១៣. កិសាគោតមីវត្ថុ

យោ ច វស្សសតំ ជីវេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កិសាគោតមិំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកស្ស សេដ្ឋិស្ស គេហេ ចត្តាលីសកោដិធនំ អង្គារា ឯវ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. សេដ្ឋិ តំ ទិស្វា ឧប្បន្នសោកោ អាហារំ បដិក្ខិបិត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជិ. តស្សេកោ សហាយកោ គេហំ គន្ត្វា, ‘‘សម្ម, កស្មា សោចសី’’តិ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា, ‘‘សម្ម, មា សោចិ, អហំ ឯកំ ឧបាយំ ជានាមិ, តំ ករោហី’’តិ. ‘‘កិំ ករោមិ, សម្មា’’តិ? អត្តនោ អាបណេ កិលញ្ជំ បសារេត្វា តត្ថ តេ អង្គារេ រាសិំ កត្វា វិក្កិណន្តោ វិយ និសីទ, អាគតាគតេសុ មនុស្សេសុ យេ ឯវំ វទន្តិ – ‘‘សេសជនា វត្ថតេលមធុផាណិតាទីនិ វិក្កិណន្តិ, ត្វំ បន អង្គារេ វិក្កិណន្តោ និសិន្នោ’’តិ. តេ វទេយ្យាសិ – ‘‘អត្តនោ សន្តកំ អវិក្កិណន្តោ កិំ ករោមី’’តិ? យោ បន តំ ឯវំ វទតិ ‘‘សេសជនា វត្ថតេលមធុផាណិតាទីនិ វិក្កិណន្តិ, ត្វំ បន ហិរញ្ញសុវណ្ណំ វិក្កិណន្តោ និសិន្នោ’’តិ. តំ វទេយ្យាសិ ‘‘កហំ ហិរញ្ញសុវណ្ណ’’ន្តិ. ‘‘ឥទ’’ន្តិ ច វុត្តេ ‘‘អាហរ, តាវ ន’’ន្តិ ហត្ថេហិ បដិច្ឆេយ្យាសិ. ឯវំ ទិន្នំ តវ ហត្ថេ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ភវិស្សតិ. សា បន សចេ កុមារិកា ហោតិ, តវ គេហេ បុត្តស្ស នំ អាហរិត្វា ចត្តាលីសកោដិធនំ តស្សា និយ្យាទេត្វា តាយ ទិន្នំ វលញ្ជេយ្យាសិ. សចេ កុមារកោ ហោតិ, តវ គេហេ វយប្បត្តំ ធីតរំ តស្ស ទត្វា ចត្តាលីសកោដិធនំ និយ្យាទេត្វា តេន ទិន្នំ វលញ្ជេយ្យាសីតិ. សោ ‘‘ភទ្ទកោ ឧបាយោ’’តិ អត្តនោ អាបណេ អង្គារេ រាសិំ កត្វា វិក្កិណន្តោ វិយ និសីទិ. យេ បន នំ ឯវមាហំសុ – ‘‘សេសជនា វត្ថតេលមធុផាណិតាទីនិ វិក្កិណន្តិ, កិំ បន ត្វំ អង្គារេ វិក្កិណន្តោ និសិន្នោ’’តិ? តេសំ ‘‘អត្តនោ សន្តកំ អវិក្កិណន្តោ កិំ ករោមី’’តិ បដិវចនំ អទាសិ. អថេកា គោតមី នាម កុមារិកា កិសសរីរតាយ កិសាគោតមីតិ បញ្ញាយមានា បរិជិណ្ណកុលស្ស ធីតា អត្តនោ ឯកេន កិច្ចេន អាបណទ្វារំ គន្ត្វា តំ សេដ្ឋិំ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘‘កិំ, តាត, សេសជនា វត្ថតេលមធុផាណិតាទីនិ វិក្កិណន្តិ, ត្វំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ វិក្កិណន្តោ និសិន្នោ’’តិ? ‘‘កហំ, អម្ម, ហិរញ្ញសុវណ្ណ’’ន្តិ? ‘‘ននុ ‘ត្វំ តទេវ គហេត្វា និសិន្នោសី’តិ, អាហរ, តាវ នំ, អម្មា’’តិ. សា ហត្ថបូរំ គហេត្វា តស្ស ហត្ថេសុ ឋបេសិ, តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណមេវ អហោសិ.

អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘កតរំ តេ, អម្ម, គេហ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកំ នាមា’’តិ វុត្តេ តស្សា អស្សាមិកភាវំ ញត្វា ធនំ បដិសាមេត្វា តំ អត្តនោ បុត្តស្ស អានេត្វា ចត្តាលីសកោដិធនំ បដិច្ឆាបេសិ. សព្ពំ ហិរញ្ញសុវណ្ណមេវ អហោសិ. តស្សា អបរេន សមយេន គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ. សោ បទសា គមនកាលេ កាលមកាសិ. សា អទិដ្ឋបុព្ពមរណតាយ តំ ឈាបេតុំ នីហរន្តេ វារេត្វា ‘‘បុត្តស្ស មេ ភេសជ្ជំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ មតកឡេវរំ អង្កេនាទាយ ‘‘អបិ នុ មេ បុត្តស្ស ភេសជ្ជំ ជានាថា’’តិ បុច្ឆន្តី ឃរបដិបាដិយា វិចរតិ. អថ នំ មនុស្សា, ‘‘អម្ម, ត្វំ ឧម្មត្តិកា ជាតា, មតកបុត្តស្ស ភេសជ្ជំ បុច្ឆន្តី វិចរសី’’តិ វទន្តិ. សា ‘‘អវស្សំ មម បុត្តស្ស ភេសជ្ជំ ជាននកំ លភិស្សាមី’’តិ មញ្ញមានា វិចរតិ. អថ នំ ឯកោ បណ្ឌិតបុរិសោ ទិស្វា, ‘‘អយំ មម ធីតា បឋមំ បុត្តកំ វិជាតា ភវិស្សតិ អទិដ្ឋបុព្ពមរណា, មយា ឥមិស្សា អវស្សយេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ – ‘‘អម្ម, អហំ ភេសជ្ជំ ន ជានាមិ, ភេសជ្ជជាននកំ បន ជានាមី’’តិ. ‘‘កោ ជានាតិ, តាតា’’តិ? ‘‘សត្ថា, អម្ម, ជានាតិ, គច្ឆ, តំ បុច្ឆាហី’’តិ. សា ‘‘គមិស្សាមិ, តាត, បុច្ឆិស្សាមិ, តាតា’’តិ វត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេ កិរ មេ បុត្តស្ស ភេសជ្ជំ ជានាថ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាម, ជានាមី’’តិ. ‘‘កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘អច្ឆរគ្គហណមត្តេ សិទ្ធត្ថកេ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘លភិស្សាមិ, ភន្តេ’’. ‘‘កស្ស បន គេហេ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘យស្ស គេហេ បុត្តោ វា ធីតា វា ន កោចិ មតបុព្ពោ’’តិ. សា ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា មតបុត្តកំ អង្កេនាទាយ អន្តោគាមំ បវិសិត្វា បឋមគេហស្ស ទ្វារេ ឋត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្មិំ គេហេ សិទ្ធត្ថកោ, បុត្តស្ស កិរ មេ ភេសជ្ជំ ឯត’’ន្តិ វត្វា ‘‘អត្ថី’’តិ វុត្តេ តេន ហិ ទេថាតិ. តេហិ អាហរិត្វា សិទ្ធត្ថកេសុ ទិយ្យមានេសុ ‘‘ឥមស្មិំ គេហេ បុត្តោ វា ធីតា វា មតបុព្ពោ កោចិ នត្ថិ, អម្មា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កិំ វទេសិ, អម្ម? ជីវមានា ហិ កតិបយា, មតកា ឯវ ពហុកា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ គណ្ហថ វោ សិទ្ធត្ថកេ, នេតំ មម បុត្តស្ស ភេសជ្ជ’’ន្តិ បដិអទាសិ.

សា ឥមិនា នីយាមេន អាទិតោ បដ្ឋាយ នំ បុច្ឆន្តី វិចរិ. សា ឯកគេហេបិ សិទ្ធត្ថកេ អគហេត្វា សាយន្ហសមយេ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ភារិយំ កម្មំ, អហំ ‘មមេវ បុត្តោ មតោ’តិ សញ្ញមកាសិំ, សកលគាមេបិ បន ជីវន្តេហិ មតកាវ ពហុតរា’’តិ. តស្សា ឯវំ ចិន្តយមានាយ បុត្តសិនេហំ មុទុកហទយំ ថទ្ធភាវំ អគមាសិ. សា បុត្តំ អរញ្ញេ ឆឌ្ឌេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘លទ្ធា តេ ឯកច្ឆរមត្តា សិទ្ធត្ថកា’’តិ អាហ. ‘‘ន លទ្ធា, ភន្តេ, សកលគាមេ ជីវន្តេហិ មតកាវ ពហុតរា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ត្វំ ‘មមេវ បុត្តោ មតោ’តិ សល្លក្ខេសិ, ធុវធម្មោ ឯស សត្តានំ. មច្ចុរាជា ហិ សព្ពសត្តេ អបរិបុណ្ណជ្ឈាសយេ ឯវ មហោឃោ វិយ បរិកឌ្ឍមានោយេវ អបាយសមុទ្ទេ បក្ខិបតី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘តំ បុត្តបសុសម្មត្តំ, ព្យាសត្តមនសំ នរំ;

សុត្តំ គាមំ មហោឃោវ, មច្ចុ អាទាយ គច្ឆតី’’តិ. (ធ. ប. ២៨៧);

គាថាបរិយោសានេ កិសាគោតមី សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សា បន សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិ, សត្ថា តំ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកំ បេសេត្វា បព្ពាជេសិ. សា លទ្ធូបសម្បទា កិសាគោតមី ថេរីតិ បញ្ញាយិ. សា ឯកទិវសំ ឧបោសថាគារេ វារំ បត្វា ទីបំ ជាលេត្វា និសិន្នា ទីបជាលា ឧប្បជ្ជន្តិយោ ច ភិជ្ជន្តិយោ ច ទិស្វា ‘‘ឯវមេវ ឥមេ សត្តា ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ និរុជ្ឈន្តិ ច, និព្ពានប្បត្តា ឯវ ន បញ្ញាយន្តី’’តិ អារម្មណំ អគ្គហេសិ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ឱភាសំ ផរិត្វា តស្សា សម្មុខេ និសីទិត្វា កថេន្តោ វិយ ‘‘ឯវមេវ, គោតមិ, ឥមេ សត្តា ទីបជាលា វិយ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ និរុជ្ឈន្តិ ច, និព្ពានប្បត្តា ឯវ ន បញ្ញាយន្តិ, ឯវំ និព្ពានំ អបស្សន្តានំ វស្សសតំ ជីវនតោ និព្ពានំ បស្សន្តស្ស ខណមត្តម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១១៤. ‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, អបស្សំ អមតំ បទំ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, បស្សតោ អមតំ បទ’’ន្តិ.

តត្ថ អមតំ បទន្តិ មរណវិរហិតកោដ្ឋាសំ, អមតមហានិព្ពានន្តិ អត្ថោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

ទេសនាវសានេ កិសាគោតមី យថានិសិន្នាវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហីតិ.

កិសាគោតមីវត្ថុ តេរសមំ.