២. មហាកស្សបត្ថេរវត្ថុ

ឧយ្យុញ្ជន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ មហាកស្សបត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា រាជគហេ វុដ្ឋវស្សោ ‘‘អទ្ធមាសច្ចយេន ចារិកំ បក្កមិស្សាមី’’តិ ភិក្ខូនំ អារោចាបេសិ. វត្តំ កិរេតំ ពុទ្ធានំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ចារិកំ ចរិតុកាមានំ ‘‘ឯវំ ភិក្ខូ អត្តនោ បត្តបចនចីវររជនាទីនិ កត្វា សុខំ គមិស្សន្តី’’តិ ‘‘ឥទានិ អទ្ធមាសច្ចយេន ចារិកំ បក្កមិស្សាមី’’តិ ភិក្ខូនំ អារោចាបនំ. ភិក្ខូសុ បន អត្តនោ បត្តចីវរាទីនិ ករោន្តេសុ មហាកស្សបត្ថេរោបិ ចីវរានិ ធោវិ. ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយិំសុ ‘‘ថេរោ កស្មា ចីវរានិ ធោវតិ, ឥមស្មិំ នគរេ អន្តោ ច ពហិ ច អដ្ឋារស មនុស្សកោដិយោ វសន្តិ. តត្ថ យេ ថេរស្ស ន ញាតកា, តេ ឧបដ្ឋាកា, យេ ន ឧបដ្ឋាកា, តេ ញាតកា. តេ ថេរស្ស ចតូហិ បច្ចយេហិ សម្មានសក្ការំ ករោន្តិ. ឯត្តកំ ឧបការំ បហាយ ឯស កហំ គមិស្សតិ? សចេបិ គច្ឆេយ្យ, មាបមាទកន្ទរតោ បរំ ន គមិស្សតី’’តិ. សត្ថា កិរ យំ កន្ទរំ បត្វា និវត្តេតព្ពយុត្តកេ ភិក្ខូ ‘‘តុម្ហេ ឥតោ និវត្តថ, មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ វទតិ. តំ ‘‘មាបមាទកន្ទរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

សត្ថាបិ ចារិកំ បក្កមន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ អន្តោ ច ពហិ ច អដ្ឋារស មនុស្សកោដិយោ វសន្តិ. មនុស្សានំ មង្គលាមង្គលដ្ឋានេសុ ភិក្ខូហិ គន្តព្ពំ ហោតិ, ន សក្កា វិហារំ តុច្ឆំ កាតុំ, កំ នុ ខោ និវត្តេស្សាមី’’តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ –‘‘កស្សបស្ស ហេតេ មនុស្សា ញាតកា ច ឧបដ្ឋាកា ច, កស្សបំ និវត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ ថេរំ អាហ – ‘‘កស្សប, ន សក្កា វិហារំ តុច្ឆំ កាតុំ, មនុស្សានំ មង្គលាមង្គលដ្ឋានេសុ ភិក្ខូហិ អត្ថោ ហោតិ, ត្វំ អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ និវត្តស្សូ’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ថេរោ បរិសំ អាទាយ និវត្តិ. ភិក្ខូ ឧបជ្ឈាយិំសុ ‘‘ទិដ្ឋំ វោ, អាវុសោ, ននុ ឥទានេវ អម្ហេហិ វុត្តំ ‘មហាកស្សបោ កស្មា ចីវរានិ ធោវតិ, ន ឯសោ សត្ថារា សទ្ធិំ គមិស្សតី’តិ, យំ អម្ហេហិ វុត្តំ, តទេវ ជាត’’ន្តិ. សត្ថា ភិក្ខូនំ កថំ សុត្វា និវត្តិត្វា ឋិតោ អាហ – ‘‘ភិក្ខវេ, កិំ នាមេតំ កថេថា’’តិ? ‘‘មហាកស្សបត្ថេរំ អារព្ភ កថេម, ភន្តេ’’តិ អត្តនា កថិតនិយាមេនេវ សព្ពំ អារោចេសុំ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ កស្សបំ ‘កុលេសុ ច បច្ចយេសុ ច លគ្គោ’តិ វទេថ, សោ ‘មម វចនំ ករិស្សាមី’តិ និវត្តោ. ឯសោ ហិ បុព្ពេ បត្ថនំ ករោន្តោយេវ ‘ចតូសុ បច្ចយេសុ អលគ្គោ ចន្ទូបមោ ហុត្វា កុលានិ ឧបសង្កមិតុំ សមត្ថោ ភវេយ្យ’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. នត្ថេតស្ស កុលេ វា បច្ចយេ វា លគ្គោ, អហំ ចន្ទោបមប្បដិបទញ្ចេវ (សំ. និ. ២.១៤៦) អរិយវំសប្បដិបទញ្ច កថេន្តោ មម បុត្តំ កស្សបំ អាទិំ កត្វា កថេសិ’’ន្តិ អាហ.

ភិក្ខូ សត្ថារំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, កទា បន ថេរេន បត្ថនា ឋបិតា’’តិ? ‘‘សោតុកាមាត្ថ, ភិក្ខវេ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. សត្ថា តេសំ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ បទុមុត្តរោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧទបាទី’’តិ វត្វា បទុមុត្តរបាទមូលេ តេន ឋបិតបត្ថនំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ ថេរស្ស បុព្ពចរិតំ កថេសិ. តំ ថេរបាឡិយំ (ថេរគា. ១០៥៤ អាទយោ) វិត្ថារិតមេវ. សត្ថា បន ឥមំ ថេរស្ស បុព្ពចរិតំ វិត្ថារេត្វា ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អហំ ចន្ទោបមប្បដិបទញ្ចេវ អរិយវំសប្បដិបទញ្ច មម បុត្តំ កស្សបំ អាទិំ កត្វា កថេសិំ, មម បុត្តស្ស កស្សបស្ស បច្ចយេសុ វា កុលេសុ វា វិហារេសុ វា បរិវេណេសុ វា លគ្គោ នាម នត្ថិ, បល្លលេ ឱតរិត្វា តត្ថ ចរិត្វា គច្ឆន្តោ រាជហំសោ វិយ កត្ថចិ អលគ្គោយេវ មម បុត្តោ’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩១. ‘‘ឧយ្យុញ្ជន្តិ សតីមន្តោ, ន និកេតេ រមន្តិ តេ;

ហំសាវ បល្លលំ ហិត្វា, ឱកមោកំ ជហន្តិ តេ’’តិ.

តត្ថ ឧយ្យុញ្ជន្តិ សតីមន្តោតិ សតិវេបុល្លប្បត្តា ខីណាសវា អត្តនា បដិវិទ្ធគុណេសុ ឈានវិបស្សនាទីសុ អាវជ្ជនសមាបជ្ជនវុដ្ឋានាធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណាហិ យុញ្ជន្តិ ឃដេន្តិ. ន និកេតេ រមន្តិ តេតិ តេសំ អាលយេ រតិ នាម នត្ថិ. ហំសាវាតិ ទេសនាសីសមេតំ, អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – យថា គោចរសម្បន្នេ បល្លលេ សកុណា អត្តនោ គោចរំ គហេត្វា គមនកាលេ ‘‘មម ឧទកំ, មម បទុមំ, មម ឧប្បលំ, មម កណ្ណិកា’’តិ តស្មិំ ឋានេ កញ្ចិ អាលយំ អកត្វា អនបេក្ខាវ តំ ឋានំ បហាយ ឧប្បតិត្វា អាកាសេ កីឡមានា គច្ឆន្តិ; ឯវមេវំ ខីណាសវា យត្ថ កត្ថចិ វិហរន្តាបិ កុលាទីសុ អលគ្គា ឯវ វិហរិត្វា គមនសមយេបិ តំ ឋានំ បហាយ គច្ឆន្តា ‘‘មម វិហារោ, មម បរិវេណំ, មមូបដ្ឋាកា’’តិ អនាលយា អនុបេក្ខាវ គច្ឆន្តិ. ឱកមោកន្តិ អាលយាលយំ, សព្ពាលយេ បរិច្ចជន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

មហាកស្សបត្ថេរវត្ថុ ទុតិយំ.