៣. កុណ្ឌលកេសិត្ថេរីវត្ថុ

យោ ច គាថាសតំ ភាសេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កុណ្ឌលកេសិំ អារព្ភ កថេសិ.

រាជគហេ កិរ ឯកា សេដ្ឋិធីតា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា អភិរូបា អហោសិ ទស្សនីយា បាសាទិកា. តស្មិញ្ច វយេ ឋិតា នារិយោ បុរិសជ្ឈាសយា ហោន្តិ បុរិសលោលា. អថ នំ មាតាបិតរោ សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ សិរិគព្ភេ និវាសាបេសុំ. ឯកមេវស្សា ទាសិំ បរិចារិកំ អទំសុ. អថេកំ កុលបុត្តំ ចោរកម្មំ ករោន្តំ គហេត្វា បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា ចតុក្កេ ចតុក្កេ កសាហិ បហរិត្វា អាឃាតនំ នយិំសុ. សេដ្ឋិធីតា មហាជនស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ បាសាទតលេ ឋត្វា ឱលោកេន្តី តំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តា ហុត្វា តំ បត្ថយមានា អាហារំ បដិក្ខិបិត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជិ. អថ នំ មាតា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ឥទំ, អម្មា’’តិ? ‘‘សចេ ឯតំ ‘ចោរោ’តិ គហេត្វា និយ្យមានំ បុរិសំ លភិស្សាមិ, ជីវិស្សាមិ. នោ ចេ លភិស្សាមិ, ជីវិតំ មេ នត្ថិ, ឥធេវ មរិស្សាមី’’តិ. ‘‘អម្ម, មា ឯវំ ករិ, អម្ហាកំ ជាតិយា ច គោត្តេន ច ភោគេន ច សទិសំ អញ្ញំ សាមិកំ លភិស្សសី’’តិ. ‘‘មយ្ហំ អញ្ញេន កិច្ចំ នត្ថិ, ឥមំ អលភមានា មរិស្សាមី’’តិ. មាតា ធីតរំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តី បិតុនោ អារោចេសិ. សោបិ នំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘កិំ សក្កា កាតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តំ ចោរំ គហេត្វា គច្ឆន្តស្ស រាជបុរិសស្ស សហស្សភណ្ឌិកំ បេសេសិ – ‘‘ឥមំ គហេត្វា ឯតំ បុរិសំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ កហាបណេ គហេត្វា តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ មារេត្វា ‘‘មារិតោ, ទេវ, ចោរោ’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ. សេដ្ឋិបិ តស្ស ធីតរំ អទាសិ.

សា តតោ បដ្ឋាយ ‘‘សាមិកំ អារាធេស្សាមី’’តិ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតា សយមេវ តស្ស យាគុអាទីនិ សំវិទហតិ, ចោរោ កតិបាហច្ចយេន ចិន្តេសិ – ‘‘កទា នុ ខោ ឥមំ មារេត្វា ឯតិស្សា អាភរណានិ គហេត្វា ឯកស្មិំ សុរាគេហេ វិក្កិណិត្វា ខាទិតុំ លភិស្សាមី’’តិ? សោ ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ ចិន្តេត្វា អាហារំ បដិក្ខិបិត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជិ, អថ នំ សា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ តេ, សាមិ, រុជ្ជតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន កិញ្ចិ មេ, ភទ្ទេតិ, កច្ចិ បន មេ មាតាបិតរោ តុយ្ហំ កុទ្ធា’’តិ? ‘‘ន កុជ្ឈន្តិ, ភទ្ទេ’’តិ. អថ ‘‘កិំ នាមេត’’ន្តិ? ‘‘ភទ្ទេ, អហំ តំ ទិវសំ ពន្ធិត្វា និយ្យមានោ ចោរបបាតេ អធិវត្ថាយ ទេវតាយ ពលិកម្មំ បដិស្សុណិត្វា ជីវិតំ លភិំ, ត្វម្បិ មយា តស្សា ឯវ អានុភាវេន លទ្ធា, ‘តំ មេ ទេវតាយ ពលិកម្មំ ឋបិត’ន្តិ ចិន្តេមិ, ភទ្ទេ’’តិ. ‘‘សាមិ, មា ចិន្តយិ, ករិស្សាមិ ពលិកម្មំ, វទេហិ, កេនត្ថោ’’តិ? ‘‘អប្បោទកមធុបាយសេន ច លាជបញ្ចមកបុប្ផេហិ ចា’’តិ. ‘‘សាធុ, សាមិ, អហំ បដិយាទេស្សាមី’’តិ សា សព្ពំ ពលិកម្មំ បដិយាទេត្វា ‘‘ឯហិ, សាមិ, គច្ឆាមា’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ, ភទ្ទេ, តវ ញាតកេ និវត្តេត្វា មហគ្ឃានិ វត្ថាភរណានិ គហេត្វា អត្តានំ អលង្ករោហិ, ហសន្តា កីឡន្តា សុខំ គមិស្សាមា’’តិ. សា តថា អកាសិ.

អថ នំ សោ បព្ពតបាទំ គតកាលេ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឥតោ បរំ ឧភោវ ជនា គមិស្សាម, សេសជនំ យានកេន សទ្ធិំ និវត្តាបេត្វា ពលិកម្មភាជនំ សយំ ឧក្ខិបិត្វា គណ្ហាហី’’តិ. សា តថា អកាសិ. ចោរោ តំ គហេត្វា ចោរបបាតបព្ពតំ អភិរុហិ. តស្ស ហិ ឯកេន បស្សេន មនុស្សា អភិរុហន្តិ, ឯកំ បស្សំ ឆិន្នបបាតំ. បព្ពតមត្ថកេ ឋិតា តេន បស្សេន ចោរេ បាតេន្តិ. តេ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ហុត្វា ភូមិយំ បតន្តិ. តស្មា ‘‘ចោរបបាតោ’’តិ វុច្ចតិ. សា តស្ស បព្ពតស្ស មត្ថកេ ឋត្វា ‘‘ពលិកម្មំ តេ, សាមិ, ករោហី’’តិ អាហ. សោ តុណ្ហី អហោសិ. បុន តាយ ‘‘កស្មា, សាមិ, តុណ្ហីភូតោសី’’តិ វុត្តេ តំ អាហ – ‘‘ន មយ្ហំ ពលិកម្មេនត្ថោ, វញ្ចេត្វា បន តំ អាទាយ អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ ការណា, សាមី’’តិ? ‘‘តំ មារេត្វា តវ អាភរណានិ គហេត្វា បលាយនត្ថាយា’’តិ. សា មរណភយតជ្ជិតា អាហ – ‘‘សាមិ, អហញ្ច អាភរណានិ ច តវ សន្តកានេវ, កស្មា ឯវំ វទេសី’’តិ? សោ, ‘‘មា ឯវំ ករោហី’’តិ, បុនប្បុនំ យាចិយមានោបិ ‘‘មារេមិ ឯវា’’តិ អាហ. ‘‘ឯវំ សន្តេ កិំ តេ មម មរណេន? ឥមានិ អាភរណានិ គហេត្វា មយ្ហំ ជីវិតំ ទេហិ, ឥតោ បដ្ឋាយ មំ ‘មតា’តិ ធារេហិ, ទាសី វា តេ ហុត្វា កម្មំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥទំ សុវណ្ណកេយូរំ, មុត្តា វេឡុរិយា ពហូ;

សព្ពំ ហរស្សុ ភទ្ទន្តេ, មំ ច ទាសីតិ សាវយា’’តិ. (អប. ថេរី ២.៣.២៧);

តំ សុត្វា ចោរោ ‘‘ឯវំ កតេ ត្វំ គន្ត្វា មាតាបិតូនំ អាចិក្ខិស្សសិ, មារេស្សាមិយេវ, មា ត្វំ ពាឡ្ហំ បរិទេវសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មា ពាឡ្ហំ បរិទេវេសិ, ខិប្បំ ពន្ធាហិ ភណ្ឌិកំ;

ន តុយ្ហំ ជីវិតំ អត្ថិ, សព្ពំ គណ្ហាមិ ភណ្ឌក’’ន្តិ. –

សា ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ឥទំ កម្មំ ភារិយំ. បញ្ញា នាម ន បចិត្វា ខាទនត្ថាយ កតា, អថ ខោ វិចារណត្ថាយ កតា, ជានិស្សាមិស្ស កត្តព្ព’’ន្តិ, អថ នំ អាហ – ‘‘សាមិ, យទា ត្វំ ‘ចោរោ’តិ គហេត្វា នីយសិ, តទាហំ មាតាបិតូនំ អាចិក្ខិំ, តេ សហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា តំ អាហរាបេត្វា គេហេ ករិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ អហំ តុយ្ហំ ឧបការិកា, អជ្ជ មេ សុទិដ្ឋំ កត្វា អត្តានំ វន្ទិតុំ ទេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ, សុទិដ្ឋំ កត្វា វន្ទាហី’’តិ វត្វា បព្ពតន្តេ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ វន្ទិត្វា, ‘‘សាមិ, ឥទំ តេ បច្ឆិមទស្សនំ, ឥទានិ តុយ្ហំ វា មម ទស្សនំ, មយ្ហំ វា តវ ទស្សនំ នត្ថី’’តិ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច អាលិង្គិត្វា បមត្តំ ហុត្វា បព្ពតន្តេ ឋិតំ បិដ្ឋិបស្សេ ឋត្វា ឯកេន ហត្ថេន ខន្ធេ គហេត្វា ឯកេន បិដ្ឋិកច្ឆាយ គហេត្វា បព្ពតបបាតេ ខិបិ. សោ បព្ពតកុច្ឆិយំ បដិហតោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ហុត្វា ភូមិយំ បតិ. ចោរបបាតមត្ថកេ អធិវត្ថា ទេវតា តេសំ ទ្វិន្នម្បិ កិរិយំ ទិស្វា តស្សា ឥត្ថិយា សាធុការំ ទត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ន ហិ សព្ពេសុ ឋានេសុ, បុរិសោ ហោតិ បណ្ឌិតោ;

ឥត្ថីបិ បណ្ឌិតា ហោតិ, តត្ថ តត្ថ វិចក្ខណា’’តិ. (អប. ថេរី ២.៣.៣១);

សាបិ ចោរំ បបាតេ ខិបិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ គេហំ គមិស្សាមិ, ‘សាមិកោ តេ កុហិ’ន្តិ បុច្ឆិស្សន្តិ, សចាហំ ឯវំ បុដ្ឋា ‘មារិតោ មេ’តិ វក្ខាមិ, ‘ទុព្ពិនីតេ សហស្សំ ទត្វា តំ អាហរាបេត្វា ឥទានិ នំ មារេសី’តិ មំ មុខសត្តីហិ វិជ្ឈិស្សន្តិ, ‘អាភរណត្ថាយ សោ មំ មារេតុកាមោ អហោសី’តិ វុត្តេបិ ន សទ្ទហិស្សន្តិ, អលំ មេ គេហេនា’’តិ តត្ថេវាភរណានិ ឆឌ្ឌេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា អនុបុព្ពេន វិចរន្តី ឯកំ បរិព្ពាជកានំ អស្សមំ បត្វា វន្ទិត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ ទេថា’’តិ អាហ. អថ នំ បព្ពាជេសុំ. សា បព្ពជិត្វាវ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជាយ កិំ ឧត្តម’’ន្តិ? ‘‘ភទ្ទេ, ទសសុ វា កសិណេសុ បរិកម្មំ កត្វា ឈានំ និព្ពត្តេតព្ពំ, វាទសហស្សំ វា ឧគ្គណ្ហិតព្ពំ, អយំ អម្ហាកំ បព្ពជ្ជាយ ឧត្តមត្ថោ’’តិ. ‘‘ឈានំ តាវ និព្ពត្តេតុំ អហំ ន សក្ខិស្សាមិ, វាទសហស្សំ បន ឧគ្គណ្ហិស្សាមិ, អយ្យា’’តិ. អថ នំ តេ វាទសហស្សំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា ‘‘ឧគ្គហិតំ តេ សិប្បំ, ឥទានិ ត្វំ ជម្ពុទីបតលេ វិចរិត្វា អត្តនា សទ្ធិំ បញ្ហំ កថេតុំ សមត្ថំ ឱលោកេហី’’តិ តស្ស ហត្ថេ ជម្ពុសាខំ ទត្វា ឧយ្យោជេសុំ – ‘‘គច្ឆ, ភទ្ទេ, សចេ កោចិ គិហិភូតោ តយា សទ្ធិំ បញ្ហំ កថេតុំ សក្កោតិ, តស្សេវ បាទបរិចារិកា ភវាហិ, សចេ បព្ពជិតោ សក្កោតិ, តស្ស សន្តិកេ បព្ពជាហី’’តិ.

សា នាមេន ជម្ពុបរិព្ពាជិកា នាម ហុត្វា តតោ និក្ខមិត្វា ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តី វិចរតិ. តាយ សទ្ធិំ កថេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ. ‘‘ឥតោ ជម្ពុបរិព្ពាជិកា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វាវ មនុស្សា បលាយន្តិ. សា គាមំ វា និគមំ វា ភិក្ខាយ បវិសន្តី គាមទ្វារេ វាលុករាសិំ កត្វា តត្ថ ជម្ពុសាខំ ឋបេត្វា ‘‘មយា សទ្ធិំ កថេតុំ សមត្ថោ ជម្ពុសាខំ មទ្ទតូ’’តិ វត្វា គាមំ បាវិសិ. តំ ឋានំ ឧបសង្កមិតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ. សាបិ មិលាតាយ ជម្ពុសាខាយ អញ្ញំ ជម្ពុសាខំ គណ្ហាតិ, ឥមិនា នីហារេន វិចរន្តី សាវត្ថិំ បត្វា គាមទ្វារេ វាលុករាសិំ កត្វា ជម្ពុសាខំ ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវ វត្វា ភិក្ខាយ បាវិសិ. សម្ពហុលា គាមទារកា ជម្ពុសាខំ បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ. តទា សារិបុត្តត្ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ នគរា និក្ខន្តោ តេ ទារកេ ជម្ពុសាខំ បរិវារេត្វា ឋិតេ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ទារកា ថេរស្ស តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិំសុ. ‘‘តេន ហិ ទារកា ឥមំ សាខំ មទ្ទថា’’តិ. ‘‘ភាយាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អហំ បញ្ហំ កថេស្សាមិ, មទ្ទថ តុម្ហេ’’តិ. តេ ថេរស្ស វចនេន សញ្ជាតុស្សាហា តថា កត្វា មទ្ទន្តា ជម្ពុសាខំ ឧក្ខិបិំសុ. បរិព្ពាជិកា អាគន្ត្វា តេ បរិភាសិត្វា ‘‘តុម្ហេហិ សទ្ធិំ មម បញ្ហេន កិច្ចំ នត្ថិ, កស្មា មេ សាខំ មទ្ទថា’’តិ អាហ. ‘‘អយ្យេនម្ហា មទ្ទាបិតា’’តិ អាហំសុ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ មេ សាខា មទ្ទាបិតា’’តិ? ‘‘អាម, ភគិនី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មយា សទ្ធិំ បញ្ហំ កថេថា’’តិ. ‘‘សាធុ កថេស្សាមី’’តិ.

សា វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ, សកលនគរំ សង្ខុភិ. ‘‘ទ្វិន្នំ បណ្ឌិតានំ កថំ សុណិស្សាមា’’តិ នាគរា តាយ សទ្ធិំយេវ គន្ត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. បរិព្ពាជិកា ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, បុច្ឆាមិ តេ បញ្ហ’’ន្តិ. ‘‘បុច្ឆ, ភគិនី’’តិ. សា វាទសហស្សំ បុច្ឆិ, បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ ថេរោ វិស្សជ្ជេសិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘ឯត្តកា ឯវ តេ បញ្ហា, អញ្ញេបិ អត្ថី’’តិ? ‘‘ឯត្តកា ឯវ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តយា ពហូ បញ្ហា បុដ្ឋា, មយម្បិ ឯកំ បុច្ឆាម, វិស្សជ្ជិស្សសិ នោ’’តិ? ‘‘ជានមានា វិស្សជ្ជិស្សាមិ បុច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិ (ខុ. បា. ៤.១) បញ្ហំ បុច្ឆិ. សា ‘‘ឯវំ នាមេស វិស្សជ្ជេតព្ពោ’’តិ អជានន្តី ‘‘កិំ នាមេតំ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធបញ្ហោ នាម, ភគិនី’’តិ. ‘‘មយ្ហម្បិ តំ ទេថ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សចេ មាទិសា ភវិស្សសិ, ទស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មំ បព្ពាជេថា’’តិ. ថេរោ ភិក្ខុនីនំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជេសិ. សា បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទា កុណ្ឌលកេសិត្ថេរី នាម ហុត្វា កតិបាហច្ចយេនេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘កុណ្ឌលកេសិត្ថេរិយា ធម្មស្សវនញ្ច ពហុំ នត្ថិ, បព្ពជិតកិច្ចញ្ចស្សា មត្ថកំ បត្តំ, ឯកេន កិរ ចោរេន សទ្ធិំ មហាសង្គាមំ កត្វា ជិនិត្វា អាគតា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, មយា ទេសិតធម្មំ ‘អប្បំ វា ពហុំ វា’តិ បមាណំ មា គណ្ហថ, អនត្ថកំ បទសតម្បិ សេយ្យោ ន ហោតិ, ធម្មបទំ បន ឯកម្បិ សេយ្យោវ. អវសេសចោរេ ជិនន្តស្ស ច ជយោ នាម ន ហោតិ, អជ្ឈត្តិកកិលេសចោរេ ជិនន្តស្សេវ បន ជយោ នាម ហោតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១០២. ‘‘យោ ច គាថាសតំ ភាសេ, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ ធម្មបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតិ.

១០៣. ‘‘យោ សហស្សំ សហស្សេន, សង្គាមេ មានុសេ ជិនេ;

ឯកញ្ច ជេយ្យមត្តានំ, ស វេ សង្គាមជុត្តមោ’’តិ.

តត្ថ គាថាសតន្តិ យោ ច បុគ្គលោ សតបរិច្ឆេទា ពហូបិ គាថា ភាសេយ្យាតិ អត្ថោ. អនត្ថបទសំហិតាតិ អាកាសវណ្ណនាទិវសេន អនត្ថកេហិ បទេហិ សំហិតា. ធម្មបទន្តិ អត្ថសាធកំ ខន្ធាទិបដិសំយុត្តំ, ‘‘ចត្តារិមានិ បរិព្ពាជកា ធម្មបទានិ. កតមានិ ចត្តារិ? អនភិជ្ឈា បរិព្ពាជកា ធម្មបទំ, អព្យាបាទោ បរិព្ពាជកា ធម្មបទំ, សម្មាសតិ បរិព្ពាជកា ធម្មបទំ, សម្មាសមាធិ បរិព្ពាជកា ធម្មបទ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.៣០) ឯវំ វុត្តេសុ ចតូសុ ធម្មបទេសុ ឯកម្បិ ធម្មបទំ សេយ្យោ. យោ សហស្សំ សហស្សេនាតិ យោ ឯកោ សង្គាមយោធោ សហស្សេន គុណិតំ សហស្សំ មានុសេ ឯកស្មិំ សង្គាមេ ជិនេយ្យ, ទសមនុស្សសតសហស្សំ ជិនិត្វា ជយំ អាហរេយ្យ, អយម្បិ សង្គាមជិនតំ ឧត្តមោ បវរោ នាម ន ហោតិ. ឯកញ្ច ជេយ្យមត្តានន្តិ យោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ អជ្ឈត្តិកកម្មដ្ឋានំ សម្មសន្តោ អត្តនោ លោភាទិកិលេសជយេន អត្តានំ ជិនេយ្យ. ស វេ សង្គាមជុត្តមោតិ សោ សង្គាមជិនានំ ឧត្តមោ បវរោ សង្គាមសីសយោធោតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

កុណ្ឌលកេសិត្ថេរីវត្ថុ តតិយំ.