១២. បដាចារាថេរីវត្ថុ

យោ ច វស្សសតំ ជីវេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បដាចារំ ថេរិំ អារព្ភ កថេសិ.

សា កិរ សាវត្ថិយំ ចត្តាលីសកោដិវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ ធីតា អហោសិ អភិរូបា. តំ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកកាលេ សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ រក្ខន្តា វសាបេសុំ. ឯវំ សន្តេបិ សា ឯកេន អត្តនោ ចូឡូបដ្ឋាកេន សទ្ធិំ វិប្បដិបជ្ជិ. អថស្សា មាតាបិតរោ សមជាតិកកុលេ ឯកស្ស កុមារស្ស បដិស្សុណិត្វា វិវាហទិវសំ ឋបេសុំ. តស្មិំ ឧបកដ្ឋេ សា តំ ចូឡូបដ្ឋាកំ អាហ – ‘‘មំ កិរ អសុកកុលស្ស នាម ទស្សន្តិ, មយិ បតិកុលំ គតេ មម បណ្ណាការំ គហេត្វា អាគតោបិ តត្ថ បវេសនំ ន លភិស្សសិ, សចេ តេ មយិ សិនេហោ អត្ថិ, ឥទានេវ មំ គហេត្វា យេន វា តេន វា បលាយស្សូ’’តិ. ‘‘សោ សាធុ, ភទ្ទេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ អហំ ស្វេ បាតោវ នគរទ្វារស្ស អសុកដ្ឋានេ នាម ឋស្សាមិ, ត្វំ ឯកេន ឧបាយេន និក្ខមិត្វា តត្ថ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ វត្វា ទុតិយទិវសេ សង្កេតដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ. សាបិ បាតោវ កិលិដ្ឋំ វត្ថំ និវាសេត្វា កេសេ វិក្កិរិត្វា កុណ្ឌកេន សរីរំ មក្ខិត្វា កុដំ អាទាយ ទាសីហិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តី វិយ ឃរា និក្ខមិត្វា តំ ឋានំ អគមាសិ. សោ តំ អាទាយ ទូរំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ គាមេ និវាសំ កប្បេត្វា អរញ្ញេ ខេត្តំ កសិត្វា ទារុបណ្ណាទីនិ អាហរតិ. ឥតរា កុដេន ឧទកំ អាហរិត្វា សហត្ថា កោដ្ដនបចនាទីនិ ករោន្តី អត្តនោ បាបស្ស ផលំ អនុភោតិ. អថស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សា បរិបុណ្ណគព្ភា ‘‘ឥធ មេ កោចិ ឧបការកោ នត្ថិ, មាតាបិតរោ នាម បុត្តេសុ មុទុហទយា ហោន្តិ, តេសំ សន្តិកំ មំ នេហិ, តត្ថ មេ គព្ភវុដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ សាមិកំ យាចិ. សោ ‘‘កិំ, ភទ្ទេ, កថេសិ, មំ ទិស្វា តវ មាតាបិតរោ វិវិធា កម្មការណា ករេយ្យុំ, ន សក្កា មយា តត្ថ គន្តុ’’ន្តិ បដិក្ខិបិ. សា បុនប្បុនំ យាចិត្វាបិ គមនំ អលភមានា តស្ស អរញ្ញំ គតកាលេ បដិវិស្សកេ អាមន្តេត្វា ‘‘សចេ សោ អាគន្ត្វា មំ អបស្សន្តោ ‘កហំ គតា’តិ បុច្ឆិស្សតិ, មម អត្តនោ កុលឃរំ គតភាវំ អាចិក្ខេយ្យាថា’’តិ វត្វា គេហទ្វារំ បិទហិត្វា បក្កាមិ. សោបិ អាគន្ត្វា តំ អបស្សន្តោ បដិវិស្សកេ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘និវត្តេស្សាមិ ន’’ន្តិ អនុពន្ធិត្វា តំ ទិស្វា នានប្បការំ យាចិយមានោបិ និវត្តេតុំ នាសក្ខិ. អថស្សា ឯកស្មិំ ឋានេ កម្មជវាតា ចលិំសុ. សា ឯកំ គច្ឆន្តរំ បវិសិត្វា, ‘‘សាមិ, កម្មជវាតា មេ ចលិតា’’តិ វត្វា ភូមិយំ និបជ្ជិត្វា សម្បរិវត្តមានា កិច្ឆេន ទារកំ វិជាយិត្វា ‘‘យស្សត្ថាយាហំ កុលឃរំ គច្ឆេយ្យំ, សោ អត្ថោ និប្ផន្នោ’’តិ បុនទេវ តេន សទ្ធិំ គេហំ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេសិ.

តស្សា អបរេន សមយេន បុន គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សា បរិបុណ្ណគព្ភា ហុត្វា បុរិមនយេនេវ សាមិកំ យាចិត្វា គមនំ អលភមានា បុត្តំ អង្កេនាទាយ តថេវ បក្កមិត្វា តេន អនុពន្ធិត្វា ‘‘តិដ្ឋាហី’’តិ វុត្តេ និវត្តិតុំ ន ឥច្ឆិ. អថ នេសំ គច្ឆន្តានំ មហា អកាលមេឃោ ឧទបាទិ សមន្តា វិជ្ជុលតាហិ អាទិត្តំ វិយ មេឃត្ថនិតេហិ, ភិជ្ជមានំ វិយ ឧទកធារានិបាតនិរន្តរំ នភំ អហោសិ. តស្មិំ ខណេ តស្សា កម្មជវាតា ចលិំសុ. សា សាមិកំ អាមន្តេត្វា, ‘‘សាមិ, កម្មជវាតា មេ ចលិតា, ន សក្កោមិ សន្ធារេតុំ, អនោវស្សកដ្ឋានំ មេ ជានាហី’’តិ អាហ. សោ ហត្ថគតាយ វាសិយា ឥតោ ចិតោ ច ឧបធារេន្តោ ឯកស្មិំ វម្មិកមត្ថកេ ជាតំ គុម្ពំ ទិស្វា ឆិន្ទិតុំ អារភិ. អថ នំ វម្មិកតោ និក្ខមិត្វា ឃោរវិសោ អាសីវិសោ ឌំសិ. តង្ខណញ្ញេវស្ស សរីរំ អន្តោសមុដ្ឋិតាហិ អគ្គិជាលាហិ ឌយ្ហមានំ វិយ នីលវណ្ណំ ហុត្វា តត្ថេវ បតិ. ឥតរាបិ មហាទុក្ខំ អនុភវមានា តស្ស អាគមនំ ឱលោកេន្តីបិ តំ អទិស្វាវ អបរម្បិ បុត្តំ វិជាយិ. ទ្វេ ទារកា វាតវុដ្ឋិវេគំ អសហមានា មហាវិរវំ វិរវន្តិ. សា ឧភោបិ តេ ឧរន្តរេ កត្វា ទ្វីហិ ជណ្ណុកេហិ ចេវ ហត្ថេហិ ច ភូមិយំ ឧប្បីឡេត្វា តថា ឋិតាវ រត្តិំ វីតិនាមេសិ. សកលសរីរំ និល្លោហិតំ វិយ បណ្ឌុបលាសវណ្ណំ អហោសិ. សា ឧដ្ឋិតេ អរុណេ មំសបេសិវណ្ណំ ឯកំ បុត្តំ អង្កេនាទាយ ឥតរំ អង្គុលិយា គហេត្វា ‘‘ឯហិ, តាត, បិតា តេ ឥតោ គតោ’’តិ វត្វា សាមិកស្ស គតមគ្គេន គច្ឆន្តី តំ វម្មិកមត្ថកេ កាលំ កត្វា បតិតំ នីលវណ្ណំ ថទ្ធសរីរំ ទិស្វា ‘‘មំ និស្សាយ មម សាមិកោ បន្ថេ មតោ’’តិ រោទន្តី បរិទេវន្តី បាយាសិ.

សា សកលរត្តិំ ទេវេន វុដ្ឋត្តា អចិរវតិំ នទិំ ជណ្ណុប្បមាណេន កដិប្បមាណេន ថនប្បមាណេន ឧទកេន បរិបុណ្ណំ ទិស្វា អត្តនោ មន្ទពុទ្ធិតាយ ទ្វីហិ ទារកេហិ សទ្ធិំ ឧទកំ ឱតរិតុំ អវិសហន្តី ជេដ្ឋបុត្តំ ឱរិមតីរេ ឋបេត្វា ឥតរំ អាទាយ បរតីរំ គន្ត្វា សាខាភង្គំ អត្ថរិត្វា និបជ្ជាបេត្វា ‘‘ឥតរស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ ពាលបុត្តកំ បហាយ តរិតុំ អសក្កោន្តី បុនប្បុនំ និវត្តិត្វា ឱលោកយមានា បាយាសិ. អថស្សា នទីមជ្ឈំ គតកាលេ ឯកោ សេនោ តំ កុមារំ ទិស្វា ‘‘មំសបេសី’’តិ សញ្ញាយ អាកាសតោ ភស្សិ. សា តំ បុត្តស្សត្ថាយ ភស្សន្តំ ទិស្វា ឧភោ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘សូសូ’’តិ តិក្ខត្តុំ មហាសទ្ទំ និច្ឆារេសិ. សេនោ ទូរភាវេន តំ អសុត្វាវ កុមារកំ គហេត្វា វេហាសំ ឧប្បតិត្វា គតោ. ឱរិមតីរេ ឋិតបុត្តោ មាតរំ នទីមជ្ឈេ ឧភោ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា មហាសទ្ទំ និច្ឆារយមានំ ទិស្វា ‘‘មំ បក្កោសតី’’តិ សញ្ញាយ វេគេន ឧទកេ បតិ. ឥតិស្សា ពាលបុត្តំ សេនោ ហរិ, ជេដ្ឋបុត្តោ ឧទកេន វូឡ្ហោ.

សា ‘‘ឯកោ មេ បុត្តោ សេនេន គហិតោ, ឯកោ ឧទកេន វូឡ្ហោ, បន្ថេ មេ បតិ មតោ’’តិ រោទន្តី បរិទេវន្តី គច្ឆមានា សាវត្ថិតោ អាគច្ឆន្តំ ឯកំ បុរិសំ ទិស្វា បុច្ឆិ – ‘‘កត្ថ វាសិកោសិ, តាតា’’តិ? ‘‘សាវត្ថិវាសិកោម្ហិ, អម្មា’’តិ. ‘‘សាវត្ថិនគរេ អសុកវីថិយំ ឯវរូបំ អសុកកុលំ នាម អត្ថិ, ជានាសិ, តាតា’’តិ? ‘‘ជានាមិ, អម្ម, តំ បន មា បុច្ឆិ, សចេ អញ្ញំ ជានាសិ បុច្ឆា’’តិ. ‘‘អញ្ញេន មេ កម្មំ នត្ថិ, តទេវ បុច្ឆាមិ, តាតា’’តិ. ‘‘អម្ម, ត្វំ អត្តនោ អនាចិក្ខិតុំ ន ទេសិ, អជ្ជ តេ សព្ពរត្តិំ ទេវោ វស្សន្តោ ទិដ្ឋោ’’តិ. ‘‘ទិដ្ឋោ មេ, តាត, មយ្ហមេវេសោ សព្ពរត្តិំ វុដ្ឋោ, ន អញ្ញស្ស. មយ្ហំ បន វុដ្ឋការណំ បច្ឆា តេ កថេស្សាមិ, ឯតស្មិំ តាវ មេ សេដ្ឋិគេហេ បវត្តិំ កថេហី’’តិ. ‘‘អម្ម, អជ្ជ រត្តិំ សេដ្ឋិញ្ច សេដ្ឋិភរិយញ្ច សេដ្ឋិបុត្តញ្ចាតិ តយោបិ ជនេ អវត្ថរមានំ គេហំ បតិ, តេ ឯកចិតកស្មិំ ឈាយន្តិ. ឯស ធូមោ បញ្ញាយតិ, អម្មា’’តិ. សា តស្មិំ ខណេ និវត្ថវត្ថំ បតមានំ ន សញ្ជានិ, ឧម្មត្តិកភាវំ បត្វា យថាជាតាវ រោទន្តី បរិទេវន្តី –

‘‘ឧភោ បុត្តា កាលកតា, បន្ថេ មយ្ហំ បតី មតោ;

មាតា បិតា ច ភាតា ច, ឯកចិតម្ហិ ឌយ្ហរេ’’តិ. (អប. ថេរី ២.២.៤៩៨) –

វិលបន្តី បរិព្ភមិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា ‘‘ឧម្មត្តិកា ឧម្មត្តិកា’’តិ កចវរំ គហេត្វា បំសុំ គហេត្វា មត្ថកេ ឱកិរន្តា លេឌ្ឌូហិ បហរន្តិ. សត្ថា ជេតវនមហាវិហារេ អដ្ឋបរិសមជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ តំ អាគច្ឆមានំ អទ្ទស កប្បសតសហស្សំ បូរិតបារមិំ អភិនីហារសម្បន្នំ.

សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ បទុមុត្តរសត្ថារា ឯកំ វិនយធរត្ថេរិំ ពាហាយ គហេត្វា នន្ទនវនេ ឋបេន្តំ វិយ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបិយមានំ ទិស្វា ‘‘អហម្បិ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ វិនយធរត្ថេរីនំ អគ្គដ្ឋានំ លភេយ្យ’’ន្តិ អធិការំ កត្វា បត្ថនំ ឋបេសិ. បទុមុត្តរពុទ្ធោ អនាគតំសញាណំ បត្ថរិត្វា បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ញត្វា ‘‘អនាគតេ គោតមពុទ្ធស្ស នាម សាសនេ អយំ បដាចារា នាមេន វិនយធរត្ថេរីនំ អគ្គា ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. តំ ឯវំ បត្ថិតបត្ថនំ អភិនីហារសម្បន្នំ សត្ថា ទូរតោវ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា ‘‘ឥមិស្សា ឋបេត្វា មំ អញ្ញោ អវស្សយោ ភវិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ យថា វិហារាភិមុខំ អាគច្ឆតិ, ឯវំ អកាសិ. បរិសា តំ ទិស្វាវ ‘‘ឥមិស្សា ឧម្មត្តិកាយ ឥតោ អាគន្តុំ មា ទទិត្ថា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘អបេថ, មា នំ វារយិត្ថា’’តិ វត្វា អវិទូរដ្ឋានំ អាគតកាលេ ‘‘សតិំ បដិលភ ភគិនី’’តិ អាហ. សា តំ ខណំយេវ ពុទ្ធានុភាវេន សតិំ បដិលភិ. តស្មិំកាលេ និវត្ថវត្ថស្ស បតិតភាវំ សល្លក្ខេត្វា ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិ. អថស្សា ឯកោ បុរិសោ ឧត្តរសាដកំ ខិបិ. សា តំ និវាសេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សុវណ្ណវណ្ណេសុ បាទេសុ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អវស្សយោ មេ ហោថ, បតិដ្ឋា មេ ហោថ. ឯកញ្ហិ មេ បុត្តំ សេនោ គណ្ហិ, ឯកោ ឧទកេន វូឡ្ហោ, បន្ថេ មេ បតិ មតោ, មាតាបិតរោ ចេវ មេ ភាតា ច គេហេន អវត្ថដា ឯកចិតកស្មិំ ឈាយន្តី’’តិ.

សត្ថា តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘បដាចារេ, មា ចិន្តយិ, តវ តាណំ សរណំ អវស្សយោ ភវិតុំ សមត្ថស្សេវ សន្តិកំ អាគតាសិ. យថា ហិ តវ ឥទានិ ឯកោ បុត្តកោ សេនេន គហិតោ, ឯកោ ឧទកេន វូឡ្ហោ, បន្ថេ បតិ មតោ, មាតាបិតរោ ចេវ ភាតា ច គេហេន អវត្ថដា; ឯវមេវ ឥមស្មិំ សំសារេ បុត្តាទីនំ មតកាលេ តវ រោទន្តិយា បគ្ឃរិតអស្សុ ចតុន្នំ មហាសមុទ្ទានំ ឧទកតោ ពហុតរ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ចតូសុ សមុទ្ទេសុ ជលំ បរិត្តកំ,

តតោ ពហុំ អស្សុជលំ អនប្បកំ;

ទុក្ខេន ផុដ្ឋស្ស នរស្ស សោចនា,

កិំ ការណា អម្ម តុវំ បមជ្ជសី’’តិ.

ឯវំ សត្ថរិ អនមតគ្គបរិយាយំ កថេន្តេ តស្ស សរីរេ សោកោ តនុត្តំ អគមាសិ. អថ នំ តនុភូតសោកំ ញត្វា បុន សត្ថា អាមន្តេត្វា ‘‘បដាចារេ បុត្តាទយោ នាម បរលោកំ គច្ឆន្តស្ស តាណំ វា លេណំ វា សរណំ វា ភវិតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា វិជ្ជមានាបិ តេ ន សន្តិយេវ, បណ្ឌិតេន បន សីលំ វិសោធេត្វា អត្តនោ និព្ពានគាមិមគ្គំ ខិប្បមេវ សោធេតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘ន សន្តិ បុត្តា តាណាយ, ន បិតា នាបិ ពន្ធវា;

អន្តកេនាធិបន្នស្ស, នត្ថិ ញាតីសុ តាណតា. (ធ. ប. ២៨៨; អប. ថេរី ២.២.៥០១);

‘‘ឯតមត្ថវស្សំ ញត្វា, បណ្ឌិតោ សីលសំវុតោ;

និព្ពានគមនំ មគ្គំ, ខិប្បមេវ វិសោធយេ’’តិ. (ធ. ប. ២៨៩);

ទេសនាវសានេ បដាចារា មហាបថវិយំ បំសុបរិមាណេ កិលេសេ ឈាបេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ. សា បន សោតាបន្នា ហុត្វា សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. សត្ថា តំ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកំ បហិណិត្វា បព្ពាជេសិ. សា លទ្ធូបសម្បទា បដិតាចារត្តា បដាចារាត្វេវ បញ្ញាយិ. សា ឯកទិវសំ កុដេន ឧទកំ អាទាយ បាទេ ធោវន្តី ឧទកំ អាសិញ្ចិ, តំ ថោកំ គន្ត្វា បច្ឆិជ្ជិ. ទុតិយវារេ អាសិត្តំ តតោ ទូរតរំ អគមាសិ. តតិយវារេ អាសិត្តំ តតោបិ ទូរតរន្តិ. សា តទេវ អារម្មណំ គហេត្វា តយោ វយេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘មយា បឋមំ អាសិត្តំ ឧទកំ វិយ ឥមេ សត្តា បឋមវយេបិ មរន្តិ, តតោ ទូរតរំ គតំ ទុតិយវារេ អាសិត្តំ ឧទកំ វិយ មជ្ឈិមវយេបិ មរន្តិ, តតោបិ ទូរតរំ គតំ តតិយវារេ អាសិត្តំ ឧទកំ វិយ បច្ឆិមវយេបិ មរន្តិយេវា’’តិ ចិន្តេសិ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ឱភាសំ ផរិត្វា តស្សា សម្មុខេ ឋត្វា កថេន្តោ វិយ ‘‘ឯវមេតំ បដាចារេ, បញ្ចន្នម្បិ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ អបស្សន្តស្ស វស្សសតំ ជីវនតោ តេសំ ឧទយព្ពយំ បស្សន្តស្ស ឯកាហម្បិ ឯកក្ខណម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ គាថមាហ –

១១៣. ‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, អបស្សំ ឧទយព្ពយំ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, បស្សតោ ឧទយព្ពយ’’ន្តិ.

តត្ថ អបស្សំ ឧទយព្ពយន្តិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បញ្ចវីសតិយា លក្ខណេហិ ឧទយញ្ច វយញ្ច អបស្សន្តោ. បស្សតោ ឧទយព្ពយន្តិ តេសំ ឧទយញ្ច វយញ្ច បស្សន្តស្ស. ឥតរស្ស ជីវនតោ ឯកាហម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោតិ.

ទេសនាវសានេ បដាចារា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

បដាចារាថេរីវត្ថុ ទ្វាទសមំ.