៧. អរហន្តវគ្គោ

១. ជីវកបញ្ហវត្ថុ

គតទ្ធិនោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជីវកម្ពវនេ វិហរន្តោ ជីវកេន បុដ្ឋបញ្ហំ អារព្ភ កថេសិ. ជីវកវត្ថុ ខន្ធកេ (មហាវ. ៣២៦ អាទយោ) វិត្ថារិតមេវ.

ឯកស្មិំ បន សមយេ ទេវទត្តោ អជាតសត្តុនា សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា គិជ្ឈកូដំ អភិរុហិត្វា បទុដ្ឋចិត្តោ ‘‘សត្ថារំ វធិស្សាមី’’តិ សិលំ បវិជ្ឈិ. តំ ទ្វេ បព្ពតកូដានិ សម្បដិច្ឆិំសុ. តតោ ភិជ្ជិត្វា គតា បបដិកា ភគវតោ បាទំ បហរិត្វា លោហិតំ ឧប្បាទេសិ, ភុសា វេទនា បវត្តិំសុ. ភិក្ខូ សត្ថារំ មទ្ទកុច្ឆិំ នយិំសុ. សត្ថា តតោបិ ជីវកម្ពវនំ គន្តុកាមោ ‘‘តត្ថ មំ នេថា’’តិ អាហ. ភិក្ខូ ភគវន្តំ អាទាយ ជីវកម្ពវនំ អគមំសុ. ជីវកោ តំ បវត្តិំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វណបដិកម្មត្ថាយ តិខិណភេសជ្ជំ ទត្វា វណំ ពន្ធិត្វា សត្ថារំ ឯតទវោច – ‘‘ភន្តេ, មយា អន្តោនគរេ ឯកស្ស មនុស្សស្ស ភេសជ្ជំ កតំ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុន អាគមិស្សាមិ, ឥទំ ភេសជ្ជំ យាវ មមាគមនា ពទ្ធនិយាមេនេវ តិដ្ឋតូ’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្ស បុរិសស្ស កត្តព្ពកិច្ចំ កត្វា ទ្វារបិទហនវេលាយ អាគច្ឆន្តោ ទ្វារំ ន សម្បាបុណិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហោ មយា ភារិយំ កម្មំ កតំ, យ្វាហំ អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស វិយ តថាគតស្ស បាទេ តិខិណភេសជ្ជំ ទត្វា វណំ ពន្ធិំ, អយំ តស្ស មោចនវេលា, តស្មិំ អមុច្ចមានេ សព្ពរត្តិំ ភគវតោ សរីរេ បរិឡាហោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘អានន្ទ, ជីវកោ សាយំ អាគច្ឆន្តោ ទ្វារំ ន សម្បាបុណិ, ‘អយំ វណស្ស មោចនវេលា’តិ បន ចិន្តេសិ, មោចេសិ ន’’ន្តិ. ថេរោ មោចេសិ, វណោ រុក្ខតោ ឆល្លិ វិយ អបគតោ. ជីវកោ អន្តោអរុណេយេវ សត្ថុ សន្តិកំ វេគេន អាគន្ត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, សរីរេ វោ បរិឡាហោ ឧប្បន្នោ’’តិ បុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘តថាគតស្ស ខោ, ជីវក, ពោធិមណ្ឌេយេវ សព្ពបរិឡាហោ វូបសន្តោ’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩០. ‘‘គតទ្ធិនោ វិសោកស្ស, វិប្បមុត្តស្ស សព្ពធិ;

សព្ពគន្ថប្បហីនស្ស, បរិឡាហោ ន វិជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ គតទ្ធិនោតិ គតមគ្គស្ស កន្តារទ្ធា វដ្ដទ្ធាតិ ទ្វេ អទ្ធា នាម. តេសុ កន្តារបដិបន្នោ យាវ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ ន បាបុណាតិ, តាវ អទ្ធិកោយេវ, ឯតស្មិំ បន បត្តេ គតទ្ធិ នាម ហោតិ. វដ្ដសន្និស្សិតាបិ សត្តា យាវ វដ្ដេ វសន្តិ, តាវ អទ្ធិកា ឯវ. កស្មា? វដ្ដស្ស អខេបិតត្តា. សោតាបន្នាទយោបិ អទ្ធិកា ឯវ, វដ្ដំ បន ខេបេត្វា ឋិតោ ខីណាសវោ គតទ្ធិ នាម ហោតិ. តស្ស គតទ្ធិនោ. វិសោកស្សាតិ វដ្ដមូលកស្ស សោកស្ស វិគតត្តា វិសោកស្ស. វិប្បមុត្តស្ស សព្ពធីតិ សព្ពេសុ ខន្ធាទិធម្មេសុ វិប្បមុត្តស្ស, សព្ពគន្ថប្បហីនស្សាតិ ចតុន្នម្បិ គន្ថានំ បហីនត្តា សព្ពាគន្ថប្បហីនស្ស. បរិឡាហោ ន វិជ្ជតីតិ ទុវិធោ បរិឡាហោ កាយិកោ ចេតសិកោ ចាតិ. តេសុ ខីណាសវស្ស សីតុណ្ហាទិវសេន ឧប្បន្នត្តា កាយិកបរិឡាហោ អនិព្ពុតោវ, តំ សន្ធាយ ជីវកោ បុច្ឆតិ. សត្ថា បន ធម្មរាជតាយ ទេសនាវិធិកុសលតាយ ចេតសិកបរិឡាហវសេន ទេសនំ វិនិវត្តេន្តោ, ‘‘ជីវក, បរមត្ថេន ឯវរូបស្ស ខីណាសវស្ស បរិឡាហោ ន វិជ្ជតី’’តិ អាហ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ជីវកបញ្ហវត្ថុ បឋមំ.

២. មហាកស្សបត្ថេរវត្ថុ

ឧយ្យុញ្ជន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ មហាកស្សបត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា រាជគហេ វុដ្ឋវស្សោ ‘‘អទ្ធមាសច្ចយេន ចារិកំ បក្កមិស្សាមី’’តិ ភិក្ខូនំ អារោចាបេសិ. វត្តំ កិរេតំ ពុទ្ធានំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ចារិកំ ចរិតុកាមានំ ‘‘ឯវំ ភិក្ខូ អត្តនោ បត្តបចនចីវររជនាទីនិ កត្វា សុខំ គមិស្សន្តី’’តិ ‘‘ឥទានិ អទ្ធមាសច្ចយេន ចារិកំ បក្កមិស្សាមី’’តិ ភិក្ខូនំ អារោចាបនំ. ភិក្ខូសុ បន អត្តនោ បត្តចីវរាទីនិ ករោន្តេសុ មហាកស្សបត្ថេរោបិ ចីវរានិ ធោវិ. ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយិំសុ ‘‘ថេរោ កស្មា ចីវរានិ ធោវតិ, ឥមស្មិំ នគរេ អន្តោ ច ពហិ ច អដ្ឋារស មនុស្សកោដិយោ វសន្តិ. តត្ថ យេ ថេរស្ស ន ញាតកា, តេ ឧបដ្ឋាកា, យេ ន ឧបដ្ឋាកា, តេ ញាតកា. តេ ថេរស្ស ចតូហិ បច្ចយេហិ សម្មានសក្ការំ ករោន្តិ. ឯត្តកំ ឧបការំ បហាយ ឯស កហំ គមិស្សតិ? សចេបិ គច្ឆេយ្យ, មាបមាទកន្ទរតោ បរំ ន គមិស្សតី’’តិ. សត្ថា កិរ យំ កន្ទរំ បត្វា និវត្តេតព្ពយុត្តកេ ភិក្ខូ ‘‘តុម្ហេ ឥតោ និវត្តថ, មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ វទតិ. តំ ‘‘មាបមាទកន្ទរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

សត្ថាបិ ចារិកំ បក្កមន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ អន្តោ ច ពហិ ច អដ្ឋារស មនុស្សកោដិយោ វសន្តិ. មនុស្សានំ មង្គលាមង្គលដ្ឋានេសុ ភិក្ខូហិ គន្តព្ពំ ហោតិ, ន សក្កា វិហារំ តុច្ឆំ កាតុំ, កំ នុ ខោ និវត្តេស្សាមី’’តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ –‘‘កស្សបស្ស ហេតេ មនុស្សា ញាតកា ច ឧបដ្ឋាកា ច, កស្សបំ និវត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ ថេរំ អាហ – ‘‘កស្សប, ន សក្កា វិហារំ តុច្ឆំ កាតុំ, មនុស្សានំ មង្គលាមង្គលដ្ឋានេសុ ភិក្ខូហិ អត្ថោ ហោតិ, ត្វំ អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ និវត្តស្សូ’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ថេរោ បរិសំ អាទាយ និវត្តិ. ភិក្ខូ ឧបជ្ឈាយិំសុ ‘‘ទិដ្ឋំ វោ, អាវុសោ, ននុ ឥទានេវ អម្ហេហិ វុត្តំ ‘មហាកស្សបោ កស្មា ចីវរានិ ធោវតិ, ន ឯសោ សត្ថារា សទ្ធិំ គមិស្សតី’តិ, យំ អម្ហេហិ វុត្តំ, តទេវ ជាត’’ន្តិ. សត្ថា ភិក្ខូនំ កថំ សុត្វា និវត្តិត្វា ឋិតោ អាហ – ‘‘ភិក្ខវេ, កិំ នាមេតំ កថេថា’’តិ? ‘‘មហាកស្សបត្ថេរំ អារព្ភ កថេម, ភន្តេ’’តិ អត្តនា កថិតនិយាមេនេវ សព្ពំ អារោចេសុំ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ កស្សបំ ‘កុលេសុ ច បច្ចយេសុ ច លគ្គោ’តិ វទេថ, សោ ‘មម វចនំ ករិស្សាមី’តិ និវត្តោ. ឯសោ ហិ បុព្ពេ បត្ថនំ ករោន្តោយេវ ‘ចតូសុ បច្ចយេសុ អលគ្គោ ចន្ទូបមោ ហុត្វា កុលានិ ឧបសង្កមិតុំ សមត្ថោ ភវេយ្យ’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. នត្ថេតស្ស កុលេ វា បច្ចយេ វា លគ្គោ, អហំ ចន្ទោបមប្បដិបទញ្ចេវ (សំ. និ. ២.១៤៦) អរិយវំសប្បដិបទញ្ច កថេន្តោ មម បុត្តំ កស្សបំ អាទិំ កត្វា កថេសិ’’ន្តិ អាហ.

ភិក្ខូ សត្ថារំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, កទា បន ថេរេន បត្ថនា ឋបិតា’’តិ? ‘‘សោតុកាមាត្ថ, ភិក្ខវេ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. សត្ថា តេសំ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ បទុមុត្តរោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧទបាទី’’តិ វត្វា បទុមុត្តរបាទមូលេ តេន ឋបិតបត្ថនំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ ថេរស្ស បុព្ពចរិតំ កថេសិ. តំ ថេរបាឡិយំ (ថេរគា. ១០៥៤ អាទយោ) វិត្ថារិតមេវ. សត្ថា បន ឥមំ ថេរស្ស បុព្ពចរិតំ វិត្ថារេត្វា ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អហំ ចន្ទោបមប្បដិបទញ្ចេវ អរិយវំសប្បដិបទញ្ច មម បុត្តំ កស្សបំ អាទិំ កត្វា កថេសិំ, មម បុត្តស្ស កស្សបស្ស បច្ចយេសុ វា កុលេសុ វា វិហារេសុ វា បរិវេណេសុ វា លគ្គោ នាម នត្ថិ, បល្លលេ ឱតរិត្វា តត្ថ ចរិត្វា គច្ឆន្តោ រាជហំសោ វិយ កត្ថចិ អលគ្គោយេវ មម បុត្តោ’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩១. ‘‘ឧយ្យុញ្ជន្តិ សតីមន្តោ, ន និកេតេ រមន្តិ តេ;

ហំសាវ បល្លលំ ហិត្វា, ឱកមោកំ ជហន្តិ តេ’’តិ.

តត្ថ ឧយ្យុញ្ជន្តិ សតីមន្តោតិ សតិវេបុល្លប្បត្តា ខីណាសវា អត្តនា បដិវិទ្ធគុណេសុ ឈានវិបស្សនាទីសុ អាវជ្ជនសមាបជ្ជនវុដ្ឋានាធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណាហិ យុញ្ជន្តិ ឃដេន្តិ. ន និកេតេ រមន្តិ តេតិ តេសំ អាលយេ រតិ នាម នត្ថិ. ហំសាវាតិ ទេសនាសីសមេតំ, អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – យថា គោចរសម្បន្នេ បល្លលេ សកុណា អត្តនោ គោចរំ គហេត្វា គមនកាលេ ‘‘មម ឧទកំ, មម បទុមំ, មម ឧប្បលំ, មម កណ្ណិកា’’តិ តស្មិំ ឋានេ កញ្ចិ អាលយំ អកត្វា អនបេក្ខាវ តំ ឋានំ បហាយ ឧប្បតិត្វា អាកាសេ កីឡមានា គច្ឆន្តិ; ឯវមេវំ ខីណាសវា យត្ថ កត្ថចិ វិហរន្តាបិ កុលាទីសុ អលគ្គា ឯវ វិហរិត្វា គមនសមយេបិ តំ ឋានំ បហាយ គច្ឆន្តា ‘‘មម វិហារោ, មម បរិវេណំ, មមូបដ្ឋាកា’’តិ អនាលយា អនុបេក្ខាវ គច្ឆន្តិ. ឱកមោកន្តិ អាលយាលយំ, សព្ពាលយេ បរិច្ចជន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

មហាកស្សបត្ថេរវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. ពេលដ្ឋសីសត្ថេរវត្ថុ

យេសំ សន្និចយោ នត្ថីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អាយស្មន្តំ ពេលដ្ឋសីសំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរាយស្មា អន្តោគាមេ ឯកំ វីថិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា បុន អបរំ វីថិំ ចរិត្វា សុក្ខំ កូរំ អាទាយ វិហារំ ហរិត្វា បដិសាមេត្វា ‘‘និពទ្ធំ បិណ្ឌបាតបរិយេសនំ នាម ទុក្ខ’’ន្តិ កតិបាហំ ឈានសុខេន វីតិនាមេត្វា អាហារេន អត្ថេ សតិ តំ បរិភុញ្ជតិ. ភិក្ខូ ញត្វា ឧជ្ឈាយិត្វា តមត្ថំ ភគវតោ អារោចេសុំ. សត្ថា ឯតស្មិំ និទានេ អាយតិំ សន្និធិការបរិវជ្ជនត្ថាយ ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេត្វាបិ ថេរេន បន អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ អប្បិច្ឆតំ និស្សាយ កតត្តា តស្ស ទោសាភាវំ បកាសេន្តោ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩២. ‘‘យេសំ សន្និចយោ នត្ថិ, យេ បរិញ្ញាតភោជនា;

សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ ច, វិមោក្ខោ យេសំ គោចរោ;

អាកាសេវ សកុន្តានំ, គតិ តេសំ ទុរន្នយា’’តិ.

តត្ថ សន្និចយោតិ ទ្វេ សន្និចយា – កម្មសន្និចយោ ច, បច្ចយសន្និចយោ ច. តេសុ កុសលាកុសលកម្មំ កម្មសន្និចយោ នាម, ចត្តារោ បច្ចយា បច្ចយសន្និចយោ នាម. តត្ថ វិហារេ វសន្តស្ស ភិក្ខុនោ ឯកំ គុឡបិណ្ឌំ, ចតុភាគមត្តំ សប្បិំ, ឯកញ្ច តណ្ឌុលនាឡិំ ឋបេន្តស្ស បច្ចយសន្និចយោ នត្ថិ, តតោ ឧត្តរិ ហោតិ. យេសំ អយំ ទុវិធោបិ សន្និចយោ នត្ថិ. បរិញ្ញាតភោជនាតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតភោជនា. យាគុអាទីនញ្ហិ យាគុភាវាទិជាននំ ញាតបរិញ្ញា, អាហារេ បដិកូលសញ្ញាវសេន បន ភោជនស្ស បរិជាននំ តីរណបរិញ្ញា, កពឡីការាហារេ ឆន្ទរាគអបកឌ្ឍនញាណំ បហានបរិញ្ញា. ឥមាហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ យេ បរិញ្ញាតភោជនា. សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ ចាតិ ឯត្ថ អប្បណិហិតវិមោក្ខោបិ គហិតោយេវ. តីណិបិ ចេតានិ និព្ពានស្សេវ នាមានិ. និព្ពានញ្ហិ រាគទោសមោហានំ អភាវេន សុញ្ញតោ, តេហិ ច វិមុត្តន្តិ សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ, តថា រាគាទិនិមិត្តានំ អភាវេន អនិមិត្តំ, តេហិ ច វិមុត្តន្តិ អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ, រាគាទិបណិធីនំ បន អភាវេន អប្បណិហិតំ, តេហិ ច វិមុត្តន្តិ អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោតិ វុច្ចតិ. ផលសមាបត្តិវសេន តំ អារម្មណំ កត្វា វិហរន្តានំ អយំ តិវិធោ វិមោក្ខោ យេសំ គោចរោ. គតិ តេសំ ទុរន្នយាតិ យថា នាម អាកាសេន គតានំ សកុណានំ បទនិក្ខេបស្ស អទស្សនេន គតិ ទុរន្នយា ន សក្កា ជានិតុំ, ឯវមេវ យេសំ អយំ ទុវិធោ សន្និចយោ នត្ថិ, ឥមាហិ ច តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតភោជនា, យេសញ្ច អយំ វុត្តប្បការោ វិមោក្ខោ គោចរោ, តេសំ តយោ ភវា, ចតស្សោ យោនិយោ, បញ្ច គតិយោ, សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, នវ សត្តាវាសាតិ ឥមេសុ បញ្ចសុ កោដ្ឋាសេសុ ឥមិនា នាម គតាតិ គមនស្ស អបញ្ញាយនតោ គតិ ទុរន្នយា ន សក្កា បញ្ញាបេតុន្តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ពេលដ្ឋសីសត្ថេរវត្ថុ តតិយំ.

៤. អនុរុទ្ធត្ថេរវត្ថុ

យស្សាសវាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អនុរុទ្ធត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ ថេរោ ជិណ្ណចីវរោ សង្ការកូដាទីសុ ចីវរំ បរិយេសតិ. តស្ស ឥតោ តតិយេ អត្តភាវេ បុរាណទុតិយិកា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិត្វា ជាលិនី នាម ទេវធីតា អហោសិ. សា ថេរំ ចោឡកានិ បរិយេសមានំ ទិស្វា ថេរស្ស អត្ថាយ តេរសហត្ថាយតានិ ចតុហត្ថវិត្ថតានិ តីណិ ទិព្ពទុស្សានិ គហេត្វា ‘‘សចាហំ ឥមានិ ឥមិនា នីហារេន ទស្សាមិ, ថេរោ ន គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា តស្ស ចោឡកានិ បរិយេសមានស្ស បុរតោ ឯកស្មិំ សង្ការកូដេ យថា នេសំ ទសន្តមត្តមេវ បញ្ញាយតិ, តថា ឋបេសិ. ថេរោ តេន មគ្គេន ចោឡកបរិយេសមានំ ចរន្តោ នេសំ ទសន្តំ ទិស្វា តត្ថេវ គហេត្វា អាកឌ្ឍមានោ វុត្តប្បមាណានិ ទិព្ពទុស្សានិ ទិស្វា ‘‘ឧក្កដ្ឋបំសុកូលំ វត ឥទ’’ន្តិ អាទាយ បក្កាមិ. អថស្ស ចីវរករណទិវសេ សត្ថា បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ វិហារំ គន្ត្វា និសីទិ, អសីតិមហាថេរាបិ តត្ថេវ និសីទិំសុ, ចីវរំ សិព្ពេតុំ មហាកស្សបត្ថេរោ មូលេ និសីទិ, សារិបុត្តត្ថេរោ មជ្ឈេ, អានន្ទត្ថេរោ អគ្គេ, ភិក្ខុសង្ឃោ សុត្តំ វដ្ដេសិ, សត្ថា សូចិបាសកេ អាវុណិ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ យេន យេន អត្ថោ, តំ តំ ឧបនេន្តោ វិចរិ.

ទេវធីតាបិ អន្តោគាមំ បវិសិត្វា ‘‘ភោន្តា អយ្យស្ស នោ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ចីវរំ ករោន្តោ សត្ថា អសីតិមហាសាវកបរិវុតោ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វិហារេ និសីទិ, យាគុអាទីនិ អាទាយ វិហារំ គច្ឆថា’’តិ ភិក្ខំ សមាទបេសិ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោបិ អន្តរាភត្តេ មហាជម្ពុបេសិំ អាហរិ, បញ្ចសតា ភិក្ខូ បរិក្ខីណំ ខាទិតុំ នាសក្ខិំសុ. សក្កោ ចីវរករណដ្ឋានេ ភូមិបរិភណ្ឌមកាសិ, ភូមិ អលត្តករសរញ្ជិតា វិយ អហោសិ. ភិក្ខូហិ បរិភុត្តាវសេសានំ យាគុខជ្ជកភត្តានំ មហារាសិ អហោសិ. ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយិំសុ ‘‘ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ កិំ ឯវំពហុកេហិ យាគុអាទីហិ, ននុ នាម បមាណំ សល្លក្ខេត្វា ឯត្តកំ នាម អាហរថា’’តិ ញាតកា ច ឧបដ្ឋាកា ច វត្តព្ពា សិយុំ, អនុរុទ្ធត្ថេរោ អត្តនោ ញាតិឧបដ្ឋាកានំ ពហុភាវំ ញាបេតុកាមោ មញ្ញេ’’តិ, អថ នេ សត្ថា ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, កថេថា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥទំ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ បន តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ អនុរុទ្ធេន អាហរាបិត’ន្តិ មញ្ញថា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ អនុរុទ្ធោ ឯវរូបំ វទេតិ. ន ហិ ខីណាសវា បច្ចយបដិសំយុត្តំ កថំ កថេន្តិ, អយំ បន បិណ្ឌបាតោ ទេវតានុភាវេន និព្ពត្តោ’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៣. ‘‘យស្សាសវា បរិក្ខីណា, អាហារេ ច អនិស្សិតោ;

សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ ច, វិមោក្ខោ យស្ស គោចរោ;

អាកាសេវ សកុន្តានំ, បទំ តស្ស ទុរន្នយ’’ន្តិ.

តត្ថ យស្សាសវាតិ យស្ស ចត្តារោ អាសវា បរិក្ខីណា. អាហារេ ច អនិស្សិតោតិ អាហារស្មិញ្ច តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយេហិ អនិស្សិតោ. បទំ តស្ស ទុរន្នយន្តិ យថា អាកាសេ គច្ឆន្តានំ សកុណានំ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បាទេហិ អក្កមិត្វា គតា, ឥទំ ឋានំ ឧរេន បហរិត្វា គតា, ឥទំ សីសេន, ឥទំ បក្ខេហី’’តិ ន សក្កា ញាតុំ, ឯវមេវ ឯវរូបស្ស ភិក្ខុនោ ‘‘និរយបទេន វា គតោ, តិរច្ឆានយោនិបទេន វា’’តិអាទិនា នយេន បទំ បញ្ញាបេតុំ នាម ន សក្កោតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិ ផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អនុរុទ្ធត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. មហាកច្ចាយនត្ថេរវត្ថុ

យស្សិន្ទ្រិយានីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា បុព្ពារាមេ វិហរន្តោ មហាកច្ចាយនត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ភគវា មហាបវារណាយ មិគារមាតុយា បាសាទស្ស ហេដ្ឋា មហាសាវកបរិវុតោ និសីទិ. តស្មិំ សមយេ មហាកច្ចាយនត្ថេរោ អវន្តីសុ វិហរតិ. សោ បនាយស្មា ទូរតោបិ អាគន្ត្វា ធម្មស្សវនំ បគ្គណ្ហាតិយេវ. តស្មា មហាថេរា និសីទន្តា មហាកច្ចាយនត្ថេរស្ស អាសនំ ឋបេត្វា និសីទិំសុ. សក្កោ ទេវរាជា ទ្វីហិ ទេវលោកេហិ ទេវបរិសាយ សទ្ធិំ អាគន្ត្វា ទិព្ពគន្ធមាលាទីហិ សត្ថារំ បូជេត្វា ឋិតោ មហាកច្ចាយនត្ថេរំ អទិស្វា កិំ នុ ខោ មម, អយ្យោ, ន ទិស្សតិ, សាធុ ខោ បនស្ស សចេ អាគច្ឆេយ្យាតិ. ថេរោបិ តំ ខណញ្ញេវ អាគន្ត្វា អត្តនោ អាសនេ និសិន្នមេវ អត្តានំ ទស្សេសិ. សក្កោ ថេរំ ទិស្វា គោប្ផកេសុ ទឡ្ហំ គហេត្វា ‘‘សាធុ វត មេ, អយ្យោ, អាគតោ, អហំ អយ្យស្ស អាគមនមេវ បច្ចាសីសាមី’’តិ វត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ បាទេ សម្ពាហិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយិំសុ. ‘‘សក្កោ មុខំ ឱលោកេត្វា សក្ការំ ករោតិ, អវសេសមហាសាវកានំ ឯវរូបំ សក្ការំ អករិត្វា មហាកច្ចាយនំ ទិស្វា វេគេន គោប្ផកេសុ គហេត្វា ‘សាធុ វត មេ, អយ្យោ, អាគតោ, អហំ អយ្យស្ស អាគមនមេវ បច្ចាសីសាមី’តិ វត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ បាទេ សម្ពាហិត្វា បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ’’តិ. សត្ថា តេសំ តំ កថំ សុត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, មម បុត្តេន មហាកច្ចាយនេន សទិសា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា ភិក្ខូ ទេវានម្បិ មនុស្សានម្បិ បិយាយេវា’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៤. ‘‘យស្សិន្ទ្រិយានិ សមថង្គតានិ,

អស្សា យថា សារថិនា សុទន្តា;

បហីនមានស្ស អនាសវស្ស,

ទេវាបិ តស្ស បិហយន្តិ តាទិនោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – យស្ស ភិក្ខុនោ ឆេកេន សារថិនា សុទន្តា អស្សា វិយ ឆ ឥន្ទ្រិយានិ សមថំ ទន្តភាវំ និព្ពិសេវនភាវំ គតានិ, តស្ស នវវិធំ មានំ បហាយ ឋិតត្តា បហីនមានស្ស ចតុន្នំ អាសវានំ អភាវេន អនាសវស្ស. តាទិនោតិ តាទិភាវសណ្ឋិតស្ស តថារូបស្ស ទេវាបិ បិហយន្តិ, មនុស្សាបិ ទស្សនញ្ច អាគមនញ្ច បត្ថេន្តិយេវាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

មហាកច្ចាយនត្ថេរវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. សារិបុត្តត្ថេរវត្ថុ

បថវិសមោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ អាយស្មា សារិបុត្តោ វុដ្ឋវស្សោ ចារិកំ បក្កមិតុកាមោ ភគវន្តំ អាបុច្ឆិត្វា វន្ទិត្វា អត្តនោ បរិវារេន សទ្ធិំ និក្ខមិ. អញ្ញេបិ ពហូ ភិក្ខូ ថេរំ អនុគច្ឆិំសុ. ថេរោ ច នាមគោត្តវសេន បញ្ញាយមានេ ភិក្ខូ នាមគោត្តវសេន កថេត្វា និវត្តាបេសិ. អញ្ញតរោ នាមគោត្តវសេន អបាកដោ ភិក្ខុ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ វត មម្បិ នាមគោត្តវសេន បគ្គណ្ហន្តោ កថេត្វា និវត្តាបេយ្យា’’តិ ថេរោ មហាភិក្ខុសង្ឃស្ស អន្តរេ តំ ន សល្លក្ខេសិ. សោ ‘‘អញ្ញេ វិយ ភិក្ខូ ន មំ បគ្គណ្ហាតី’’តិ ថេរេ អាឃាតំ ពន្ធិ. ថេរស្សបិ សង្ឃាដិកណ្ណោ តស្ស ភិក្ខុនោ សរីរំ ផុសិ, តេនាបិ អាឃាតំ ពន្ធិយេវ. សោ ‘‘ទានិ ថេរោ វិហារូបចារំ អតិក្កន្តោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាយស្មា មំ, ភន្តេ, សារិបុត្តោ តុម្ហាកំ អគ្គសាវកោម្ហីតិ កណ្ណសក្ខលិំ ភិន្ទន្តោ វិយ បហរិត្វា អខមាបេត្វាវ ចារិកំ បក្កន្តោ’’តិ អាហ. សត្ថា ថេរំ បក្កោសាបេសិ.

តស្មិំ ខណេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ច អានន្ទត្ថេរោ ច ចិន្តេសុំ – ‘‘អម្ហាកំ អគ្គជេដ្ឋភាតរា ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អបហដភាវំ សត្ថា នោ ន ជានាតិ, សីហនាទំ បន នទាបេតុកាមោ ភវិស្សតីតិ បរិសំ សន្និបាតាបេស្សាមា’’តិ. តេ កុញ្ចិកហត្ថា បរិវេណទ្វារានិ វិវរិត្វា ‘‘អភិក្កមថាយស្មន្តោ, អភិក្កមថាយស្មន្តោ, ឥទានាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ សម្មុខា សីហនាទំ នទិស្សតី’’តិ (អ. និ. ៩.១១) មហាភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេសុំ. ថេរោបិ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិ. អថ នំ សត្ថា តមត្ថំ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘នាយំ ភិក្ខុ មយា បហដោ’’តិ អវត្វាវ អត្តនោ គុណកថំ កថេន្តោ ‘‘យស្ស នូន, ភន្តេ, កាយេ កាយគតាសតិ អនុបដ្ឋិតា អស្ស, សោ ឥធ អញ្ញតរំ សព្រហ្មចារិំ អាសជ្ជ អប្បដិនិស្សជ្ជ ចារិកំ បក្កមេយ្យា’’តិ វត្វា ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, បថវិយំ សុចិម្បិ និក្ខិបន្តិ, អសុចិម្បិ និក្ខិបន្តី’’តិអាទិនា នយេន អត្តនោ បថវីសមចិត្តតញ្ច អាបោតេជោវាយោ រជោហរណចណ្ឌាលកុមារកឧសភឆិន្នវិសាណសមចិត្តតញ្ច អហិកុណបាទីហិ វិយ អត្តនោ កាយេន អដ្ដិយនញ្ច មេទកថាលិកា វិយ អត្តនោ កាយបរិហរណញ្ច បកាសេសិ. ឥមាហិ ច បន នវហិ ឧបមាហិ ថេរេ អត្តនោ គុណេ កថេន្តេ នវសុបិ ឋានេសុ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាបថវី កម្បិ. រជោហរណចណ្ឌាលកុមារកមេទកថាលិកោ បមានំ បន អាហរណកាលេ បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ អស្សូនិ សន្ធារេតុំ នាសក្ខិំសុ, ខីណាសវានំ ធម្មសំវេគោ ឧទបាទិ.

ថេរេ អត្តនោ គុណំ កថេន្តេយេវ អព្ភាចិក្ខនកស្ស ភិក្ខុនោ សកលសរីរេ ឌាហោ ឧប្បជ្ជិ, សោ តាវទេវ ភគវតោ បាទេសុ បតិត្វា អត្តនោ អព្ភាចិក្ខនទោសំ បកាសេត្វា អច្ចយំ ទេសេសិ. សត្ថា ថេរំ អាមន្តេត្វា, ‘‘សារិបុត្ត, ខម ឥមស្ស មោឃបុរិសស្ស, យាវស្ស សត្តធា មុទ្ធា ន ផលតី’’តិ អាហ. ថេរោ ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘ខមាមហំ, ភន្តេ, តស្ស អាយស្មតោ, ខមតុ ច មេ សោ អាយស្មា, សចេ មយ្ហំ ទោសោ អត្ថី’’តិ អាហ. ភិក្ខូ កថយិំសុ ‘‘បស្សថ ទានាវុសោ, ថេរស្ស អនោបមគុណំ, ឯវរូបស្ស នាម មុសាវាទេន អព្ភាចិក្ខនកស្ស ភិក្ខុនោ ឧបរិ អប្បមត្តកម្បិ កោបំ វា ទោសំ វា អកត្វា សយមេវ ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ខមាបេតី’’តិ. ‘‘សត្ថា តំ កថំ សុត្វា, ភិក្ខវេ, កិំ កថេថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥទំ នាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘ន ភិក្ខវេ, សក្កា សារិបុត្តសទិសានំ កោបំ វា ទោសំ វា ឧប្បាទេតុំ, មហាបថវីសទិសំ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទខីលសទិសំ បសន្នឧទករហទសទិសញ្ច សារិបុត្តស្ស ចិត្ត’’ន្តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៥. ‘‘បថវិសមោ នោ វិរុជ្ឈតិ,

ឥន្ទខិលុបមោ តាទិ សុព្ពតោ;

រហទោវ អបេតកទ្ទមោ,

សំសារា ន ភវន្តិ តាទិនោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, យថា នាម បថវិយំ សុចីនិ គន្ធមាលាទីនិបិ និក្ខិបន្តិ, អសុចីនិ មុត្តករីសាទីនិបិ និក្ខិបន្តិ, យថា នាម នគរទ្វារេ និខាតំ ឥន្ទខីលំ ទារកាទយោ ឱមុត្តេន្តិបិ ឩហទន្តិបិ, អបរេ បន តំ គន្ធមាលាទីហិ សក្ករោន្តិ. តត្ថ បថវិយា ឥន្ទខីលស្ស ច នេវ អនុរោធោ ឧប្បជ្ជតិ, ន វិរោធោ; ឯវមេវ យ្វាយំ ខីណាសវោ ភិក្ខុ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បិយភាវេន តាទិ, វតានំ សុន្ទរតាយ សុព្ពតោ. សោ ‘‘ឥមេ មំ ចតូហិ បច្ចយេហិ សក្ករោន្តិ, ឥមេ បន ន សក្ករោន្តី’’តិ សក្ការញ្ច អសក្ការញ្ច ករោន្តេសុ នេវ អនុរុជ្ឈតិ, នោ វិរុជ្ឈតិ, អថ ខោ បថវិសមោ ច ឥន្ទខិលុបមោ ឯវ ច ហោតិ. យថា ច អបគតកទ្ទមោ រហទោ បសន្នោទកោ ហោតិ, ឯវំ អបគតកិលេសតាយ រាគកទ្ទមាទីហិ អកទ្ទមោ វិប្បសន្នោវ ហោតិ. តាទិនោតិ តស្ស បន ឯវរូបស្ស សុគតិទុគ្គតីសុ សំសរណវសេន សំសារា នាម ន ហោន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ នវ ភិក្ខុសហស្សានិ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ.

សារិបុត្តត្ថេរវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. កោសម្ពិវាសីតិស្សត្ថេរសាមណេរវត្ថុ

សន្តំ តស្ស មនំ ហោតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តិស្សត្ថេរស្ស សាមណេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ កោសម្ពិវាសី កុលបុត្តោ សត្ថុ សាសនេ បព្ពជិត្វា លទ្ធុបសម្បទោ ‘‘កោសម្ពិវាសីតិស្សត្ថេរោ’’តិ បញ្ញាយិ. តស្ស កោសម្ពិយំ វុដ្ឋវស្សស្ស ឧបដ្ឋាកោ តិចីវរញ្ចេវ សប្បិផាណិតញ្ច អាហរិត្វា បាទមូលេ ឋបេសិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘កិំ ឥទំ ឧបាសកា’’តិ. ‘‘ននុ មយា, ភន្តេ, តុម្ហេ វស្សំ វាសិតា, អម្ហាកញ្ច វិហារេ វុដ្ឋវស្សា ឥមំ លាភំ លភន្តិ, គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ហោតុ, ឧបាសក, ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘មម សន្តិកេ កប្បិយការកោ សាមណេរោបិ នត្ថិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘សចេ, ភន្តេ, កប្បិយការកោ នត្ថិ, មម បុត្តោ អយ្យស្ស សន្តិកេ សាមណេរោ ភវិស្សតី’’តិ. ថេរោ អធិវាសេសិ. ឧបាសកោ សត្តវស្សិកំ អត្តនោ បុត្តំ ថេរស្ស សន្តិកំ នេត្វា ‘‘ឥមំ បព្ពាជេថា’’តិ អទាសិ. អថស្ស ថេរោ កេសេ តេមេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ខុរគ្គេយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

ថេរោ តំ បព្ពាជេត្វា អឌ្ឍមាសំ តត្ថ វសិត្វា ‘‘សត្ថារំ បស្សិស្សាមី’’តិ សាមណេរំ ភណ្ឌកំ គាហាបេត្វា គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកំ វិហារំ បាវិសិ. សាមណេរោ ឧបជ្ឈាយស្ស សេនាសនំ គហេត្វា បដិជគ្គិ. តស្ស តំ បដិជគ្គន្តស្សេវ វិកាលោ ជាតោ, តេន អត្តនោ សេនាសនំ បដិជគ្គិតុំ នាសក្ខិ. អថ នំ ឧបដ្ឋានវេលាយំ អាគន្ត្វា និសិន្នំ ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘សាមណេរ, អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បដិជគ្គិត’’ន្តិ? ‘‘ភន្តេ, បដិជគ្គិតុំ ឱកាសំ នាលត្ថ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ មម វសនដ្ឋានេយេវ វស, ទុក្ខំ តេ អាគន្តុកដ្ឋានេ ពហិ វសិតុ’’ន្តិ តំ គហេត្វាវ សេនាសនំ បាវិសិ. ថេរោ បន បុថុជ្ជនោ និបន្នមត្តោវ និទ្ទំ ឱក្កមិ. សាមណេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អជ្ជ មេ ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិំ តតិយោ ទិវសោ ឯកសេនាសនេ វសន្តស្ស, ‘សចេ និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយិស្សាមិ, ថេរោ សហសេយ្យំ អាបជ្ជេយ្យា’តិ និសិន្នកោវ វីតិនាមេស្សាមី’’តិ ឧបជ្ឈាយស្ស មញ្ចកសមីបេ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នកោវ រត្តិំ វីតិនាមេសិ. ថេរោ បច្ចូសកាលេ បច្ចុដ្ឋាយ ‘‘សាមណេរំ និក្ខមាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ មញ្ចកបស្សេ ឋបិតពីជនិំ គហេត្វា ពីជនិបត្តស្ស អគ្គេន សាមណេរស្ស កដសារកំ បហរិត្វា ពីជនិំ ឧទ្ធំ ឧក្ខិបន្តោ ‘‘សាមណេរ, ពហិ និក្ខមា’’តិ អាហ, ពីជនិបត្តទណ្ឌកោ អក្ខិម្ហិ បដិហញ្ញិ, តាវទេវ អក្ខិ ភិជ្ជិ. សោ ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ឧដ្ឋាយ ‘‘ពហិ និក្ខមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អក្ខិ មេ, ភន្តេ, ភិន្ន’’ន្តិ អវត្វា ឯកេន ហត្ថេន បដិច្ឆាទេត្វា និក្ខមិ. វត្តករណកាលេ ច បន ‘‘អក្ខិ មេ ភិន្ន’’ន្តិ តុណ្ហី អនិសីទិត្វា ឯកេន ហត្ថេន អក្ខិំ គហេត្វា ឯកេន ហត្ថេន មុដ្ឋិសម្មុញ្ជនិំ អាទាយ វច្ចកុដិញ្ច មុខធោវនដ្ឋានញ្ច សម្មជ្ជិត្វា មុខធោវនោទកញ្ច ឋបេត្វា បរិវេណំ សម្មជ្ជិ. សោ ឧបជ្ឈាយស្ស ទន្តកដ្ឋំ ទទមានោ ឯកេនេវ ហត្ថេន អទាសិ.

អថ នំ ឧបជ្ឈាយោ អាហ – ‘‘អសិក្ខិតោ វតាយំ សាមណេរោ, អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ឯកេន ហត្ថេន ទន្តកដ្ឋំ ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. ជានាមហំ, ភន្តេ, ‘‘ន ឯវំ វដ្ដតី’’តិ, ឯកោ បន មេ ហត្ថោ ន តុច្ឆោតិ. ‘‘កិំ សាមណេរា’’តិ? សោ អាទិតោ បដ្ឋាយ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. ថេរោ សុត្វាវ សំវិគ្គមានសោ ‘‘អហោ វត មយា ភារិយំ កម្មំ កត’’ន្តិ វត្វា ‘‘ខមាហិ មេ, សប្បុរិស, នាហមេតំ ជានាមិ, អវស្សយោ មេ ហោហី’’តិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សត្តវស្សិកទារកស្ស បាទមូលេ ឧក្កុដិកំ និសីទិ. អថ នំ សាមណេរោ អាហ – ‘‘នាហំ, ភន្តេ, ឯតទត្ថាយ កថេសិំ, តុម្ហាកំ ចិត្តំ អនុរក្ខន្តេន មយា ឯវំ វុត្តំ នេវេត្ថ តុម្ហាកំ ទោសោ អត្ថិ, ន មយ្ហំ. វដ្ដស្សេវេសោ ទោសោ, មា ចិន្តយិត្ថ, មយា តុម្ហាកំ វិប្បដិសារំ រក្ខន្តេនេវ នារោចិត’’ន្តិ. ថេរោ សាមណេរេន អស្សាសិយមានោបិ អនស្សាសិត្វា ឧប្បន្នសំវេគោ សាមណេរស្ស ភណ្ឌកំ គហេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ បាយាសិ. សត្ថាបិស្ស អាគមនំ ឱលោកេន្តោវ និសីទិ. សោ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ បដិសម្មោទនំ កត្វា ‘‘ខមនីយំ តេ ភិក្ខុ, កិញ្ចិ អតិរេកំ អផាសុកំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិតោ អាហ – ‘‘ខមនីយំ, ភន្តេ, នត្ថិ មេ កិញ្ចិ អតិរេកំ អផាសុកំ, អបិច ខោ បន មេ អយំ ទហរសាមណេរោ វិយ អញ្ញោ អតិរេកគុណោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ’’តិ. ‘‘កិំ បន ឥមិនា កតំ ភិក្ខូ’’តិ. សោ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេន្តោ អាហ – ‘‘ឯវំ, ភន្តេ, មយា ខមាបិយមានោ មំ ឯវំ វទេសិ ‘នេវេត្ថ តុម្ហាកំ ទោសោ អត្ថិ, ន មយ្ហំ. វដ្ដស្សេវេសោ ទោសោ, តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថា’តិ, ឥតិ មំ អស្សាសេសិយេវ, មយិ នេវ កោបំ, ន ទោសមកាសិ, ន មេ, ភន្តេ, ឯវរូបោ គុណសម្បន្នោ ទិដ្ឋបុព្ពោ’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ភិក្ខុ ខីណាសវា នាម ន កស្សចិ កុប្បន្តិ, ន ទុស្សន្តិ, សន្តិន្ទ្រិយា សន្តមានសាវ ហោន្តី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៦. ‘‘សន្តំ តស្ស មនំ ហោតិ, សន្តា វាចា ច កម្ម ច;

សម្មទញ្ញា វិមុត្តស្ស, ឧបសន្តស្ស តាទិនោ’’តិ.

តត្ថ សន្តំ តស្សាតិ តស្ស ខីណាសវសាមណេរស្ស អភិជ្ឈាទីនំ អភាវេន មនំ សន្តមេវ ហោតិ ឧបសន្តំ និព្ពុតំ. តថា មុសាវាទាទីនំ អភាវេន វាចា ច បាណាតិបាតាទីនំ អភាវេន កាយកម្មញ្ច សន្តមេវ ហោតិ. សម្មទញ្ញា វិមុត្តស្សាតិ នយេន ហេតុនា ជានិត្វា បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ វិមុត្តស្ស. ឧបសន្តស្សាតិ អព្ភន្តរេ រាគាទីនំ ឧបសមេន ឧបសន្តស្ស. តាទិនោតិ តថារូបស្ស គុណសម្បន្នស្សាតិ.

ទេសនាវសានេ កោសម្ពិវាសីតិស្សត្ថេរោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សេសមហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

កោសម្ពិវាសីតិស្សត្ថេរសាមណេរវត្ថុ សត្តមំ.

៨. សារិបុត្តត្ថេរវត្ថុ

អស្សទ្ធោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ តិំសមត្តា អារញ្ញកា ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. សត្ថា តេសំ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តស្សូបនិស្សយំ ទិស្វា សារិបុត្តត្ថេរំ អាមន្តេត្វា ‘‘សទ្ទហសិ ត្វំ, សារិបុត្ត, សទ្ធិន្ទ្រិយំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ អមតោគធំ ហោតិ អមតបរិយោសាន’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៥១៤) ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អារព្ភ បញ្ហំ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘ន ខ្វាហំ, ភន្តេ, ឯត្ថ ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមិ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ…បេ… អមតបរិយោសានំ. យេសញ្ហេតំ, ភន្តេ, អញ្ញាតំ អស្ស អទិដ្ឋំ អវិទិតំ អសច្ឆិកតំ អផស្សិតំ បញ្ញាយ, តេ តត្ថ បរេសំ សទ្ធាយ គច្ឆេយ្យុំ. សទ្ធិន្ទ្រិយំ…បេ… អមតបរិយោសាន’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៥១៤) ឯវំ តំ បញ្ហំ ព្យាកាសិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘សារិបុត្តត្ថេរោ មិច្ឆាគហណំ នេវ វិស្សជ្ជេសិ, អជ្ជាបិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ន សទ្ទហតិយេវា’’តិ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘កិំ នាមេតំ, ភិក្ខវេ, វទេថ. អហញ្ហិ ‘បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អភាវេត្វា សមថវិបស្សនំ អវឌ្ឍេត្វា មគ្គផលានិ សច្ឆិកាតុំ សមត្ថោ នាម អត្ថីតិ សទ្ទហសិ ត្វំ សារិបុត្តោ’តិ បុច្ឆិំ. សោ ‘ឯវំ សច្ឆិករោន្តោ អត្ថិ នាមាតិ ន សទ្ទហាមិ, ភន្តេ’តិ កថេសិ. ន ទិន្នស្ស វា កតស្ស វា ផលំ វិបាកំ ន សទ្ទហតិ, នាបិ ពុទ្ធាទីនំ គុណំ ន សទ្ទហតិ. ឯសោ បន អត្តនា បដិវិទ្ធេសុ ឈានវិបស្សនាមគ្គផលធម្មេសុ បរេសំ សទ្ធាយ ន គច្ឆតិ. តស្មា អនុបវជ្ជោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៧. ‘‘អស្សទ្ធោ អកតញ្ញូ ច, សន្ធិច្ឆេទោ ច យោ នរោ,

ហតាវកាសោ វន្តាសោ, ស វេ ឧត្តមបោរិសោ’’តិ.

តស្សថោ – អត្តនោ បដិវិទ្ធគុណំ បរេសំ កថាយ ន សទ្ទហតីតិ អស្សទ្ធោ. អកតំ និព្ពានំ ជានាតីតិ អកតញ្ញូ, សច្ឆិកតនិព្ពានោតិ អត្ថោ. វដ្ដសន្ធិំ, សំសារសន្ធិំ ឆិន្ទិត្វា ឋិតោតិ សន្ធិច្ឆេទោ. កុសលាកុសលកម្មពីជស្ស ខីណត្តា និព្ពត្តនាវកាសោ ហតោ អស្សាតិ ហតាវកាសោ. ចតូហិ មគ្គេហិ កត្តព្ពកិច្ចស្ស កតត្តា,សព្ពា អាសា ឥមិនា វន្តាតិ វន្តាសោ. សោ ឯវរូបោ នរោ. បដិវិទ្ធលោកុត្តរធម្មតាយ បុរិសេសុ ឧត្តមភាវំ បត្តោតិ បុរិសុត្តមោតិ.

គាថាវសានេ តេ អារញ្ញកា តិំសមត្តា ភិក្ខូ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សេសជនស្សាបិ សត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

សារិបុត្តត្ថេរវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. ខទិរវនិយរេវតត្ថេរវត្ថុ

គាមេ វាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ខទិរវនិយរេវតត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

អាយស្មា ហិ សារិបុត្តោ សត្តាសីតិកោដិធនំ បហាយ បព្ពជិត្វា ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលាតិ តិស្សោ ភគិនិយោ, ចុន្ទោ ឧបសេនោតិ ឥមេ ទ្វេ ច ភាតរោ បព្ពាជេសិ. រេវតកុមារោ ឯកោវ គេហេ អវសិដ្ឋោ. អថស្ស មាតា ចិន្តេសិ – ‘‘មម បុត្តោ ឧបតិស្សោ ឯត្តកំ ធនំ បហាយ បព្ពជិត្វា តិស្សោ ច ភគិនិយោ ទ្វេ ច ភាតរោ បព្ពាជេសិ, រេវតោ ឯកោវ អវសេសោ. សចេ ឥមម្បិ បព្ពាជេស្សតិ, ឯត្តកំ នោ ធនំ នស្សិស្សតិ, កុលវំសោ បច្ឆិជ្ជិស្សតិ, ទហរកាលេយេវ នំ ឃរាវាសេន ពន្ធិស្សាមី’’តិ. សារិបុត្តត្ថេរោបិ បដិកច្ចេវ ភិក្ខូ អាណាបេសិ ‘‘សចេ, អាវុសោ, រេវតោ បព្ពជិតុកាមោ អាគច្ឆតិ, អាគតមត្តមេវ នំ បព្ពាជេយ្យាថ, មម មាតាបិតរោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា, កិំ តេហិ អាបុច្ឆិតេហិ, អហមេវ តស្ស មាតា ច បិតា ចា’’តិ. មាតាបិស្ស រេវតកុមារំ សត្តវស្សិកមេវ ឃរពន្ធនេន ពន្ធិតុកាមា សមានជាតិកេ កុលេ ទារិកំ វារេត្វា ទិវសំ វវត្ថបេត្វា កុមារំ មណ្ឌេត្វា បសាធេត្វា មហតា បរិវារេន សទ្ធិំ អាទាយ កុមារិកាយ ញាតិឃរំ អគមាសិ. អថ នេសំ កតមង្គលានំ ទ្វិន្នម្បិ ញាតកេសុ សន្និបតិតេសុ ឧទកបាតិយំ ហត្ថេ ឱតារេត្វា មង្គលានិ វត្វា កុមារិកាយ វុឌ្ឍិំ អាកង្ខមានា ញាតកា ‘‘តវ អយ្យិកាយ ទិដ្ឋធម្មំ បស្ស, អយ្យិកា វិយ ចិរំ ជីវ, អម្មា’’តិ អាហំសុ. រេវតកុមារោ ‘‘កោ នុ ខោ ឥមិស្សា អយ្យិកាយ ទិដ្ឋធម្មោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កតរា ឥមិស្សា អយ្យិកា’’តិ បុច្ឆិ. អថ នំ អាហំសុ, ‘‘តាត, កិំ ន បស្សសិ ឥមំ វីសវស្សសតិកំ ខណ្ឌទន្តំ បលិតកេសំ វលិត្តចំ តិលកាហតគត្តំ គោបានសិវង្កំ, ឯសា ឯតិស្សា អយ្យិកា’’តិ. ‘‘កិំ បន អយម្បិ ឯវរូបា ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘សចេ ជីវិស្សតិ, ភវិស្សតិ, តាតា’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវរូបម្បិ នាម សរីរំ ជរាយ ឥមំ វិប្បការំ បាបុណិស្សតិ, ឥមំ មេ ភាតរា ឧបតិស្សេន ទិដ្ឋំ ភវិស្សតិ, អជ្ជេវ មយា បលាយិត្វា បព្ពជិតុំ វដ្ដតី’’តិ. អថ នំ ញាតកា កុមារិកាយ សទ្ធិំ ឯកយានំ អារោបេត្វា អាទាយ បក្កមិំសុ.

សោ ថោកំ គន្ត្វា សរីរកិច្ចំ អបទិសិត្វា ‘‘ឋបេថ តាវ យានំ, ឱតរិត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ យានា ឱតរិត្វា ឯកស្មិំ គុម្ពេ ថោកំ បបញ្ចំ កត្វា អគមាសិ. បុនបិ ថោកំ គន្ត្វា តេនេវ អបទេសេន ឱតរិត្វា អភិរុហិ, បុនបិ តថេវ អកាសិ. អថស្ស ញាតកា ‘‘អទ្ធា ឥមស្ស ឧដ្ឋានានិ វត្តន្តី’’តិ សល្លក្ខេត្វា នាតិទឡ្ហំ អារក្ខំ ករិំសុ. សោ បុនបិ ថោកំ គន្ត្វា តេនេវ អបទេសេន ឱតរិត្វា ‘‘តុម្ហេ បាជេន្តោ បុរតោ គច្ឆថ, មយំ បច្ឆតោ សណិកំ អាគមិស្សាមា’’តិ វត្វា ឱតរិត្វា គុម្ពាភិមុខោ អហោសិ. ញាតកាបិស្ស ‘‘បច្ឆតោ អាគមិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ យានំ បាជេន្តា គមិំសុ. សោបិ តតោ បលាយិត្វា ឯកស្មិំ បទេសេ តិំសមត្តា ភិក្ខូ វសន្តិ, តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អាវុសោ, ត្វំ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ, មយំ តេ រាជបុត្តភាវំ វា អមច្ចបុត្តភាវំ វា ន ជានាម, កថំ បព្ពាជេស្សាមា’’តិ? ‘‘តុម្ហេ មំ, ភន្តេ, ន ជានាថា’’តិ? ‘‘ន ជានាមាវុសោ’’តិ. ‘‘អហំ ឧបតិស្សស្ស កនិដ្ឋភាតិកោ’’តិ. ‘‘កោ ឯស ឧបតិស្សោ នាមា’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ភទ្ទន្តា មម ភាតរំ ‘សារិបុត្តោ’តិ វទន្តិ, តស្មា មយា ‘ឧបតិស្សោ’តិ វុត្តេ ន ជានន្តី’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ សារិបុត្តត្ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតិកោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯហិ, ភាតរា តេ អនុញ្ញាតមេវា’’តិ វត្វា ភិក្ខូ តស្ស អាភរណានិ ឱមុញ្ចាបេត្វា ឯកមន្តំ ឋបេត្វា តំ បព្ពាជេត្វា ថេរស្ស សាសនំ បហិណិំសុ. ថេរោ តំ សុត្វា ភគវតោ អារោចេសិ – ‘‘ភន្តេ, ‘អារញ្ញិកភិក្ខូហិ កិរ រេវតោ បព្ពាជិតោ’តិ សាសនំ បហិណិំសុ, គន្ត្វា តំ បស្សិត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ. សត្ថា ‘‘អធិវាសេហិ តាវ, សារិបុត្តា’’តិ គន្តុំ ន អទាសិ. ថេរោ បុន កតិបាហច្ចយេន សត្ថារំ អាបុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘អធិវាសេហិ តាវ, សារិបុត្ត, មយម្បិ អាគមិស្សាមា’’តិ នេវ គន្តុំ អទាសិ.

សាមណេរោបិ ‘‘សចាហំ ឥធ វសិស្សាមិ, ញាតកា មំ អនុពន្ធិត្វា បក្កោសិស្សន្តី’’តិ តេសំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បត្តចីវរមាទាយ ចារិកំ ចរមានោ តតោ តិំសយោជនិកេ ឋានេ ខទិរវនំ គន្ត្វា អន្តោវស្សេយេវ តេមាសព្ភន្តរេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. ថេរោបិ បវារេត្វា សត្ថារំ បុន តត្ថ គមនត្ថាយ អាបុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘មយម្បិ គមិស្សាម, សារិបុត្តា’’តិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិ. ថោកំ គតកាលេ អានន្ទត្ថេរោ ទ្វេធាបថេ ឋត្វា សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, រេវតស្ស សន្តិកំ គមនមគ្គេសុ អយំ បរិហារបថោ សដ្ឋិយោជនិកោ មនុស្សាវាសោ, អយំ ឧជុមគ្គោ តិំសយោជនិកោ អមនុស្សបរិគ្គហិតោ, កតរេន គច្ឆាមា’’តិ. ‘‘សីវលិ, បន, អានន្ទ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ អាគតោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សចេ, សីវលិ, អាគតោ, ឧជុមគ្គមេវ គណ្ហាហី’’តិ. សត្ថា កិរ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ យាគុភត្តំ ឧប្បាទេស្សាមិ, ឧជុមគ្គំ គណ្ហាហី’’តិ អវត្វា ‘‘តេសំ តេសំ ជនានំ បុញ្ញស្ស វិបាកទានដ្ឋានំ ឯត’’ន្តិ ញត្វា ‘‘សចេ, សីវលិ, អាគតោ, ឧជុមគ្គំ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សត្ថរិ បន តំ មគ្គំ បដិបន្នេ ទេវតា ‘‘អម្ហាកំ អយ្យស្ស សីវលិត្ថេរស្ស សក្ការំ ករិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកេកយោជនេ វិហារេ ការេត្វា ឯកយោជនតោ ឧទ្ធំ គន្តុំ អទត្វា បាតោ វុដ្ឋាយ ទិព្ពយាគុអាទីនិ គហេត្វា, ‘‘អយ្យោ, នោ សីវលិត្ថេរោ កហំ និសិន្នោ’’តិ វិចរន្តិ. ថេរោ អត្តនោ អភិហដំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទាបេសិ. ឯវំ សត្ថា សបរិវារោ តិំសយោជនិកំ កន្តារំ សីវលិត្ថេរស្ស បុញ្ញំ អនុភវមានោវ អាគមាសិ. រេវតត្ថេរោបិ សត្ថុ អាគមនំ ញត្វា ភគវតោ គន្ធកុដិំ មាបេត្វា បញ្ច កូដាគារសតានិ, បញ្ច ចង្កមនសតានិ, បញ្ចរត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានសតានិ ច មាបេសិ. សត្ថា តស្ស សន្តិកេ មាសមត្តមេវ វសិ. តស្មិំ វសមានោបិ សីវលិត្ថេរស្សេវ បុញ្ញំ អនុភវិ.

តត្ថ បន ទ្វេ មហល្លកភិក្ខូ សត្ថុ ខទិរវនំ បវិសនកាលេ ឯវំ ចិន្តយិំសុ – ‘‘អយំ ភិក្ខុ ឯត្តកំ នវកម្មំ ករោន្តោ កិំ សក្ខិស្សតិ សមណធម្មំ កាតុំ, សត្ថា ‘សារិបុត្តស្ស កនិដ្ឋោ’តិ មុខោលោកនកិច្ចំ ករោន្តោ ឯវរូបស្ស នវកម្មិកស្ស ភិក្ខុស្ស សន្តិកំ អាគតោ’’តិ. សត្ថាបិ តំ ទិវសំ បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេត្វា តេ ភិក្ខូ ទិស្វា តេសំ ចិត្តាចារំ អញ្ញាសិ. តស្មា តត្ថ មាសមត្តំ វសិត្វា និក្ខមនទិវសេ យថា តេ ភិក្ខូ អត្តនោ តេលនាឡិញ្ច ឧទកតុម្ពញ្ច ឧបាហនានិ ច បមុស្សន្តិ, តថា អធិដ្ឋហិត្វា និក្ខមន្តោ វិហារូបចារតោ ពហិ និក្ខន្តកាលេ ឥទ្ធិំ វិស្សជ្ជេសិ. អថ តេ ភិក្ខូ ‘‘មយា ឥទញ្ចិទញ្ច បមុដ្ឋំ, មយាបិ បមុដ្ឋ’’ន្តិ ឧភោបិ និវត្តិត្វា តំ ឋានំ អសល្លក្ខេត្វា ខទិររុក្ខកណ្ដកេហិ វិជ្ឈមានា វិចរិត្វា ឯកស្មិំ ខទិររុក្ខេ ឱលម្ពន្តំ អត្តនោ ភណ្ឌកំ ទិស្វា អាទាយ បក្កមិំសុ. សត្ថាបិ ភិក្ខុសង្ឃំ អាទាយ បុន មាសមត្តេនេវ សីវលិត្ថេរស្ស បុញ្ញំ អនុភវមានោ បដិគន្ត្វា បុព្ពារាមំ បាវិសិ.

អថ តេ មហល្លកភិក្ខូ បាតោវ មុខំ ធោវិត្វា ‘‘អាគន្តុកភត្តទាយិកាយ វិសាខាយ ឃរំ យាគុំ បិវិស្សាមា’’តិ គន្ត្វា យាគុំ បិវិត្វា ខជ្ជកំ ខាទិត្វា និសីទិំសុ. អថ នេ វិសាខា បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេបិ, ភន្តេ, សត្ថារា សទ្ធិំ រេវតត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ អគមិត្ថា’’តិ. ‘‘អាម, ឧបាសិកេតិ, រមណីយំ, ភន្តេ, ថេរស្ស វសនដ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘កុតោ តស្ស រមណីយតា សេតកណ្ដកខទិររុក្ខគហនំ បេតានំ និវាសនដ្ឋានសទិសំ ឧបាសិកេ’’តិ. អថញ្ញេ ទ្វេ ទហរភិក្ខូ អាគមិំសុ. ឧបាសិកា តេសម្បិ យាគុខជ្ជកំ ទត្វា តថេវ បដិបុច្ឆិ. តេ អាហំសុ – ‘‘ន សក្កា ឧបាសិកេ វណ្ណេតុំ, សុធម្មទេវសភាសទិសំ ឥទ្ធិយា អភិសង្ខតំ វិយ ថេរស្ស វសនដ្ឋាន’’ន្តិ. ឧបាសិកា ចិន្តេសិ – ‘‘បឋមំ អាគតា ភិក្ខូ អញ្ញថា វទិំសុ, ឥមេ អញ្ញថា វទន្តិ, បឋមំ អាគតា ភិក្ខូ កិញ្ចិទេវ បមុស្សិត្វា ឥទ្ធិយា វិស្សដ្ឋកាលេ បដិនិវត្តិត្វា គតា ភវិស្សន្តិ, ឥមេ បន ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា និម្មិតកាលេ គតា ភវិស្សន្តី’’តិ អត្តនោ បណ្ឌិតភាវេន ឯតមត្ថំ ញត្វា ‘‘សត្ថារំ អាគតកាលេ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ អដ្ឋាសិ. តតោ មុហុត្តំយេវ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ វិសាខាយ គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. សា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ សក្កច្ចំ បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា បដិបុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ គតភិក្ខូសុ ឯកច្ចេ រេវតត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ ‘ខទិរគហនំ អរញ្ញ’ន្តិ វទន្តិ, ឯកច្ចេ ‘រមណីយ’ន្តិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ឧបាសិកេ គាមោ វា ហោតុ អរញ្ញំ វា, យស្មិំ ឋានេ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ រមណីយមេវា’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៨. ‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ អរហន្តោ គាមន្តេ កាយវិវេកំ ន លភន្តិ, ចិត្តវិវេកំ បន លភន្តេវ. តេសញ្ហិ ទិព្ពបដិភាគានិបិ អារម្មណានិ ចិត្តំ ចាលេតុំ ន សក្កោន្តិ. តស្មា គាមោ វា ហោតុ អរញ្ញាទីនំ វា អញ្ញតរំ, យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យកន្តិ សោ ភូមិបទេសោ រមណីយោ ឯវាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អបរេន សមយេន ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, កេន នុ ខោ ការណេន អាយស្មា សីវលិត្ថេរោ សត្តទិវសសត្តមាសាធិកានិ សត្ត វស្សានិ មាតុ កុច្ឆិយំ វសិ, កេន និរយេ បច្ចិ, កេន និស្សន្ទេន លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ជាតោ’’តិ? សត្ថា តំ កថំ សុត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, កិំ កថេថា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥទំ នាមា’’តិ វុត្តេ តស្សាយស្មតោ បុព្ពកម្មំ កថេន្តោ អាហ –

ភិក្ខវេ, ឥតោ ឯកនវុតិកប្បេ វិបស្សី ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯកស្មិំ សមយេ ជនបទចារិកំ ចរិត្វា បិតុ នគរំ បច្ចាគមាសិ. រាជា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាគន្តុកទានំ សជ្ជេត្វា នាគរានំ សាសនំ បេសេសិ ‘‘អាគន្ត្វា មយ្ហំ ទានេ សហាយកា ហោន្តូ’’តិ. តេ តថា កត្វា ‘‘រញ្ញា ទិន្នទានតោ អតិរេកតរំ ទស្សាមា’’តិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ ទានំ បដិយាទេត្វា រញ្ញោ សាសនំ បហិណិំសុ. រាជា អាគន្ត្វា តេសំ ទានំ ទិស្វា ‘‘ឥតោ អធិកតរំ ទស្សាមី’’តិ បុនទិវសត្ថាយ សត្ថារំ និមន្តេសិ, នេវ រាជា នាគរេ បរាជេតុំ សក្ខិ, ន នាគរា រាជានំ. នាគរា ឆដ្ឋេ វារេ ‘‘ស្វេ ទានិ យថា ‘ឥមស្មិំ ទានេ ឥទំ នាម នត្ថី’តិ ន សក្កា ហោតិ វត្តុំ, ឯវំ ទានំ ទស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា បុនទិវសេ ទានំ បដិយាទេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត្ថ នត្ថី’’តិ ឱលោកេន្តា អល្លមធុមេវ ន អទ្ទសំសុ. បក្កមធុ បន ពហុំ អត្ថិ. តេ អល្លមធុស្សត្ថាយ ចតូសុ នគរទ្វារេសុ ចត្តារិ កហាបណសហស្សានិ គាហាបេត្វា បហិណិំសុ. អថេកោ ជនបទមនុស្សោ គាមភោជកំ បស្សិតុំ អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ មធុបដលំ ទិស្វា មក្ខិកា បលាបេត្វា សាខំ ឆិន្ទិត្វា សាខាទណ្ឌកេនេវ សទ្ធិំ មធុបដលំ អាទាយ ‘‘គាមភោជកស្ស ទស្សាមី’’តិ នគរំ បាវិសិ. មធុអត្ថាយ គតោ តំ ទិស្វា, ‘‘អម្ភោ, វិក្កិណិយំ មធុ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន វិក្កិណិយំ, សាមី’’តិ. ‘‘ហន្ទ, ឥមំ កហាបណំ គហេត្វា ទេហី’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ មធុបដលំ បាទមត្តម្បិ ន អគ្ឃតិ, អយំ បន កហាបណំ ទេតិ. ពហុកហាបណកោ មញ្ញេ, មយា វឌ្ឍេតុំ វដ្ដតី’’តិ. អថ នំ ‘‘ន ទេមី’’តិ អាហ, ‘‘តេន ហិ ទ្វេ កហាបណេ គណ្ហាហី’’តិ. ‘‘ទ្វីហិបិ ន ទេមី’’តិ. ឯវំ តាវ វឌ្ឍេសិ, យាវ សោ ‘‘តេន ហិ ឥទំ សហស្សំ គណ្ហាហី’’តិ ភណ្ឌិកំ ឧបនេសិ.

អថ នំ សោ អាហ – ‘‘កិំ នុ ខោ ត្វំ ឧម្មត្តកោ, ឧទាហុ កហាបណានំ ឋបនោកាសំ ន លភសិ, បាទម្បិ ន អគ្ឃនកំ មធុំ ‘សហស្សំ គហេត្វា ទេហី’តិ វទសិ, ‘កិំ នាមេត’’’ន្តិ? ‘ជានាមហំ, ភោ, ឥមិនា បន មេ កម្មំ អត្ថិ, តេនេវំ វទាមី’តិ. ‘‘កិំ កម្មំ, សាមី’’តិ? ‘‘អម្ហេហិ វិបស្សីពុទ្ធស្ស អដ្ឋសដ្ឋិសមណសហស្សបរិវារស្ស មហាទានំ សជ្ជិតំ, តត្រេកំ អល្លមធុមេវ នត្ថិ, តស្មា ឯវំ គណ្ហាមី’’តិ. ឯវំ, សន្តេ, នាហំ មូលេន ទស្សាមិ, សចេ ‘‘អហម្បិ ទានេ បត្តិំ លភិស្សាមិ, ទស្សាមី’’តិ. សោ គន្ត្វា នាគរានំ តមត្ថំ អារោចេសិ. នាគរា តស្ស សទ្ធាយ ពលវភាវំ ញត្វា, ‘‘សាធុ, បត្តិកោ ហោតូ’’តិ បដិជានិំសុ, តេ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកំ ទត្វា មហតិំ សុវណ្ណបាតិំ អាហរាបេត្វា មធុបដលំ បីឡាបេសុំ. តេនេវ មនុស្សេន បណ្ណាការត្ថាយ ទធិវារកោបិ អាហដោ អត្ថិ, សោ តម្បិ ទធិំ បាតិយំ អាកិរិត្វា តេន មធុនា សំសន្ទិត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាទិតោ បដ្ឋាយ អទាសិ. តំ យាវទត្ថំ គណ្ហន្តានំ សព្ពេសំ បាបុណិ ឧត្តរិម្បិ អវសិដ្ឋំ អហោសិយេវ. ‘‘ឯវំ ថោកំ មធុ កថំ តាវ ពហូនំ បាបុណី’’តិ ន ចិន្តេតព្ពំ. តញ្ហិ ពុទ្ធានុភាវេន បាបុណិ. ពុទ្ធវិសយោ ន ចិន្តេតព្ពោ. ចត្តារិ ហិ ‘‘អចិន្តេយ្យានី’’តិ (អ. និ. ៤.៧៧) វុត្តានិ. តានិ ចិន្តេន្តោ ឧម្មាទស្សេវ ភាគី ហោតីតិ. សោ បុរិសោ ឯត្តកំ កម្មំ កត្វា អាយុបរិយោសានេ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯត្តកំ កាលំ សំសរន្តោ ឯកស្មិំ សមយេ ទេវលោកា ចវិត្វា ពារាណសិយំ រាជកុលេ និព្ពត្តោ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ បាបុណិ. សោ ‘‘ឯកំ នគរំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា បរិវារេសិ, នាគរានញ្ច សាសនំ បហិណិ ‘‘រជ្ជំ វា មេ ទេន្តុ យុទ្ធំ វា’’តិ. តេ ‘‘នេវ រជ្ជំ ទស្សាម, ន យុទ្ធ’’ន្តិ វត្វា ចូឡទ្វារេហិ និក្ខមិត្វា ទារូទកាទីនិ អាហរន្តិ, សព្ពកិច្ចានិ ករោន្តិ.

ឥតរោបិ ចត្តារិ មហាទ្វារានិ រក្ខន្តោ សត្តមាសាធិកានិ សត្ត វស្សានិ នគរំ ឧបរុន្ធិ. អថស្ស មាតា ‘‘កិំ មេ បុត្តោ ករោតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥទំ នាម ទេវី’’តិ តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ពាលោ មម បុត្តោ, គច្ឆថ, តស្ស ‘ចូឡទ្វារានិបិ បិធាយ នគរំ ឧបរុន្ធតូ’តិ វទេថា’’តិ. សោ មាតុ សាសនំ សុត្វា តថា អកាសិ. នាគរាបិ ពហិ និក្ខមិតុំ អលភន្តា សត្តមេ ទិវសេ អត្តនោ រាជានំ មារេត្វា តស្ស រជ្ជំ អទំសុ. សោ ឥមំ កម្មំ កត្វា អាយុបរិយោសានេ អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា យាវាយំ បថវី យោជនមត្តំ ឧស្សន្នា, តាវ និរយេ បច្ចិត្វា ចតុន្នំ ចូឡទ្វារានំ បិទហិតត្តា តតោ ចុតោ តស្សា ឯវ មាតុ កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា សត្តមាសាធិកានិ សត្ត វស្សានិ អន្តោកុច្ឆិស្មិំ វសិត្វា សត្ត ទិវសានិ យោនិមុខេ តិរិយំ និបជ្ជិ. ឯវំ, ភិក្ខវេ, សីវលិ, តទា នគរំ ឧបរុន្ធិត្វា គហិតកម្មេន ឯត្តកំ កាលំ និរយេ បច្ចិត្វា ចតុន្នំ ចូឡទ្វារានំ បិទហិតត្តា តតោ ចុតោ តស្សា ឯវ មាតុ កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ឯត្តកំ កាលំ កុច្ឆិយំ វសិ. នវមធុនោ ទិន្នត្តា លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ជាតោតិ.

បុនេកទិវសំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អហោ សាមណេរស្ស លាភោ, អហោ បុញ្ញំ, យេន ឯកកេន បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ បញ្ចកូដាគារសតាទីនិ កតានី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, មយ្ហំ បុត្តស្ស នេវ បុញ្ញំ អត្ថិ, ន បាបំ, ឧភយមស្ស បហីន’’ន្តិ វត្វា ព្រាហ្មណវគ្គេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យោធ បុញ្ញញ្ច បាបញ្ច, ឧភោ សង្គមុបច្ចគា;

អសោកំ វិរជំ សុទ្ធំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤១២);

ខទិរវនិយរេវតត្ថេរវត្ថុ នវមំ.

១០. អញ្ញតរឥត្ថិវត្ថុ

រមណីយានីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ឥត្ថិំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ បិណ្ឌបាតិកោ ភិក្ខុ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឯកំ ជិណ្ណឧយ្យានំ បវិសិត្វា សមណធម្មំ ករោតិ. ឯកា នគរសោភិនី ឥត្ថី បុរិសេន សទ្ធិំ ‘‘អហំ អសុកដ្ឋានំ នាម គមិស្សាមិ, ត្វំ តត្ថ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ សង្កេតំ កត្វា អគមាសិ. សោ បុរិសោ នាគច្ឆិ. សា តស្ស អាគមនមគ្គំ ឱលោកេន្តី តំ អទិស្វា ឧក្កណ្ឋិត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិចរមានា តំ ឧយ្យានំ បវិសិត្វា ថេរំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នំ ទិស្វា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកយមានា អញ្ញំ កញ្ចិ អទិស្វា ‘‘អយញ្ច បុរិសោ ឯវ, ឥមស្ស ចិត្តំ បមោហេស្សាមី’’តិ តស្ស បុរតោ ឋត្វា បុនប្បុនំ និវត្ថសាដកំ មោចេត្វា និវាសេតិ, កេសេ មុញ្ចិត្វា ពន្ធតិ, បាណិំ បហរិត្វា ហសតិ. ថេរស្ស សំវេគោ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលសរីរំ ផរិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ ឥទ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. សត្ថាបិ ‘‘មម សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ គតស្ស ភិក្ខុនោ កា នុ ខោ បវត្តី’’តិ ឧបធារេន្តោ តំ ឥត្ថិំ ទិស្វា តស្សា អនាចារកិរិយំ, ថេរស្ស ច សំវេគុប្បត្តិំ ញត្វា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ តេន សទ្ធិំ កថេសិ – ‘‘ភិក្ខុ, កាមគវេសកានំ អរមណដ្ឋានមេវ វីតរាគានំ រមណដ្ឋានំ ហោតី’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ឱភាសំ ផរិត្វា តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៩. ‘‘រមណីយានិ អរញ្ញានិ, យត្ថ ន រមតី ជនោ;

វីតរាគា រមិស្សន្តិ, ន តេ កាមគវេសិនោ’’តិ.

តត្ថ អរញ្ញានីតិ សុបុប្ផិតតរុវនសណ្ឌបដិមណ្ឌិតានិ វិមលសលិលសម្បន្នានិ អរញ្ញានិ នាម រមណីយានិ. យត្ថាតិ យេសុ អរញ្ញេសុ វិកសិតេសុ បទុមវនេសុ គាមមក្ខិកា វិយ កាមគវេសកោ ជនោ ន រមតិ. វីតរាគាតិ វិគតរាគា បន ខីណាសវា នាម ភមរមធុករា វិយ បទុមវនេសុ តថារូបេសុ អរញ្ញេសុ រមិស្សន្តិ. កិំ ការណា? ន តេ កាមបវេសិនោ, យស្មា តេ កាមគវេសិនោ ន ហោន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ សោ ថេរោ យថានិសិន្នោវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិត្វា អាកាសេនាគន្ត្វា ថុតិំ ករោន្តោ តថាគតស្ស បាទេ វន្ទិត្វា អគមាសីតិ.

អញ្ញតរឥត្ថិវត្ថុ ទសមំ.

អរហន្តវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តមោ វគ្គោ.