៧. កាណមាតុវត្ថុ

យថាបិ រហទោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កាណមាតរំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ វិនយេ (បាចិ. ២៣០) អាគតមេវ.

តទា បន កាណមាតរា អតុច្ឆហត្ថំ ធីតរំ បតិកុលំ បេសេតុំ បក្កេសុ បូវេសុ ចតុក្ខត្តុំ ចតុន្នំ ភិក្ខូនំ ទិន្នកាលេ សត្ថារា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទេ បញ្ញត្តេ កាណាយ សាមិកេន អញ្ញាយ បជាបតិយា អានីតាយ កាណា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ឥមេហិ មេ ឃរាវាសោ នាសិតោ’’តិ ទិដ្ឋទិដ្ឋេ ភិក្ខូ អក្កោសតិ បរិភាសតិ. ភិក្ខូ តំ វីថិំ បដិបជ្ជិតុំ ន វិសហិំសុ. សត្ថា តំ បវត្តិំ ញត្វា តត្ថ អគមាសិ. កាណមាតា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកំ អទាសិ. សត្ថា កតបាតរាសោ ‘‘កហំ កាណា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯសា, ភន្តេ, តុម្ហេ ទិស្វា មង្កុភូតា រោទន្តី ឋិតា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘ឯសា, ភន្តេ, ភិក្ខូ អក្កោសតិ បរិភាសតិ, តស្មា តុម្ហេ ទិស្វា មង្កុភូតា រោទមានា ឋិតា’’តិ. អថ នំ សត្ថា បក្កោសាបេត្វា – ‘‘កាណេ, កស្មា មំ ទិស្វា មង្កុភូតា និលីយិត្វា រោទសី’’តិ. អថស្សា មាតា តាយ កតកិរិយំ អារោចេសិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ បន កាណមាតេ មម សាវកា តយា ទិន្នកំ គណ្ហិំសុ, អទិន្នក’’ន្តិ? ‘‘ទិន្នកំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សចេ មម សាវកា បិណ្ឌាយ ចរន្តា តវ គេហទ្វារំ បត្តា តយា ទិន្នកំ គណ្ហិំសុ, កោ តេសំ ទោសោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, អយ្យានំ ទោសោ’’. ‘‘ឯតិស្សាយេវ ទោសោ’’តិ. សត្ថា កាណំ អាហ – ‘‘កាណេ, មយ្ហំ កិរ សាវកា បិណ្ឌាយ ចរមានា គេហទ្វារំ អាគតា, អថ នេសំ តវ មាតរា បូវា ទិន្នា, កោ នាមេត្ថ មម សាវកានំ ទោសោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, អយ្យានំ ទោសោ, មយ្ហមេវ ទោសោ’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ខមាបេសិ.

អថស្សា សត្ថា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, សា សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. សត្ថា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ គច្ឆន្តោ រាជង្គណេន បាយាសិ. រាជា ទិស្វា ‘‘សត្ថា វិយ ភណេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ទេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘គច្ឆថ, មម អាគន្ត្វា វន្ទនភាវំ អារោចេថា’’តិ បេសេត្វា រាជង្គណេ ឋិតំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘កហំ, ភន្តេ, គតាត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កាណមាតាយ គេហំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘កាណា កិរ ភិក្ខូ អក្កោសតិ បរិភាសតិ, តំការណា គតោម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ បន វោ, ភន្តេ, តស្សា អនក្កោសនភាវោ កតោ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, ភិក្ខូនញ្ច អនក្កោសិកា កតា, លោកុត្តរកុដុម្ពសាមិនី ចា’’តិ. ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ សា លោកុត្តរកុដុម្ពសាមិនី កតា, អហំ បន នំ លោកិយកុដុម្ពសាមិនិំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា រាជា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បដិនិវត្តោ បដិច្ឆន្នមហាយោគ្គំ បហិណិត្វា កាណំ បក្កោសាបេត្វា សព្ពាភរណេហិ អលង្ករិត្វា ជេដ្ឋធីតុដ្ឋានេ ឋបេត្វា ‘‘មម ធីតរំ បោសេតុំ សមត្ថា គណ្ហន្តូ’’តិ អាហ. អថេកោ សព្ពត្ថកមហាមត្តោ ‘‘អហំ ទេវស្ស ធីតរំ បោសេស្សាមី’’តិ តំ អត្តនោ គេហំ នេត្វា សព្ពំ ឥស្សរិយំ បដិច្ឆាបេត្វា ‘‘យថារុចិ បុញ្ញានិ ករោហី’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ កាណា ចតូសុ ទ្វារេសុ បុរិសេ ឋបេត្វា អត្តនា ឧបដ្ឋាតព្ពេ ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច បរិយេសមានាបិ ន លភតិ. កាណាយ គេហទ្វារេ បដិយាទេត្វា ឋបិតំ ខាទនីយភោជនីយំ មហោឃោ វិយ បវត្តតិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘បុព្ពេ, អាវុសោ, ចត្តារោ មហល្លកត្ថេរា កាណាយ វិប្បដិសារំ ករិំសុ, សា ឯវំ វិប្បដិសារិនី ហុត្វាបិ សត្ថារំ អាគម្ម សទ្ធាសម្បទំ លភិ. សត្ថារា បុន តស្សា គេហទ្វារំ ភិក្ខូនំ ឧបសង្កមនារហំ កតំ. ឥទានិ ឧបដ្ឋាតព្ពេ ភិក្ខូ វា ភិក្ខុនិយោ វា បរិយេសមានាបិ ន លភតិ, អហោ ពុទ្ធា នាម អច្ឆរិយគុណា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ តេហិ មហល្លកភិក្ខូហិ កាណាយ វិប្បដិសារោ កតោ, បុព្ពេបិ ករិំសុយេវ. ន ច ឥទានេវ មយា កាណា មម វចនការិកា កតា, បុព្ពេបិ កតាយេវា’’តិ វត្វា តមត្ថំ សោតុកាមេហិ ភិក្ខូហិ យាចិតោ –

‘‘យត្ថេកោ លភតេ ពព្ពុ, ទុតិយោ តត្ថ ជាយតិ;

តតិយោ ច ចតុត្ថោ ច, ឥទំ តេ ពព្ពុកា ពិល’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១៣៧) –

ឥទំ ពព្ពុជាតកំ វិត្ថារេន កថេត្វា ‘‘តទា ចត្តារោ មហល្លកភិក្ខូ ចត្តារោ ពិឡារា អហេសុំ, មូសិកា កាណា, មណិការោ អហមេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, អតីតេបិ កាណា ទុម្មនា អាវិលចិត្តា វិក្ខិត្តចិត្តា ហុត្វា មម វចនេន បសន្នឧទករហទោ វិយ វិប្បសន្នចិត្តា អហោសី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨២. ‘‘យថាបិ រហទោ គម្ភីរោ, វិប្បសន្នោ អនាវិលោ;

ឯវំ ធម្មានិ សុត្វាន, វិប្បសីទន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ.

តត្ថ រហទោតិ យោ ចតុរង្គិនិយាបិ សេនាយ ឱគាហន្តិយា នខុភតិ ឯវរូបោ ឧទកណ្ណវោ, សព្ពាការេន បន ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរោ នីលមហាសមុទ្ទោ រហទោ នាម. តស្ស ហិ ហេដ្ឋា ចត្តាលីសយោជនសហស្សមត្តេ ឋានេ ឧទកំ មច្ឆេហិ ចលតិ, ឧបរិ តាវត្តកេយេវ ឋានេ ឧទកំ វាតេន ចលតិ, មជ្ឈេ ចតុយោជនសហស្សមត្តេ ឋានេ ឧទកំ និច្ចលំ តិដ្ឋតិ. អយំ គម្ភីរោ រហទោ នាម. ឯវំ ធម្មានីតិ ទេសនាធម្មានិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម រហទោ អនាកុលតាយ វិប្បសន្នោ, អចលតាយ អនាវិលោ, ឯវំ មម ទេសនាធម្មំ សុត្វា សោតាបត្តិមគ្គាទិវសេន និរុបក្កិលេសចិត្តតំ អាបជ្ជន្តា វិប្បសីទន្តិ បណ្ឌិតា, អរហត្តប្បត្តា បន ឯកន្តវិប្បសន្នាវ ហោន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

កាណមាតុវត្ថុ សត្តមំ.