២. ពាហិយទារុចីរិយត្ថេរវត្ថុ

សហស្សមបិ ចេ គាថាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទារុចីរិយត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ កាលេ ពហូ មនុស្សា នាវាយ មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្ទិត្វា អន្តោមហាសមុទ្ទេ ភិន្នាយ នាវាយ មច្ឆកច្ឆបភក្ខា អហេសុំ. ឯកោវេត្ថ ឯកំ ផលកំ គហេត្វា វាយមន្តោ សុប្បារកបដ្ដនតីរំ ឱក្កមិ, តស្ស និវាសនបារុបនំ នត្ថិ. សោ អញ្ញំ កិញ្ចិ អបស្សន្តោ សុក្ខកដ្ឋទណ្ឌកេ វាកេហិ បលិវេឋេត្វា និវាសនបារុបនំ កត្វា ទេវកុលតោ កបាលំ គហេត្វា សុប្បារកបដ្ដនំ អគមាសិ, មនុស្សា តំ ទិស្វា យាគុភត្តាទីនិ ទត្វា ‘‘អយំ ឯកោ អរហា’’តិ សម្ភាវេសុំ. សោ វត្ថេសុ ឧបនីតេសុ ‘‘សចាហំ និវាសេស្សាមិ វា បារុបិស្សាមិ វា, លាភសក្ការោ មេ បរិហាយិស្សតី’’តិ តានិ វត្ថានិ បដិក្ខិបិត្វា ទារុចីរានេវ បរិទហិ. អថស្ស ពហូហិ ‘‘អរហា អរហា’’តិ វុច្ចមានស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘យេ ខោ កេចិ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អហំ តេសំ អញ្ញតរោ’’តិ. អថស្ស បុរាណសាលោហិតា ទេវតា ឯវំ ចិន្តេសិ.

បុរាណសាលោហិតាតិ បុព្ពេ ឯកតោ កតសមណធម្មា. បុព្ពេ កិរ កស្សបទសពលស្ស សាសនេ ឱសក្កមានេ សាមណេរាទីនំ វិប្បការំ ទិស្វា សត្ត ភិក្ខូ សំវេគប្បត្តា ‘‘យាវ សាសនស្ស អន្តរធានំ ន ហោតិ, តាវ អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករិស្សាមា’’តិ សុវណ្ណចេតិយំ វន្ទិត្វា អរញ្ញំ បវិដ្ឋា ឯកំ បព្ពតំ ទិស្វា ‘‘ជីវិតេ សាលយា និវត្តន្តុ. និរាលយា ឥមំ បព្ពតំ អភិរុហន្តូ’’តិ វត្វា និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា សព្ពេបិ តំ អភិរុយ្ហ និស្សេណិំ បាតេត្វា សមណធម្មំ ករិំសុ. តេសុ សង្ឃត្ថេរោ ឯករត្តាតិក្កមេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ អនោតត្តទហេ នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា តេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ឥមំ ទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា មុខំ ធោវិត្វា ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថា’’តិ. កិំ បន, ភន្តេ, អម្ហេហិ ឯវំ កតិកា កតា ‘‘យោ បឋមំ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តេនាភតំ បិណ្ឌបាតំ អវសេសា បរិភុញ្ជិស្សន្តី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ សចេ មយម្បិ តុម្ហេ វិយ វិសេសំ និព្ពត្តេស្សាម, សយំ អាហរិត្វា បរិភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ន ឥច្ឆិំសុ. ទុតិយទិវសេ ទុតិយត្ថេរោ អនាគាមិផលំ បាបុណិ. សោបិ តថេវ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា ឥតរេ និមន្តេសិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, អម្ហេហិ ឯវំ កតិកា កតា ‘មហាថេរេន អាភតំ បិណ្ឌបាតំ អភុញ្ជិត្វា អនុថេរេន អាភតំ ភុញ្ជិស្សាមា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ តុម្ហេ វិយ មយម្បិ វិសេសំ និព្ពត្តេត្វា អត្តនោ បុរិសការេន ភុញ្ជិតុំ សក្កោន្តា ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ន ឥច្ឆិំសុ. តេសុ អរហត្តំ បត្តោ ភិក្ខុ បរិនិព្ពាយិ, អនាគាមី ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ. ឥតរេ បញ្ច ថេរា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តា សុស្សិត្វា សត្តមេ ទិវសេ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ តតោ ចវិត្វា តត្ថ តត្ថ កុលឃរេសុ និព្ពត្តិំសុ. តេសុ ឯកោ បុក្កុសាតិ រាជា (ម. និ. ៣.៣៤២) អហោសិ, ឯកោ កុមារកស្សបោ (ម. និ. ១.២៤៩), ឯកោ ទារុចីរិយោ (ឧទា. ១០), ឯកោ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ (បារា. ៣៨០; ឧទា. ៧៩) ឯកោ សភិយោ បរិព្ពាជកោតិ (សុ. និ. សភិយសុត្តំ). តត្ថ យោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ ភិក្ខុ តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘បុរាណសាលោហិតា ទេវតា’’តិ.

តស្ស ហិ ព្រហ្មុនោ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ មយា សទ្ធិំ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា បព្ពតំ អភិរុហិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ, ឥទានិ ឥមំ លទ្ធិំ គហេត្វា វិចរន្តោ វិនស្សេយ្យ, សំវេជេស្សាមិ ន’’ន្តិ. អថ នំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘‘នេវ ខោ ត្វំ, ពាហិយ, អរហា, នបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ, សាបិ តេ បដិបទា នត្ថិ, យាយ ត្វំ អរហា វា អស្ស អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ. ពាហិយោ អាកាសេ ឋត្វា កថេន្តំ មហាព្រហ្មានំ ឱលោកេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ភារិយំ កម្មំ កតំ, អហំ ‘អរហន្តោម្ហី’តិ ចិន្តេសិំ, អយញ្ច មំ ‘ន ត្វំ អរហា, នបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោសី’តិ វទតិ, អត្ថិ នុ ខោ លោកេ អញ្ញោ អរហា’’តិ. អថ នំ បុច្ឆិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឯតរហិ ទេវតេ លោកេ អរហា វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ. អថស្ស ទេវតា អាចិក្ខិ – ‘‘អត្ថិ, ពាហិយ, ឧត្តរេសុ ជនបទេសុ សាវត្ថិ នាម នគរំ, តត្ថ សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. សោ ហិ, ពាហិយ, ភគវា អរហា ចេវ អរហត្តត្ថាយ ច ធម្មំ ទេសេតី’’តិ.

ពាហិយោ រត្តិភាគេ ទេវតាយ កថំ សុត្វា សំវិគ្គមានសោ តំ ខណំយេវ សុប្បារកា និក្ខមិត្វា ឯករត្តិវាសេន សាវត្ថិំ អគមាសិ, សព្ពំ វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ ឯករត្តិវាសេនេវ អគមាសិ. គច្ឆន្តោ ច បន ទេវតានុភាវេន គតោ. ‘‘ពុទ្ធានុភាវេនា’’តិបិ វទន្តិយេវ. តស្មិំ បន ខណេ សត្ថា សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ហោតិ. សោ ភុត្តបាតរាសេ កាយអាលសិយវិមោចនត្ថំ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តេ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ‘‘កហំ ឯតរហិ សត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ភិក្ខូ ‘‘ភគវា សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ត្វំ បន កុតោ អាគតោសី’’តិ? ‘‘សុប្បារកា អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘កទា និក្ខន្តោសី’’តិ? ‘‘ហិយ្យោ សាយំ និក្ខន្តោម្ហី’’តិ. ‘‘ទូរតោសិ អាគតោ, និសីទ, តវ បាទេ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ថោកំ វិស្សមាហិ, អាគតកាលេ សត្ថារំ ទក្ខិស្សសី’’តិ. ‘‘អហំ, ភន្តេ, សត្ថុ វា អត្តនោ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ឯករត្តេនេវម្ហិ កត្ថចិ អដ្ឋត្វា អនិសីទិត្វា វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតោ, សត្ថារំ បស្សិត្វាវ វិស្សមិស្សាមី’’តិ. សោ ឯវំ វត្វា តរមានរូបោ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ អនោបមាយ ពុទ្ធសិរិយា បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ចិរស្សំ វត មេ គោតមោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ’’តិ ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱនតសរីរោ គន្ត្វា អន្តរវីថិយមេវ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា គោប្ផកេសុ ទឡ្ហំ គហេត្វា ឯវមាហ – ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, ពាហិយ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា បិណ្ឌាយា’’តិ បដិក្ខិបិ.

តំ សុត្វា ពាហិយោ, ភន្តេ, សំសារេ សំសរន្តេន កពឡីការាហារោ ន អលទ្ធបុព្ពោ, តុម្ហាកំ វា មយ្ហំ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ទេសេតុ មេ ធម្មន្តិ. សត្ថា ទុតិយម្បិ បដិក្ខិបិយេវ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឥមស្ស មំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរំ បីតិយា និរន្តរំ អជ្ឈោត្ថដំ ហោតិ, ពលវបីតិវេគោ ធម្មំ សុត្វាបិ ន សក្ខិស្សតិ បដិវិជ្ឈិតុំ, មជ្ឈត្តុបេក្ខាយ តាវ តិដ្ឋតុ, ឯករត្តេនេវ វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតត្តា ទរថោបិស្ស ពលវា, សោបិ តាវ បដិប្បស្សម្ភតូ’’តិ. តស្មា ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា តតិយំ យាចិតោ អន្តរវីថិយំ ឋិតោវ ‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’’តិអាទិនា (ឧទា. ១០) នយេន ធម្មំ ទេសេសិ. សោ សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តោយេវ សព្ពាសវេ ខេបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តាវទេវ ច បន ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិ, ‘‘បរិបុណ្ណំ តេ បត្តចីវរ’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘ន បរិបុណ្ណ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘តេន ហិ បត្តចីវរំ បរិយេសាហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

‘‘សោ កិរ វីសតិ វស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តោ ‘ភិក្ខុនា នាម អត្តនា បច្ចយេ លភិត្វា អញ្ញំ អនោលោកេត្វា សយមេវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’តិ ឯកភិក្ខុស្សាបិ បត្តេន វា ចីវរេន វា សង្គហំ ន អកាសិ, តេនស្ស ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ ន ឧបជ្ជិស្សតី’’តិ ញត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ ន អទាសិ. តម្បិ បត្តចីវរំ បរិយេសមានមេវ ឯកា យក្ខិនី ធេនុរូបេន អាគន្ត្វា ឧរម្ហិ បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. សត្ថា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ និក្ខន្តោ ពាហិយស្ស សរីរំ សង្ការដ្ឋានេ បតិតំ ទិស្វា ភិក្ខូ អាណាបេសិ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឯកស្មិំ គេហទ្វារេ ឋត្វា មញ្ចកំ អាហរាបេត្វា ឥមំ សរីរំ នគរតោ នីហរិត្វា ឈាបេត្វា ថូបំ ករោថា’’តិ. ភិក្ខូ តថា ករិំសុ, កត្វា ច បន វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនា កតកិច្ចំ អារោចេត្វា តស្ស អភិសម្បរាយំ បុច្ឆិំសុ. អថ នេសំ ភគវា តស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ខិប្បាភិញ្ញានំ យទិទំ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៦) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. អថ នំ ភិក្ខូ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ ‘ពាហិយោ អរហត្តំ បត្តោ’តិ វទេថ, កទា សោ អរហត្តំ បត្តោ’’តិ? ‘‘មម ធម្មំ សុតកាលេ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘កទា បនស្ស, ភន្តេ, តុម្ហេហិ ធម្មោ កថិតោ’’តិ? ‘‘បិណ្ឌាយ ចរន្តេន អន្តរវីថិយំ ឋត្វា’’តិ. ‘‘អប្បមត្តកោ ហិ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ អន្តរវីថិយំ ឋត្វា កថិតធម្មោ កថំ សោ តាវត្តកេន វិសេសំ និព្ពត្តេសី’’តិ, អថ នេ សត្ថា ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, មម ធម្មំ ‘អប្បំ វា ពហុំ វា’តិ មា បមាណំ គណ្ហថ. អនេកានិបិ ហិ គាថាសហស្សានិ អនត្ថនិស្សិតានិ ន សេយ្យោ, អត្ថនិស្សិតំ បន ឯកម្បិ គាថាបទំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១០១. ‘‘សហស្សមបិ ចេ គាថា, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ.

តត្ថ ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោតិ ‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ…បេ… យថា មយា’’តិ (ធ. ប. ២១) ឯវរូបា ឯកា គាថាបិ សេយ្យោតិ អត្ថោ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ពាហិយទារុចីរិយត្ថេរវត្ថុ ទុតិយំ.