១. តម្ពទាឋិកចោរឃាតកវត្ថុ

សហស្សមបិ ចេ វាចាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ តម្ពទាឋិកចោរឃាតកំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកូនបញ្ចសតា កិរ ចោរា គាមឃាតកាទីនិ ករោន្តា ជីវិកំ កប្បេសុំ. អថេកោ បុរិសោ និព្ពិទ្ធបិង្គលោ តម្ពទាឋិកោ តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អហម្បិ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ ជីវិស្សាមី’’តិ អាហ. អថ នំ ចោរជេដ្ឋកស្ស ទស្សេត្វា ‘‘អយម្បិ អម្ហាកំ សន្តិកេ វសិតុំ ឥច្ឆតី’’តិ អាហំសុ. អថ នំ ចោរជេដ្ឋកោ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ មាតុ ថនំ ឆិន្ទិត្វា បិតុ វា គលលោហិតំ នីហរិត្វា ខាទនសមត្ថោ អតិកក្ខឡោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘នត្ថេតស្ស អម្ហាកំ សន្តិកេ វសនកិច្ច’’ន្តិ បដិក្ខិបិ. សោ ឯវំ បដិក្ខិត្តោបិ អាគន្ត្វា ឯកំ តស្សេវ អន្តេវាសិកំ ឧបដ្ឋហន្តោ អារាធេសិ. សោ តំ អាទាយ ចោរជេដ្ឋកំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘សាមិ, ភទ្ទកោ ឯស, អម្ហាកំ ឧបការកោ, សង្គណ្ហថ ន’’ន្តិ យាចិត្វា ចោរជេដ្ឋកំ បដិច្ឆាបេសិ. អថេកទិវសំ នាគរា រាជបុរិសេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា តេ ចោរេ គហេត្វា វិនិច្ឆយមហាមច្ចានំ សន្តិកំ នយិំសុ. អមច្ចា តេសំ ផរសុនា សីសច្ឆេទំ អាណាបេសុំ. តតោ ‘‘កោ នុ ខោ ឥមេ មារេស្សតី’’តិ បរិយេសន្តា តេ មារេតុំ ឥច្ឆន្តំ កញ្ចិ អទិស្វា ចោរជេដ្ឋកំ អាហំសុ – ‘‘ត្វំ ឥមេ មារេត្វា ជីវិតញ្ចេវ លភិស្សសិ សម្មានញ្ច, មារេហិ នេ’’តិ. សោបិ អត្តានំ និស្សាយ វសិតត្តា តេ មារេតុំ ន ឥច្ឆិ. ឯតេនូបាយេន ឯកូនបញ្ចសតេ បុច្ឆិំសុ, សព្ពេបិ ន ឥច្ឆិំសុ. សព្ពបច្ឆា តំ និព្ពិទ្ធបិង្គលំ តម្ពទាឋិកំ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តេ សព្ពេបិ មារេត្វា ជីវិតញ្ចេវ សម្មានញ្ច លភិ. ឯតេនូបាយេន នគរស្ស ទក្ខិណតោបិ បញ្ច ចោរសតានិ អានេត្វា អមច្ចានំ ទស្សេត្វា តេហិ តេសម្បិ សីសច្ឆេទេ អាណត្តេ ចោរជេដ្ឋកំ អាទិំ កត្វា បុច្ឆន្តា កញ្ចិ មារេតុំ ឥច្ឆន្តំ អទិស្វា ‘‘បុរិមទិវសេ ឯកោ បុរិសោ បញ្ចសតេ ចោរេ មារេសិ, កហំ នុ ខោ សោ’’តិ. ‘‘អសុកដ្ឋានេ អម្ហេតិ ទិដ្ឋោ’’តិ វុត្តេ តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមេ មារេហិ, សម្មានំ លច្ឆសី’’តិ អាណាបេសុំ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តេ សព្ពេបិ មារេត្វា សម្មានំ លភិ. អថ នំ ‘‘ភទ្ទកោ អយំ បុរិសោ, និពទ្ធំ ចោរឃាតកមេវ ឯតំ ករិស្សាមា’’តិ មន្តេត្វា តស្ស តំ ឋានន្តរំ ទត្វាវ សម្មានំ ករិំសុ. សោ បច្ឆិមទិសតោបិ ឧត្តរទិសតោបិ អានីតេ បញ្ចសតេ បញ្ចសតេ ចោរេ ឃាតេសិយេវ. ឯវំ ចតូហិ ទិសាហិ អានីតានិ ទ្វេ សហស្សានិ មារេត្វា តតោ បដ្ឋាយ ទេវសិកំ ឯកំ ទ្វេតិ អានីតេ តេ មនុស្សេ មារេត្វា បញ្ចបណ្ណាស សំវច្ឆរានិ ចោរឃាតកកម្មំ អកាសិ.

សោ មហល្លកកាលេ ឯកប្បហារេនេវ សីសំ ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោតិ, ទ្វេ តយោ វារេ បហរន្តោ មនុស្សេ កិលមេតិ. នាគរា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អញ្ញោបិ ចោរឃាតកោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, អយំ អតិវិយ មនុស្សេ កិលមេតិ, កិំ ឥមិនា’’តិ តស្ស តំ ឋានន្តរំ ហរិំសុ. សោ បុព្ពេ ចោរឃាតកកម្មំ ករោន្តោ ‘‘អហតសាដកេ និវាសេតុំ, នវសប្បិនា សង្ខតំ ខីរយាគុំ បិវិតុំ, សុមនបុប្ផានិ បិលន្ធិតុំ, គន្ធេ វិលិម្បិតុ’’ន្តិ ឥមានិ ចត្តារិ ន លភិ. សោ ឋានា ចាវិតទិវសេ ‘‘ខីរយាគុំ មេ បចថា’’តិ វត្វា អហតវត្ថសុមនមាលាវិលេបនានិ គាហាបេត្វា នទិំ គន្ត្វា ន្ហត្វា អហតវត្ថានិ និវាសេត្វា មាលា បិលន្ធិត្វា គន្ធេហិ អនុលិត្តគត្តោ គេហំ អាគន្ត្វា និសីទិ. អថស្ស នវសប្បិនា សង្ខតំ ខីរយាគុំ បុរតោ ឋបេត្វា ហត្ថធោវនោទកំ អាហរិំសុ. តស្មិំ ខណេ សារិបុត្តត្ថេរោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘កត្ថ នុ ខោ អជ្ជ មយា គន្តព្ព’’ន្តិ អត្តនោ ភិក្ខាចារំ ឱលោកេន្តោ តស្ស គេហេ ខីរយាគុំ ទិស្វា ‘‘ករិស្សតិ នុ ខោ មេ បុរិសោ សង្គហ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘មំ ទិស្វា មម សង្គហំ ករិស្សតិ, ករិត្វា ច បន មហាសម្បត្តិំ លភិស្សតិ អយំ កុលបុត្តោ’’តិ ញត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ អាទាយ តស្ស គេហទ្វារេ ឋិតមេវ អត្តានំ ទស្សេសិ.

សោ ថេរំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ចិរំ ចោរឃាតកកម្មំ កតំ, ពហូ មនុស្សា មារិតា, ឥទានិ មេ គេហេ ខីរយាគុ បដិយត្តា, ថេរោ អាគន្ត្វា មម គេហទ្វារេ ឋិតោ, ឥទានិ មយា អយ្យស្ស ទេយ្យធម្មំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ បុរតោ ឋបិតយាគុំ អបនេត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អន្តោគេហេ និសីទាបេត្វា បត្តេ ខីរយាគុំ អាកិរិត្វា នវសប្បិំ អាសិញ្ចិត្វា ថេរំ ពីជមានោ អដ្ឋាសិ. អថស្ស ច ទីឃរត្តំ អលទ្ធបុព្ពតាយ ខីរយាគុំ បាតុំ ពលវអជ្ឈាសយោ អហោសិ. ថេរោ តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា ‘‘ត្វំ, ឧបាសក, អត្តនោ យាគុំ បិវា’’តិ អាហ. សោ អញ្ញស្ស ហត្ថេ ពីជនិំ ទត្វា យាគុំ បិវិ. ថេរោ ពីជមានំ បុរិសំ ‘‘គច្ឆ, ឧបាសកមេវ ពីជាហី’’តិ អាហ. សោ ពីជិយមានោ កុច្ឆិបូរំ យាគុំ បិវិត្វា អាគន្ត្វា ថេរំ ពីជមានោ ឋត្វា កតាហារកិច្ចស្ស ថេរស្ស បត្តំ អគ្គហេសិ. ថេរោ តស្ស អនុមោទនំ អារភិ. សោ អត្តនោ ចិត្តំ ថេរស្ស ធម្មទេសនានុគំ កាតុំ នាសក្ខិ. ថេរោ សល្លក្ខេត្វា, ‘‘ឧបាសក, កស្មា ចិត្តំ ទេសនានុគំ កាតុំ ន សក្កោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, មយា ទីឃរត្តំ កក្ខឡកម្មំ កតំ, ពហូ មនុស្សា មារិតា, តមហំ អត្តនោ កម្មំ អនុស្សរន្តោ ចិត្តំ អយ្យស្ស ទេសនានុគំ កាតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ. ថេរោ ‘‘វញ្ចេស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ បន ត្វំ អត្តនោ រុចិយា អកាសិ, អញ្ញេហិ ការិតោសី’’តិ? ‘‘រាជា មំ ការេសិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ តេ, ឧបាសក, ឯវំ សន្តេ អកុសលំ ហោតី’’តិ? មន្ទធាតុកោ ឧបាសកោ ថេរេនេវំ វុត្តេ ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ អកុសល’’ន្តិ សញ្ញី ហុត្វា តេន ហិ, ‘‘ភន្តេ, ធម្មំ កថេថា’’តិ. សោ ថេរេ អនុមោទនំ ករោន្តេ ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឱរតោ អនុលោមិកំ ខន្តិំ និព្ពត្តេសិ. ថេរោបិ អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ.

ឧបាសកំ ថេរំ អនុគន្ត្វា និវត្តមានំ ឯកា យក្ខិនី ធេនុវេសេន អាគន្ត្វា ឧរេ បហរិត្វា មារេសិ. សោ កាលំ កត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘ចោរឃាតកោ បញ្ចបណ្ណាស វស្សានិ កក្ខឡកម្មំ កត្វា អជ្ជេវ តតោ មុត្តោ, អជ្ជេវ ថេរស្ស ភិក្ខំ ទត្វា អជ្ជេវ កាលំ កតោ, កហំ នុ ខោ និព្ពត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, តុសិតបុរេ និព្ពត្តោ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, វទេថ, ឯត្តកំ កាលំ ឯត្តកេ មនុស្សេ ឃាតេត្វា តុសិតវិមានេ និព្ពត្តោ’’តិ. ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, មហន្តោ តេន កល្យាណមិត្តោ លទ្ធោ, សោ សារិបុត្តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា អនុលោមញាណំ និព្ពត្តេត្វា ឥតោ ចុតោ តុសិតវិមានេ និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សុភាសិតំ សុណិត្វាន, នគរេ ចោរឃាតកោ;

អនុលោមខន្តិំ លទ្ធាន, មោទតី តិទិវំ គតោ’’តិ.

‘‘ភន្តេ, អនុមោទនកថា នាម ន ពលវា, តេន កតំ អកុសលកម្មំ មហន្តំ, កថំ ឯត្តកេន វិសេសំ និព្ពត្តេសី’’តិ. សត្ថា ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, ‘មយា ទេសិតធម្មស្ស អប្បំ វា ពហុំ វា’តិ មា បមាណំ គណ្ហថ. ឯកវាចាបិ ហិ អត្ថនិស្សិតា សេយ្យាវា’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១០០. ‘‘សហស្សមបិ ចេ វាចា, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ អត្ថបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ.

តត្ថ សហស្សមបីតិ បរិច្ឆេទវចនំ, ឯកំ សហស្សំ ទ្វេ សហស្សានីតិ ឯវំ សហស្សេន ចេបិ បរិច្ឆិន្នវាចា ហោន្តិ, តា ច បន អនត្ថបទសំហិតា អាកាសវណ្ណនាបព្ពតវណ្ណនាវនវណ្ណនាទីនិ បកាសកេហិ អនិយ្យានទីបកេហិ អនត្ថកេហិ បទេហិ សំហិតា យាវ ពហុកា ហោតិ, តាវ បាបិកា ឯវាតិ អត្ថោ. ឯកំ អត្ថបទន្តិ យំ បន ‘‘អយំ កាយោ, អយំ កាយគតាសតិ, តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តោ, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ ឯវរូបំ ឯកំ អត្ថបទំ សុត្វា រាគាទិវូបសមេន ឧបសម្មតិ, តំ អត្ថសាធកំ និព្ពានប្បដិសំយុត្តំ ខន្ធធាតុអាយតនឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គសតិបដ្ឋានបរិទីបកំ ឯកម្បិ បទំ សេយ្យោយេវាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

តម្ពទាឋិកចោរឃាតកវត្ថុ បឋមំ.