១. ជីវកបញ្ហវត្ថុ

គតទ្ធិនោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជីវកម្ពវនេ វិហរន្តោ ជីវកេន បុដ្ឋបញ្ហំ អារព្ភ កថេសិ. ជីវកវត្ថុ ខន្ធកេ (មហាវ. ៣២៦ អាទយោ) វិត្ថារិតមេវ.

ឯកស្មិំ បន សមយេ ទេវទត្តោ អជាតសត្តុនា សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា គិជ្ឈកូដំ អភិរុហិត្វា បទុដ្ឋចិត្តោ ‘‘សត្ថារំ វធិស្សាមី’’តិ សិលំ បវិជ្ឈិ. តំ ទ្វេ បព្ពតកូដានិ សម្បដិច្ឆិំសុ. តតោ ភិជ្ជិត្វា គតា បបដិកា ភគវតោ បាទំ បហរិត្វា លោហិតំ ឧប្បាទេសិ, ភុសា វេទនា បវត្តិំសុ. ភិក្ខូ សត្ថារំ មទ្ទកុច្ឆិំ នយិំសុ. សត្ថា តតោបិ ជីវកម្ពវនំ គន្តុកាមោ ‘‘តត្ថ មំ នេថា’’តិ អាហ. ភិក្ខូ ភគវន្តំ អាទាយ ជីវកម្ពវនំ អគមំសុ. ជីវកោ តំ បវត្តិំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វណបដិកម្មត្ថាយ តិខិណភេសជ្ជំ ទត្វា វណំ ពន្ធិត្វា សត្ថារំ ឯតទវោច – ‘‘ភន្តេ, មយា អន្តោនគរេ ឯកស្ស មនុស្សស្ស ភេសជ្ជំ កតំ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុន អាគមិស្សាមិ, ឥទំ ភេសជ្ជំ យាវ មមាគមនា ពទ្ធនិយាមេនេវ តិដ្ឋតូ’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្ស បុរិសស្ស កត្តព្ពកិច្ចំ កត្វា ទ្វារបិទហនវេលាយ អាគច្ឆន្តោ ទ្វារំ ន សម្បាបុណិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហោ មយា ភារិយំ កម្មំ កតំ, យ្វាហំ អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស វិយ តថាគតស្ស បាទេ តិខិណភេសជ្ជំ ទត្វា វណំ ពន្ធិំ, អយំ តស្ស មោចនវេលា, តស្មិំ អមុច្ចមានេ សព្ពរត្តិំ ភគវតោ សរីរេ បរិឡាហោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘អានន្ទ, ជីវកោ សាយំ អាគច្ឆន្តោ ទ្វារំ ន សម្បាបុណិ, ‘អយំ វណស្ស មោចនវេលា’តិ បន ចិន្តេសិ, មោចេសិ ន’’ន្តិ. ថេរោ មោចេសិ, វណោ រុក្ខតោ ឆល្លិ វិយ អបគតោ. ជីវកោ អន្តោអរុណេយេវ សត្ថុ សន្តិកំ វេគេន អាគន្ត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, សរីរេ វោ បរិឡាហោ ឧប្បន្នោ’’តិ បុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘តថាគតស្ស ខោ, ជីវក, ពោធិមណ្ឌេយេវ សព្ពបរិឡាហោ វូបសន្តោ’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩០. ‘‘គតទ្ធិនោ វិសោកស្ស, វិប្បមុត្តស្ស សព្ពធិ;

សព្ពគន្ថប្បហីនស្ស, បរិឡាហោ ន វិជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ គតទ្ធិនោតិ គតមគ្គស្ស កន្តារទ្ធា វដ្ដទ្ធាតិ ទ្វេ អទ្ធា នាម. តេសុ កន្តារបដិបន្នោ យាវ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ ន បាបុណាតិ, តាវ អទ្ធិកោយេវ, ឯតស្មិំ បន បត្តេ គតទ្ធិ នាម ហោតិ. វដ្ដសន្និស្សិតាបិ សត្តា យាវ វដ្ដេ វសន្តិ, តាវ អទ្ធិកា ឯវ. កស្មា? វដ្ដស្ស អខេបិតត្តា. សោតាបន្នាទយោបិ អទ្ធិកា ឯវ, វដ្ដំ បន ខេបេត្វា ឋិតោ ខីណាសវោ គតទ្ធិ នាម ហោតិ. តស្ស គតទ្ធិនោ. វិសោកស្សាតិ វដ្ដមូលកស្ស សោកស្ស វិគតត្តា វិសោកស្ស. វិប្បមុត្តស្ស សព្ពធីតិ សព្ពេសុ ខន្ធាទិធម្មេសុ វិប្បមុត្តស្ស, សព្ពគន្ថប្បហីនស្សាតិ ចតុន្នម្បិ គន្ថានំ បហីនត្តា សព្ពាគន្ថប្បហីនស្ស. បរិឡាហោ ន វិជ្ជតីតិ ទុវិធោ បរិឡាហោ កាយិកោ ចេតសិកោ ចាតិ. តេសុ ខីណាសវស្ស សីតុណ្ហាទិវសេន ឧប្បន្នត្តា កាយិកបរិឡាហោ អនិព្ពុតោវ, តំ សន្ធាយ ជីវកោ បុច្ឆតិ. សត្ថា បន ធម្មរាជតាយ ទេសនាវិធិកុសលតាយ ចេតសិកបរិឡាហវសេន ទេសនំ វិនិវត្តេន្តោ, ‘‘ជីវក, បរមត្ថេន ឯវរូបស្ស ខីណាសវស្ស បរិឡាហោ ន វិជ្ជតី’’តិ អាហ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ជីវកបញ្ហវត្ថុ បឋមំ.