលេ ករោន្តោ និសីទិ. សហាយកោបិស្ស សន្តិកេយេវ និសិន្នោ. អថ នំ សោ ឯវមាហ – ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឧប្បព្ពជន្តោ ឥមេ បរិក្ខារេ តុយ្ហំ ទាតុកាមោ អហោសិ’’ន្តិ. សោ លោភំ ឧប្បាទេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមិនា មយ្ហំ បព្ពជិតេន វា ឧប្បព្ពជិតេន វា កោ អត្ថោ, ឥទានិ បរិក្ខារេ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ‘‘កិំ ទានាវុសោ, អម្ហាកំ ជីវិតេន, យេ មយំ កបាលហត្ថា បរកុលេសុ ភិក្ខាយ ចរាម, បុត្តទារេហិ សទ្ធិំ អាលាបសល្លាបំ ន ករោមា’’តិអាទីនិ វទន្តោ គិហិភាវស្ស គុណំ កថេសិ. សោ តស្ស កថំ សុត្វា បុន ឧក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មយា ‘ឧក្កណ្ឋិតោម្ហី’តិ វុត្តេ បឋមំ គិហិភាវេ អាទីនវំ កថេត្វា ឥទានិ អភិណ្ហំ គុណំ កថេតិ, ‘កិំ នុ ខោ ការណ’’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘ឥមេសុ សមណបរិក្ខារេសុ លោភេនា’’តិ ញត្វា សយមេវ អត្តនោ ចិត្តំ និវត្តេសិ. ឯវមស្ស កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ឧក្កណ្ឋាបិតត្តា ឥទានិ អនភិរតិ ឧប្បន្នា. យោ បន តេនេវ តទា វីសតិ វស្សសហស្សានិ សមណធម្មោ កតោ, ស្វស្ស ឯតរហិ អរហត្តូបនិស្សយោ ជាតោតិ.

ឥមមត្ថំ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកា សុត្វា ឧត្តរិំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, អយំ កិរ ភិក្ខុ ខុរធារំ គលនាឡិយំ កត្វា ឋិតោវ អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឧប្បជ្ជិស្សតិ នុ ខោ ឯត្តកេន ខណេន អរហត្តមគ្គោ’’តិ. ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, អារទ្ធវីរិយស្ស ភិក្ខុនោ បាទំ ឧក្ខិបិត្វា ភូមិយំ ឋបេន្តស្ស បាទេ ភូមិយំ អសម្បត្តេយេវ អរហត្តមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ. កុសីតស្ស បុគ្គលស្ស ហិ វស្សសតំ ជីវនតោ អារទ្ធវីរិយស្ស ខណមត្តម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១១២. ‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, កុសីតោ ហីនវីរិយោ;

ឯកាហំ ជីវិកំ សេយ្យោ, វីរិយមារភតោ ទឡ្ហ’’ន្តិ.

តត្ថ កុសីតោតិ កាមវិតក្កាទីហិ តីហិ វិតក្កេហិ វីតិនាមេន្តោ បុគ្គលោ. ហីនវីរិយោតិ និព្ពីរិយោ. វីរិយមារភតោ ទឡ្ហន្តិ ទុវិធជ្ឈាននិព្ពត្តនសមត្ថំ ថិរំ វីរិយំ អារភន្តស្ស. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.