៦. បណ្ឌិតវគ្គោ

១. រាធត្ថេរវត្ថុ

និធីនំវ បវត្តារន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អាយស្មន្តំ រាធត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ គិហិកាលេ សាវត្ថិយំ ទុគ្គតព្រាហ្មណោ អហោសិ. សោ ‘‘ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ជីវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា វិហារំ គន្ត្វា អប្បហរិតកំ ករោន្តោ បរិវេណំ សម្មជ្ជន្តោ មុខធោវនាទីនិ ទទន្តោ អន្តោវិហារេយេវ វសិ. ភិក្ខូបិ នំ សង្គណ្ហិំសុ, បព្ពាជេតុំ បន ន ឥច្ឆន្តិ. សោ បព្ពជ្ជំ អលភមានោ កិសោ អហោសិ. អថេកទិវសំ សត្ថា បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ តំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘អរហា ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា សាយន្ហសមយេ វិហារចារិកំ ចរន្តោ វិយ ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, កិំ ករោន្តោ វិចរសី’’តិ អាហ. ‘‘ភិក្ខូនំ វត្តបដិវត្តំ ករោន្តោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘លភសិ នេសំ សន្តិកា សង្គហ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អាហារមត្តំ លភាមិ, ន បន មំ បព្ពាជេន្តី’’តិ. សត្ថា ឯតស្មិំ និទានេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា តមត្ថំ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, អត្ថិ កោចិ ឥមស្ស ព្រាហ្មណស្ស អធិការំ សរតី’’តិ បុច្ឆិ. សារិបុត្តត្ថេរោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, សរាមិ, អយំ មេ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស អត្តនោ អភិហដំ កដច្ឆុភិក្ខំ ទាបេសិ, ឥមមស្សាហំ អធិការំ សរាមី’’តិ អាហ. សោ សត្ថារា ‘‘កិំ បន តេ, សារិបុត្ត, ឯវំ កតូបការំ ទុក្ខតោ មោចេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ, ‘‘សាធុ, ភន្តេ, បព្ពាជេស្សាមី’’តិ តំ ព្រាហ្មណំ បព្ពាជេសិ. តស្ស ភត្តគ្គេ អាសនបរិយន្តេ អាសនំ បាបុណាតិ, យាគុភត្តាទីហិបិ កិលមតិ. ថេរោ តំ អាទាយ ចារិកំ បក្កាមិ, អភិក្ខណញ្ច នំ ‘‘ឥទំ តេ កត្តព្ពំ, ឥទំ តេ ន កត្តព្ព’’ន្តិ ឱវទិ អនុសាសិ. សោ សុវចោ អហោសិ បទក្ខិណគ្គាហី. តស្មា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោ កតិបាហេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ.

ថេរោ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិ. អថ នំ សត្ថា បដិសន្ថារំ កត្វា អាហ – ‘‘សុវចោ នុ ខោ, សារិបុត្ត, តេ អន្តេវាសិកោ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, អតិវិយ សុវចោ, កិស្មិញ្ចិ ទោសេ វុច្ចមានេ ន កុទ្ធបុព្ពោ’’តិ. ‘‘សារិបុត្ត, ឯវរូបេ សទ្ធិវិហារិកេ លភន្តោ កិត្តកេ គណ្ហេយ្យាសី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ពហុកេបិ គណ្ហេយ្យមេវា’’តិ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘សារិបុត្តត្ថេរោ កិរ កតញ្ញូ កតវេទី, កដច្ឆុភិក្ខាមត្តំ ឧបការំ សរិត្វា ទុគ្គតព្រាហ្មណំ បព្ពាជេសិ. ថេរោបិ ឱវាទក្ខមោ ឱវាទក្ខមមេវ លភី’’តិ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ សារិបុត្តោ កតញ្ញូ កតវេទីយេវា’’តិ វត្វា តមត្ថំ បកាសេតុំ –

‘‘អលីនចិត្តំ និស្សាយ, បហដ្ឋា មហតី ចមូ;

កោសលំ សេនាសន្តុដ្ឋំ, ជីវគ្គាហំ អគាហយិ.

‘‘ឯវំ និស្សយសម្បន្នោ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ;

ភាវយំ កុសលំ ធម្មំ, យោគក្ខេមស្ស បត្តិយា;

បាបុណេ អនុបុព្ពេន, សព្ពសំយោជនក្ខយ’’ន្តិ. (ជា. ១.២.១១-១២) –

ឥមំ ទុកនិបាតេ អលីនចិត្តជាតកំ វិត្ថារេត្វា កថេសិ. តទា កិរ វឌ្ឍកីហិ បាទស្ស អរោគករណភាវេន កហំ អត្តនោ ឧបការំ ញត្វា សព្ពសេតស្ស ហត្ថិបោតកស្ស ទាយកោ ឯកចារិកោ ហត្ថី សារិបុត្តត្ថេរោ អហោសីតិ ឯវំ ថេរំ អារព្ភ ជាតកំ កថេត្វា រាធត្ថេរំ អារព្ភ, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម រាធេន វិយ សុវចេន ភវិតព្ពំ, ទោសំ ទស្សេត្វា ឱវទិយមានេនបិ ន កុជ្ឈិតព្ពំ, ឱវាទទាយកោ បន និធិអាចិក្ខណកោ វិយ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៦. ‘‘និធីនំវ បវត្តារំ, យំ បស្សេ វជ្ជទស្សិនំ;

និគ្គយ្ហវាទិំ មេធាវិំ, តាទិសំ បណ្ឌិតំ ភជេ;

តាទិសំ ភជមានស្ស, សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ’’តិ.

តត្ថ និធីនន្តិ តត្ថ តត្ថ និទហិត្វា ឋបិតានំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិបូរានំ និធិកុម្ភីនំ. បវត្តារន្តិ កិច្ឆជីវិកេ ទុគ្គតមនុស្សេ អនុកម្បំ កត្វា ‘‘ឯហិ, សុខេន ជីវនូបាយំ ទស្សេស្សាមី’’តិ និធិដ្ឋានំ នេត្វា ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឥមំ គហេត្វា សុខេន ជីវា’’តិ អាចិក្ខិតារំ វិយ. វជ្ជទស្សិនន្តិ ទ្វេ វជ្ជទស្សិនោ ‘‘ឥមិនា នំ អសារុប្បេន វា ខលិតេន វា សង្ឃមជ្ឈេ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ រន្ធគវេសកោ ច, អញ្ញាតំ ញាបនត្ថាយ ញាតំ អនុគ្គហណត្ថាយ សីលាទីនមស្ស វុទ្ធិកាមតាយ តំ តំ វជ្ជំ ឱលោកនេន ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតោ ច. អយំ ឥធ អធិប្បេតោ. យថា ហិ ទុគ្គតមនុស្សោ ‘‘ឥមំ គណ្ហាហី’’តិ តជ្ជេត្វាបិ បោថេត្វាបិ និធិំ ទស្សេន្តេ កោបំ ន ករោតិ, បមុទិតោ ឯវ ហោតិ, ឯវមេវ ឯវរូបេ បុគ្គលេ អសារុប្បំ វា ខលិតំ វា ទិស្វា អាចិក្ខន្តេ កោបោ ន កាតព្ពោ, តុដ្ឋេនេវ ភវិតព្ពំ, ‘‘ភន្តេ, មហន្តំ វោ កម្មំ កតំ, មយ្ហំ អាចរិយុបជ្ឈាយដ្ឋានេ ឋត្វា ឱវទន្តេហិ បុនបិ មំ វទេយ្យាថា’’តិ បវារេតព្ពមេវ. និគ្គយ្ហវាទិន្តិ ឯកច្ចោ ហិ សទ្ធិវិហារិកាទីនំ អសារុប្បំ វា ខលិតំ វា ទិស្វា ‘‘អយំ មេ មុខោទកទានាទីហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហតិ, សចេ នំ វក្ខាមិ, ន មំ ឧបដ្ឋហិស្សតិ, ឯវំ មេ បរិហានិ ភវិស្សតី’’តិ វត្ថុំ អវិសហន្តោ ន និគ្គយ្ហវាទី នាម ហោតិ. សោ ឥមស្មិំ សាសនេ កចវរំ អាកិរតិ. យោ បន តថារូបំ វជ្ជំ ទិស្វា វជ្ជានុរូបំ តជ្ជេន្តោ បណាមេន្តោ ទណ្ឌកម្មំ ករោន្តោ វិហារា តំ នីហរន្តោ សិក្ខាបេតិ, អយំ និគ្គយ្ហវាទី នាម សេយ្យថាបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘និគ្គយ្ហ និគ្គយ្ហាហំ, អានន្ទ, វក្ខាមិ, បវយ្ហ បវយ្ហ, អានន្ទ, វក្ខាមិ, យោ សារោ សោ ឋស្សតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៩៦). មេធាវិន្តិ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតំ. តាទិសន្តិ ឯវរូបំ បណ្ឌិតំ ភជេយ្យ បយិរុបាសេយ្យ. តាទិសញ្ហិ អាចរិយំ ភជមានស្ស អន្តេវាសិកស្ស សេយ្យោ ហោតិ, ន បាបិយោ វឌ្ឍិយេវ ហោតិ, នោ បរិហានីតិ.

ទេសនាបរិយោសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

រាធត្ថេរវត្ថុ បឋមំ.

២. អស្សជិបុនព្ពសុកវត្ថុ

ឱវទេយ្យានុសាសេយ្យាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អស្សជិបុនព្ពសុកភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. ទេសនា បន កីដាគិរិស្មិំ សមុដ្ឋិតា.

តេ កិរ ទ្វេ ភិក្ខូ កិញ្ចាបិ អគ្គសាវកានំ សទ្ធិវិហារិកា, អលជ្ជិនោ បន អហេសុំ បាបភិក្ខូ. តេ បាបកេហិ អត្តនោ បរិវារេហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ កីដាគិរិស្មិំ វិហរន្តា ‘‘មាលាវច្ឆំ រោបេន្តិបិ រោបាបេន្តិបី’’តិអាទិកំ (បារា. ៤៣១; ចូឡវ. ២១) នានប្បការំ អនាចារំ ករោន្តា កុលទូសកកម្មំ កត្វា តតោ ឧប្បន្នេហិ បច្ចយេហិ ជីវិកំ កប្បេន្តា តំ អាវាសំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ អនាវាសំ អកំសុ. សត្ថា តំ បវត្តិំ សុត្វា តេសំ បព្ពាជនីយកម្មករណត្ថាយ សបរិវារេ ទ្វេ អគ្គសាវកេ អាមន្តេត្វា ‘‘គច្ឆថ, សារិបុត្តា, តេសុ យេ តុម្ហាកំ វចនំ ន ករោន្តិ, តេសំ បព្ពាជនីយកម្មំ ករោថ, យេ បន ករោន្តិ, តេ ឱវទថ អនុសាសថ. ឱវទន្តោ ហិ អនុសាសន្តោ អបណ្ឌិតានំយេវ អប្បិយោ ហោតិ អមនាបោ, បណ្ឌិតានំ បន បិយោ ហោតិ មនាបោ’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៧. ‘‘ឱវទេយ្យានុសាសេយ្យ, អសព្ភា ច និវារយេ;

សតញ្ហិ សោ បិយោ ហោតិ, អសតំ ហោតិ អប្បិយោ’’តិ.

តត្ថ ឱវទេយ្យាតិ ឧប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ វទន្តោ ឱវទតិ នាម, អនុប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ ‘‘អយសោបិ តេ សិយា’’តិអាទិវសេន អនាគតំ ទស្សេន្តោ អនុសាសតិ នាម. សម្មុខា វទន្តោ ឱវទតិ នាម, បរម្មុខា ទូតំ វា សាសនំ វា បេសេន្តោ អនុសាសតិ នាម. សកិំ វទន្តោ ឱវទតិ នាម, បុនប្បុនំ វទន្តោ អនុសាសតិ នាម. ឱវទន្តោ ឯវ វា អនុសាសតិ នាមាតិ ឯវំ ឱវទេយ្យ អនុសាសេយ្យ. អសព្ភា ចាតិ អកុសលធម្មា ច និវារេយ្យ, កុសលធម្មេ បតិដ្ឋាបេយ្យាតិ អត្ថោ. សតញ្ហិ សោ បិយោ ហោតីតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ពុទ្ធាទីនំ សប្បុរិសានំ បិយោ ហោតិ. យេ បន អទិដ្ឋធម្មា អវិតិណ្ណបរលោកា អាមិសចក្ខុកា ជីវិកត្ថាយ បព្ពជិតា, តេសំ អសតំ សោ ឱវាទកោ អនុសាសកោ, ‘‘‘ន ត្វំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ, ន អាចរិយោ, កស្មា អម្ហេ ឱវទសី’តិ ឯវំ មុខសត្តីហិ វិជ្ឈន្តានំ អប្បិយោ ហោតី’’តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ. សារិបុត្តមោគ្គល្លានាបិ តត្ថ គន្ត្វា តេ ភិក្ខូ ឱវទិំសុ អនុសាសិំសុ. តេសុ ឯកច្ចេ ឱវាទំ សម្បដិច្ឆិត្វា សម្មា វត្តិំសុ, ឯកច្ចេ វិព្ភមិំសុ, ឯកច្ចេ បព្ពាជនីយកម្មំ បាបុណិំសូតិ.

អស្សជិបុនព្ពសុកវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. ឆន្នត្ថេរវត្ថុ

ន ភជេ បាបកេ មិត្តេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឆន្នត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ អាយស្មា ‘‘អហំ អម្ហាកំ អយ្យបុត្តេន សទ្ធិំ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ តទា អញ្ញំ ឯកម្បិ ន បស្សាមិ, ឥទានិ បន ‘អហំ សារិបុត្តោ នាម, អហំ មោគ្គល្លានោ នាម, មយំ អគ្គសាវកម្ហា’តិ វត្វា ឥមេ វិចរន្តី’’តិ ទ្វេ អគ្គសាវកេ អក្កោសតិ. សត្ថា ភិក្ខូនំ សន្តិកា តំ បវត្តិំ សុត្វា ឆន្នត្ថេរំ បក្កោសាបេត្វា ឱវទតិ. សោ តង្ខណេយេវ តុណ្ហី ហុត្វា បុន គន្ត្វា ថេរេ អក្កោសតិយេវ. ឯវំ យាវតតិយំ អក្កោសន្តំ បក្កោសាបេត្វា សត្ថា ឱវទិត្វា ‘‘ឆន្ន, ទ្វេ អគ្គសាវកា នាម តុយ្ហំ កល្យាណមិត្តា ឧត្តមបុរិសា, ឯវរូបេ កល្យាណមិត្តេ សេវស្សុ ភជស្សូ’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៨. ‘‘ន ភជេ បាបកេ មិត្តេ, ន ភជេ បុរិសាធមេ;

ភជេថ មិត្តេ កល្យាណេ, ភជេថ បុរិសុត្តមេ’’តិ.

តស្សត្ថោ – កាយទុច្ចរិតាទិអកុសលកម្មាភិរតា បាបមិត្តា នាម. សន្ធិច្ឆេទនាទិកេ វា ឯកវីសតិអនេសនាទិភេទេ វា អដ្ឋានេ និយោជកា បុរិសាធមា នាម. ឧភោបិ វា ឯតេ បាបមិត្តា ចេវ បុរិសាធមា ច, តេ ន ភជេយ្យ ន បយិរុបាសេយ្យ, វិបរីតា បន កល្យាណមិត្តា ចេវ សប្បុរិសា ច, តេ ភជេថ បយិរុបាសេថាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ឆន្នត្ថេរោ បន តំ ឱវាទំ សុត្វាបិ បុរិមនយេនេវ ភិក្ខូ អក្កោសតិ បរិភាសតិ. បុនបិ សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា, ‘‘ភិក្ខវេ, មយិ ធរន្តេ ឆន្នំ សិក្ខាបេតុំ ន សក្ខិស្សថ, មយិ បន បរិនិព្ពុតេ សក្ខិស្សថា’’តិ វត្វា បរិនិព្ពានកាលេ អាយស្មតា អានន្ទេន, ‘‘ភន្តេ, កថំ ឆន្នត្ថេរេ អម្ហេហិ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អានន្ទ, ឆន្នស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌោ ទាតព្ពោ’’តិ អាណាបេសិ. សោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ អានន្ទត្ថេរេន អារោចិតំ ព្រហ្មទណ្ឌំ សុត្វា ទុក្ខី ទុម្មនោ តិក្ខត្តុំ មុច្ឆិតោ បតិត្វា ‘‘មា មំ, ភន្តេ, នាសយិត្ថា’’តិ យាចិត្វា សម្មា វត្តំ បូរេន្តោ ន ចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណីតិ.

ឆន្នត្ថេរវត្ថុ តតិយំ.

៤. មហាកប្បិនត្ថេរវត្ថុ

ធម្មបីតិ សុខំ សេតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មហាកប្បិនត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពី កថា – អតីតេ កិរ អាយស្មា មហាកប្បិនោ បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស បាទមូលេ កតាភិនីហារោ សំសារេ សំសរន្តោ ពារាណសិតោ អវិទូរេ ឯកស្មិំ បេសការគាមេ ជេដ្ឋកបេសការោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា សហស្សមត្តា បច្ចេកពុទ្ធា អដ្ឋ មាសេ ហិមវន្តេ វសិត្វា វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ ជនបទេ វសន្តិ. តេ ឯកវារំ ពារាណសិយា អវិទូរេ ឱតរិត្វា ‘‘សេនាសនករណត្ថាយ ហត្ថកម្មំ យាចថា’’តិ រញ្ញោ សន្តិកំ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធេ បហិណិំសុ. តទា បន រញ្ញោ វប្បមង្គលកាលោ ហោតិ. សោ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធា កិរ អាគតា’’តិ សុត្វា តស្មិំ ខណេ និក្ខមិត្វា អាគតការណំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អជ្ជ, ភន្តេ, ឱកាសោ នត្ថិ, ស្វេ អម្ហាកំ វប្បមង្គលំ, តតិយទិវសេ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ អនិមន្តេត្វាវ បាវិសិ. បច្ចេកពុទ្ធា ‘‘អញ្ញត្ថ គមិស្សាមា’’តិ បក្កមិំសុ. តស្មិំ ខណេ ជេដ្ឋបេសការស្ស ភរិយា កេនចិទេវ ករណីយេន ពារាណសិំ គច្ឆន្តី តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, អវេលាយ, អយ្យា, អាគតា’’តិ បុច្ឆិត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ កថេសុំ. តំ បវត្តិំ សុត្វា សទ្ធាសម្បន្នា ញាណសម្បន្នា ឥត្ថី ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេសិ. ‘‘ពហុកា មយំ ភគិនី’’តិ. ‘‘កិត្តកា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សហស្សមត្តា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ គាមេ សហស្សបេសការា វសិម្ហ. ឯកេកោ ឯកេកស្ស ភិក្ខំ ទស្សតិ, ភិក្ខំ អធិវាសេថ, អហមេវ វោ វសនដ្ឋានម្បិ ការេស្សាមី’’តិ អាហ. បច្ចេកពុទ្ធា អធិវាសយិំសុ.

សា គាមំ បវិសិត្វា ឧគ្ឃោសេសិ – ‘‘អហំ សហស្សមត្តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា និមន្តយិំ, អយ្យានំ និសីទនដ្ឋានំ សំវិទហថ, យាគុភត្តាទីនិ សម្បាទេថា’’តិ. គាមមជ្ឈេ មណ្ឌបំ ការេត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា បុនទិវសេ បច្ចេកពុទ្ធេ និសីទាបេត្វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ តស្មិំ គាមេ សព្ពា ឥត្ថិយោ អាទាយ តាហិ សទ្ធិំ បច្ចេកពុទ្ធេ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តេមាសំ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ ទេថា’’តិ តេសំ បដិញ្ញំ គហេត្វា បុន គាមេ ឧគ្ឃោសេសិ – ‘‘អម្មតាតា, ឯកេកកុលតោ ឯកេកោ បុរិសោ ផរសុវាសិអាទីនិ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ទព្ពសម្ភារេ អាហរិត្វា អយ្យានំ វសនដ្ឋានំ ករោតូ’’តិ. គាមវាសិនោ តស្សាយេវ វចនំ សុត្វា ឯកេកោ ឯកេកំ កត្វា សទ្ធិំ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេហិ បណ្ណសាលសហស្សំ ការេត្វា អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយំ វស្សូបគតេ បច្ចេកពុទ្ធេ ‘‘អហំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, អហំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ឧបដ្ឋហិំសុ. វស្សំវុដ្ឋកាលេ ‘‘អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយ វស្សំវុដ្ឋានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ចីវរសាដកេ សជ្ជេថា’’តិ សមាទបេត្វា ឯកេកស្ស សហស្សសហស្សមូលំ ចីវរំ ទាបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធា វុដ្ឋវស្សា អនុមោទនំ កត្វា បក្កមិំសុ.

គាមវាសិនោបិ ឥទំ បុញ្ញកម្មំ កត្វា ឥតោ ចុតា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិត្វា គណទេវបុត្តា នាម អហេសុំ. តេ តត្ថ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ពារាណសិយំ កុដុម្ពិកគេហេសុ និព្ពត្តិំសុ. ជេដ្ឋកបេសការោ ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ អហោសិ. ភរិយាបិស្ស ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្សេវ ធីតា អហោសិ. តា សព្ពាបិ វយប្បត្តា បរកុលំ គច្ឆន្តិយោ តេសំ តេសំយេវ គេហានិ អគមិំសុ. អថេកទិវសំ វិហារេ ធម្មស្សវនំ សង្ឃុដ្ឋំ. ‘‘សត្ថា ធម្មំ ទេសេស្សតី’’តិ សុត្វា សព្ពេបិ តេ កុដុម្ពិកា ‘‘ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ ភរិយាហិ សទ្ធិំ វិហារំ អគមិំសុ. តេសំ វិហារមជ្ឈំ បវិដ្ឋក្ខណេ វស្សំ ឧដ្ឋហិ. យេសំ កុលូបកា វា ញាតិសាមណេរាទយោ វា អត្ថិ, តេ តេសំ បរិវេណានិ បវិសិំសុ. តេ បន តថារូបានំ នត្ថិតាយ កត្ថចិ, បវិសិតុំ អវិសហន្តា វិហារមជ្ឈេយេវ អដ្ឋំសុ. អថ នេ ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកោ អាហ – ‘‘បស្សថ អម្ហាកំ វិប្បការំ, កុលបុត្តេហិ នាម ឯត្តកេន លជ្ជិតុំ យុត្ត’’ន្តិ. ‘‘អយ្យ, កិំ បន ករោមា’’តិ? ‘‘មយំ វិស្សាសិកដ្ឋានស្ស អភាវេន ឥមំ វិប្បការំ បត្តា, សព្ពេ ធនំ សំហរិត្វា បរិវេណំ ករោមា’’តិ. ‘‘សាធុ, អយ្យា’’តិ ជេដ្ឋកោ សហស្សំ អទាសិ, សេសា បញ្ច បញ្ច សតានិ. ឥត្ថិយោ អឌ្ឍតេយ្យានិ អឌ្ឍតេយ្យានិ សតានិ. តេ តំ ធនំ សំហរិត្វា សហស្សកូដាគារបរិវារំ សត្ថុ វសនត្ថាយ មហាបរិវេណំ នាម អារភិំសុ. នវកម្មស្ស មហន្តតាយ ធនេ អប្បហោន្តេ បុព្ពេ ទិន្នធនតោ បុន ឧបឌ្ឍូបឌ្ឍំ អទំសុ. និដ្ឋិតេ បរិវេណេ វិហារមហំ ករោន្តា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ ចីវរានិ សជ្ជិំសុ.

ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស បន ភរិយា សព្ពេហិ សមានំ អកត្វា អត្តនោ បញ្ញាយ ឋិតា ‘‘អតិរេកតរំ កត្វា សត្ថារំ បូជេស្សាមី’’តិ អនោជបុប្ផវណ្ណេន សហស្សមូលេន សាដកេន សទ្ធិំ អនោជបុប្ផចង្កោដកំ គហេត្វា អនុមោទនកាលេ សត្ថារំ អនោជបុប្ផេហិ បូជេត្វា តំ សាដកំ សត្ថុ បាទមូលេ ឋបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អនោជបុប្ផវណ្ណំយេវ មេ សរីរំ ហោតុ, អនោជា ឯវ ច មេ នាមំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទនំ អកាសិ. តេ សព្ពេបិ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ទេវលោកា ចវិត្វា ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកោ កុក្កុដវតីនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ មហាកប្បិនរាជា នាម អហោសិ, សេសា អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិំសុ. ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស ភរិយា មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិ, អនោជបុប្ផវណ្ណមេវស្សា សរីរំ អហោសិ, អនោជាត្វេវស្សា នាមំ ករិំសុ. សា វយប្បត្តា មហាកប្បិនរញ្ញោ គេហំ គន្ត្វា អនោជាទេវី នាម អហោសិ. សេសិត្ថិយោបិ អមច្ចកុលេសុ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា តេសំយេវ អមច្ចបុត្តានំ គេហានិ អគមំសុ. តេ សព្ពេ រញ្ញោ សម្បត្តិសទិសំ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ. យទា រាជា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិំ អភិរុហិត្វា វិចរិ, តទា តេបិ តថេវ វិចរន្តិ. តស្មិំ អស្សេន វា រថេន វា វិចរន្តេ តេបិ តថេវ វិចរន្តិ? ឯវំ តេ ឯកតោ ហុត្វា កតានំ បុញ្ញានំ អានុភាវេន ឯកតោវ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ. រញ្ញោ បន ពលោ, ពលវាហនោ, បុប្ផោ, បុប្ផវាហនោ, សុបត្តោតិ បញ្ច អស្សា ហោន្តិ. រាជា តេសុ សុបត្តំ អស្សំ សយំ អារោហតិ, ឥតរេ ចត្តារោ អស្សារោហានំ សាសនាហរណត្ថាយ អទាសិ. រាជា តេ បាតោវ ភោជេត្វា ‘‘គច្ឆថ ទ្វេ វា តីណិ វា យោជនានិ អាហិណ្ឌិត្វា ពុទ្ធស្ស វា ធម្មស្ស វា សង្ឃស្ស វា ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា មយ្ហំ សុខសាសនំ អាហរថា’’តិ បេសេសិ. តេ ចតូហិ ទ្វារេហិ និក្ខមិត្វា តីណិ យោជនានិ អាហិណ្ឌិត្វា សាសនំ អលភិត្វា បច្ចាគច្ឆន្តិ.

អថេកទិវសំ រាជា សុបត្តំ អស្សំ អារុយ្ហ អមច្ចសហស្សបរិវុតោ ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ កិលន្តរូបេ បញ្ចសតវាណិជកេ នគរំ បវិសន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ អទ្ធានកិលន្តា, អទ្ធា ឥមេសំ សន្តិកា ឯកំ ភទ្ទកំ សាសនំ សោស្សាមី’’តិ តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កុតោ អាគច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ឥតោ វីសតិយោជនសតមត្ថកេ សាវត្ថិ នាម នគរំ, តតោ អាគច្ឆាមា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន វោ បទេសេ កិញ្ចិ សាសនំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. ‘‘ទេវ, អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តាវទេវ បញ្ចវណ្ណាយ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរោ កិញ្ចិ សល្លក្ខេតុំ អសក្កោន្តោ មុហុត្តំ វីតិនាមេត្វា, ‘‘តាតា, កិំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធោ, ទេវ, ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ តថេវ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថេ វារេ ‘‘កិំ វទេថ, តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ពុទ្ធោ, ទេវ, ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ, ‘‘តាតា, វោ សតសហស្សំ ទទាមី’’តិ វត្វា ‘‘អញ្ញម្បិ កិញ្ចិ សាសនំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ធម្មោ ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តម្បិ សុត្វា បុរិមនយេនេវ តយោ វារេ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថេ វារេ ‘‘ធម្មោ ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥធាបិ វោ សតសហស្សំ ទម្មី’’តិ វត្វា ‘‘អបរម្បិ សាសនំ អត្ថិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, សង្ឃរតនំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. រាជា តម្បិ សុត្វា តយោ វារេ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថេ វារេ ‘‘សង្ឃោ’’តិ បទេ វុត្តេ ‘‘ឥធាបិ វោ សតសហស្សំ ទម្មី’’តិ វត្វា អមច្ចសហស្សំ ឱលោកេត្វា, ‘‘តាតា, កិំ ករិស្សថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អហំ, តាតា, ‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ, ធម្មោ ឧប្បន្នោ, សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’តិ សុត្វា ន បុន និវត្តិស្សាមិ, សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស គន្ត្វា តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘មយម្បិ, ទេវ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. រាជា សុវណ្ណបដ្ដេ អក្ខរានិ លិខាបេត្វា វាណិជកេ អាហ – ‘‘អនោជា នាម ទេវី តុម្ហាកំ តីណិ សតសហស្សានិ ទស្សតិ, ឯវញ្ច បន នំ វទេយ្យាថ ‘រញ្ញោ កិរ តេ ឥស្សរិយំ វិស្សដ្ឋំ, យថាសុខំ សម្បត្តិំ បរិភុញ្ជាហី’តិ, សចេ បន វោ ‘រាជា កហ’ន្តិ បុច្ឆតិ, ‘សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិស្សាមីតិ វត្វា គតោ’តិ អារោចេយ្យាថា’’តិ. អមច្ចាបិ អត្តនោ អត្តនោ ភរិយានំ តថេវ សាសនំ បហិណិំសុ. រាជា វាណិជកេ ឧយ្យោជេត្វា អស្សំ អភិរុយ្ហ អមច្ចសហស្សបរិវុតោ តំ ខណំយេវ និក្ខមិ.

សត្ថាបិ តំ ទិវសំ បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ មហាកប្បិនរាជានំ សបរិវារំ ទិស្វា ‘‘អយំ មហាកប្បិនោ វាណិជកានំ សន្តិកា តិណ្ណំ រតនានំ ឧប្បន្នភាវំ សុត្វា តេសំ វចនំ តីហិ សតសហស្សេហិ បូជេត្វា រជ្ជំ បហាយ អមច្ចសហស្សេហិ បរិវុតោ មំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតុកាមោ ស្វេ និក្ខមិស្សតិ. សោ សបរិវារោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ, បច្ចុគ្គមនមស្ស ករិស្សាមី’’តិ បុនទិវសេ ចក្កវត្តី វិយ ខុទ្ទកគាមភោជកំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តោ សយមេវ បត្តចីវរំ គហេត្វា វីសយោជនសតំ មគ្គំ បច្ចុគ្គន្ត្វា ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ និសីទិ. ‘‘រាជាបិ អាគច្ឆន្តោ ឯកំ នទិំ បត្វា ‘‘កា នាមេសា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អបរច្ឆា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណំ, តាតា’’តិ? ‘‘គម្ភីរតោ គាវុតំ, បុថុលតោ ទ្វេ គាវុតានិ, ទេវា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បនេត្ថ នាវា វា ឧឡុម្បោ វា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘នាវាទីនិ ឱលោកេន្តេ អម្ហេ ជាតិ ជរំ ឧបនេតិ, ជរា មរណំ. អហំ និព្ពេមតិកោ ហុត្វា តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោ, តេសំ មេ អានុភាវេន ឥមំ ឧទកំ ឧទកំ វិយ មា អហោសី’’តិ តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ពុទ្ធានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ សបរិវារោ អស្សសហស្សេន ឧទកបិដ្ឋិំ បក្ខន្ទិ. សិន្ធវា បិដ្ឋិបាសាណេ វិយ បក្ខន្ទិំសុ. ខុរានំ អគ្គា នេវ តេមិំសុ.

សោ តំ ឧត្តរិត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ អបរម្បិ នទិំ ទិស្វា ‘‘អយំ កា នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘នីលវាហិនី នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណ’’ន្តិ? ‘‘គម្ភីរតោបិ បុថុលតោបិ អឌ្ឍយោជនំ, ទេវា’’តិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. តំ បន នទិំ ទិស្វា ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិ ធម្មានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ បក្ខន្ទិ. តម្បិ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តោ អបរម្បិ នទិំ ទិស្វា ‘‘អយំ កា នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ចន្ទភាគា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណ’’ន្តិ? ‘‘គម្ភីរតោបិ បុថុលតោបិ យោជនំ, ទេវា’’តិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. ឥមំ បន នទិំ ទិស្វា ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិ សង្ឃានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ បក្ខន្ទិ. តំ បន នទិំ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តោ សត្ថុ សរីរតោ និក្ខន្តា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ អទ្ទស. និគ្រោធរុក្ខស្ស សាខាវិដបបលាសានិ សោវណ្ណមយានិ វិយ អហេសុំ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បន ឱភាសោ នេវ ចន្ទស្ស, ន សូរិយស្ស, ន ទេវមារព្រហ្មនាគសុបណ្ណាទីនំ អញ្ញតរស្ស, អទ្ធា អហំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស អាគច្ឆន្តោ មហាគោតមពុទ្ធេន ទិដ្ឋោ ភវិស្សាមី’’តិ. សោ តាវទេវ អស្សបិដ្ឋិតោ ឱតរិត្វា ឱនតសរីរោ រស្មិអនុសារេន សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា មនោសិលារសេ និមុជ្ជន្តោ វិយ ពុទ្ធរស្មីនំ អន្តោ បវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន, សត្ថា តស្ស អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. ទេសនាវសានេ រាជា សបរិវារោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. អថ សព្ពេវ ឧដ្ឋហិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សត្ថា ‘‘អាគមិស្សតិ នុ ខោ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ឥមេ កុលបុត្តា បច្ចេកពុទ្ធសហស្សស្ស ចីវរសហស្សំ អទំសុ, កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានម្បិ វីសតិចីវរសហស្សានិបិ អទំសុ. អនច្ឆរិយំ ឥមេសំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរាគមន’’ន្តិ ញត្វា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ អាហ. តេ តាវទេវ អដ្ឋបរិក្ខារធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ ហុត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បច្ចោរោហិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិំសុ.

តេបិ វាណិជកា រាជកុលំ គន្ត្វា រញ្ញា បហិតភាវំ អារោចាបេត្វា ទេវិយា ‘‘អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. អថ នេ ទេវី បុច្ឆិ – ‘‘តាតា, កិំ ការណា អាគតាត្ថា’’តិ? ‘‘មយំ រញ្ញា តុម្ហាកំ សន្តិកំ បហិតា, តីណិ កិរ នោ សតសហស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘តាតា, អតិពហុំ ភណថ, កិំ តុម្ហេហិ រញ្ញោ កតំ, កិស្មិំ វោ រាជា បសន្នោ ឯត្តកំ ធនំ ទាបេសី’’តិ? ‘‘ទេវិ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កតំ, រញ្ញោ បន ឯកំ សាសនំ អារោចយិម្ហា’’តិ? ‘‘សក្កា បន, តាតា, មយ្ហំ អារោចេតុ’’ន្តិ. ‘‘សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, តាតា, វទេថា’’តិ. ‘‘ទេវិ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ. សាបិ ‘‘តំ សុត្វា បុរិមនយេនេវ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរា តិក្ខត្តុំ កិញ្ចិ អសល្លក្ខេត្វា ចតុត្ថេ វារេ ‘ពុទ្ធោ’តិ បទំ សុត្វា, តាតា, ឥមស្មិំ បទេ រញ្ញា កិំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘សតសហស្សំ, ទេវី’’តិ. ‘‘តាតា, អននុច្ឆវិកំ រញ្ញា កតំ ឯវរូបំ សាសនំ សុត្វា តុម្ហាកំ សតសហស្សំ ទទមានេន. អហញ្ហិ វោ មម ទុគ្គតបណ្ណាការេ តីណិ សតសហស្សានិ ទម្មិ, អបរម្បិ តុម្ហេហិ រញ្ញោ កិំ អារោចិត’’ន្តិ? តេ ឥទញ្ចិទញ្ចាតិ ឥតរានិបិ ទ្វេ សាសនានិ អារោចយិំសុ. ទេវី បុរិមនយេនេវ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរា តិក្ខត្តុំ កិញ្ចិ អសល្លក្ខេត្វា ចតុត្ថេ វារេ តថេវ សុត្វា តីណិ តីណិ សតសហស្សានិ ទាបេសិ, ឯវំ តេ សព្ពានិបិ ទ្វាទស សតសហស្សានិ លភិំសុ.

អថ នេ ទេវី បុច្ឆិ – ‘‘រាជា កហំ, តាតា’’តិ? ទេវិ, ‘‘សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ គតោ’’តិ. ‘‘មយ្ហំ តេន កិំ សាសនំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘សព្ពំ កិរ តេន តុម្ហាកំ ឥស្សរិយំ វិស្សដ្ឋំ, តុម្ហេ កិរ យថារុចិយា សម្បត្តិំ អនុភវថា’’តិ. ‘‘អមច្ចា បន កហំ, តាតា’’តិ? តេបិ ‘‘‘រញ្ញា សទ្ធិំយេវ បព្ពជិស្សាមា’តិ គតា, ទេវី’’តិ. សា តេសំ ភរិយាយោ បក្កោសាបេត្វា, អម្មា, តុម្ហាកំ សាមិកា ‘‘រញ្ញា សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ គតា, ‘‘តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘កិំ បន តេហិ អម្ហាកំ សាសនំ បហិតំ, ទេវី’’តិ? ‘‘តេហិ កិរ អត្តនោ សម្បត្តិ តុម្ហាកំ វិស្សដ្ឋា, តុម្ហេ កិរ តំ សម្បត្តិំ យថារុចិ បរិភុញ្ជថា’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន, ទេវិ, កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អម្មា, សោ តាវ រាជា សាសនំ សុត្វា មគ្គេ ឋិតកោវ តីហិ សតសហស្សេហិ តីណិ រតនានិ បូជេត្វា ខេឡបិណ្ឌំ វិយ សម្បត្តិំ បហាយ ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ និក្ខន្តោ, មយា បន តិណ្ណំ រតនានំ សាសនំ សុត្វា តីណិ រតនានិ នវហិ សតសហស្សេហិ បូជិតានិ, ន ខោ បនេសា សម្បត្តិ នាម រញ្ញោយេវ ទុក្ខា, មយ្ហម្បិ ទុក្ខាយេវ. កោ រញ្ញា ឆឌ្ឌិតខេឡបិណ្ឌំ ជាណុកេហិ បតិដ្ឋហិត្វា មុខេន គណ្ហិស្សតិ, ន មយ្ហំ សម្បត្តិយា អត្ថោ, អហម្បិ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស គន្ត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘ទេវិ, មយម្បិ តុម្ហេហេវ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘សចេ សក្កោថ, សាធុ, អម្មា’’តិ? ‘‘សក្កោម, ទេវី’’តិ. ‘‘សាធុ, អម្មា, តេន ហិ ឯថា’’តិ រថសហស្សំ យោជាបេត្វា រថំ អារុយ្ហ តាហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ បឋមំ នទិំ ទិស្វា យថា រញ្ញា បុដ្ឋំ, តថេវ បុច្ឆិត្វា សព្ពបវត្តិំ សុត្វា ‘‘រញ្ញោ គតមគ្គំ ឱលោកេថា’’តិ វត្វា ‘‘សិន្ធវានំ បទវលញ្ជំ ន បស្សាម, ទេវី’’តិ វុត្តេ ‘‘រាជា តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោ សច្ចកិរិយំ កត្វា គតោ ភវិស្សតិ. អហម្បិ តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តា, តេសមេវ អនុភាវេន ឥទំ ឧទកំ វិយ មា អហោសី’’តិ តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ អនុស្សរិត្វា រថសហស្សំ បេសេសិ. ឧទកំ បិដ្ឋិបាសាណសទិសំ អហោសិ. ចក្កានំ អគ្គគ្គនេមិវដ្ដិយោ នេវ តេមិំសុ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ឥតរា ទ្វេ នទិយោ ឧត្តរិ.

អថ សត្ថា តស្សាគមនភាវំ ញត្វា យថា អត្តនោ សន្តិកេ និសិន្នា ភិក្ខូ ន បញ្ញាយន្តិ, ឯវមកាសិ. សាបិ គច្ឆន្តី គច្ឆន្តី សត្ថុ សរីរតោ និក្ខន្តា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ ទិស្វា តថេវ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, មហាកប្បិនោ តុម្ហាកំ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោ អាគតេត្ថ មញ្ញេ, កហំ សោ, អម្ហាកម្បិ នំ ទស្សេថា’’តិ? ‘‘និសីទថ តាវ, ឥធេវ នំ បស្សិស្សថា’’តិ. តា សព្ពាបិ តុដ្ឋចិត្តា ‘‘ឥធេវ កិរ និសិន្នា សាមិកេ បស្សិស្សាមា’’តិ និសីទិំសុ. សត្ថា តាសំ អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, អនោជាទេវី ទេសនាវសានេ សបរិវារា សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. មហាកប្បិនត្ថេរោ តាសំ វឌ្ឍិតធម្មទេសនំ សុណន្តោ សបរិវារោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា តាសំ តេ ភិក្ខូ អរហត្តប្បត្តេ ទស្សេសិ. តាសំ កិរ អាគតក្ខណេយេវ អត្តនោ សាមិកេ កាសាវធរេ មុណ្ឌកសីសេ ទិស្វា ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ភវេយ្យ, តេន មគ្គផលានិ បត្តុំ ន សក្កុណេយ្យុំ. តស្មា អចលសទ្ធាយ បតិដ្ឋិតកាលេ តាសំ តេ ភិក្ខូ អរហត្តប្បត្តេយេវ ទស្សេសិ.

តាបិ តេ ទិស្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ តាវ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ វត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. ឯវំ កិរ វុត្តេ ‘‘សត្ថា ឧប្បលវណ្ណាយ អាគមនំ ចិន្តេសី’’តិ ឯកច្ចេ វទន្តិ. សត្ថា បន តា ឧបាសិកាយោ អាហ – ‘‘សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីឧបស្សយេ បព្ពជេថា’’តិ. តា អនុបុព្ពេន ជនបទចារិកំ ចរមានា អន្តរាមគ្គេ មហាជនេន អភិហដសក្ការសម្មានា បទសាវ វីសយោជនសតិកំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីឧបស្សយេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថាបិ ភិក្ខុសហស្សំ អាទាយ អាកាសេនេវ ជេតវនំ អគមាសិ. តត្រ សុទំ អាយស្មា មហាកប្បិនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីសុ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ វិចរតិ. ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, មហាកប្បិនោ ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ វិចរតិ, អត្តនោ កាមសុខំ រជ្ជសុខំ អារព្ភ កថេសិ មញ្ញេ’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, កប្បិន, កាមសុខំ រជ្ជសុខំ អារព្ភ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ. ‘‘ភគវា មេ, ភន្តេ, តំ អារព្ភ ឧទានភាវំ វា អនុទានភាវំ វា ជានាតី’’តិ? សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ កាមសុខំ រជ្ជសុខំ អារព្ភ ឧទានំ ឧទានេតិ, បុត្តស្ស បន មេ ធម្មបីតិ នាម ធម្មរតិ នាម ឧប្បជ្ជតិ, សោ អមតមហានិព្ពានំ អារព្ភ ឯវ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៩. ‘‘ធម្មបីតិ សុខំ សេតិ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

អរិយប្បវេទិតេ ធម្មេ, សទា រមតិ បណ្ឌិតោ’’តិ.

តត្ថ ធម្មបីតីតិ ធម្មបាយកោ, ធម្មំ បិវន្តោតិ អត្ថោ. ធម្មោ ច នាមេស ន សក្កា ភាជនេន យាគុអាទីនិ វិយ បាតុំ? នវវិធំ បន លោកុត្តរធម្មំ នាមកាយេន ផុសន្តោ អារម្មណតោ សច្ឆិករោន្តោ បរិញ្ញាភិសមយាទីហិ ទុក្ខាទីនិ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោ ធម្មំ បិវតិ នាម. សុខំ សេតីតិ ទេសនាមត្តមេវេតំ, ចតូហិបិ ឥរិយាបថេហិ សុខំ វិហរតីតិ អត្ថោ. វិប្បសន្នេនាតិ អនាវិលេន និរុបក្កិលេសេន. អរិយប្បវេទិតេតិ ពុទ្ធាទីហិ អរិយេហិ បវេទិតេ សតិបដ្ឋានាទិភេទេ ពោធិបក្ខិយធម្មេ. សទា រមតីតិ ឯវរូបោ ធម្មបីតិ វិប្បសន្នេន ចេតសា វិហរន្តោ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ សទា រមតិ អភិរមតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុន្តិ.

មហាកប្បិនត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. បណ្ឌិតសាមណេរវត្ថុ

ឧទកញ្ហិ នយន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បណ្ឌិតសាមណេរំ អារព្ភ កថេសិ.

អតីតេ កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធោ វីសតិខីណាសវសហស្សបរិវារោ ពារាណសិំ អគមាសិ. មនុស្សា អត្តនោ ពលំ សល្លក្ខេត្វា អដ្ឋបិ ទសបិ ឯកតោ ហុត្វា អគន្តុកទានាទីនិ អទំសុ. អថេកទិវសំ សត្ថា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ឯវំ អនុមោទនមកាសិ –

‘‘ឧបាសកា ឥធ ឯកច្ចោ ‘អត្តនោ សន្តកមេវ ទាតុំ វដ្ដតិ, កិំ បរេន សមាទបិតេនា’តិ អត្តនាវ ទានំ ទេតិ, បរំ ន សមាទបេតិ. សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ភោគសម្បទំ លភតិ, នោ បរិវារសម្បទំ. ឯកច្ចោ បរំ សមាទបេតិ, អត្តនា ន ទេតិ. សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ បរិវារសម្បទំ លភតិ, នោ ភោគសម្បទំ ឯកច្ចោ អត្តនាបិ ន ទេតិ, បរម្បិ ន សមាទបេតិ. សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ នេវ ភោគសម្បទំ លភតិ, ន បរិវារសម្បទំ, វិឃាសាទោវ ហុត្វា ជីវតិ. ឯកច្ចោ អត្តនា ច ទេតិ, បរញ្ច សមាទបេតិ. សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ភោគសម្បទម្បិ លភតិ បរិវារសម្បទម្បី’’តិ.

តំ សុត្វា សមីបេ ឋិតោ ឯកោ បណ្ឌិតបុរិសោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ទានិ តថា ករិស្សាមិ, យថា មេ ទ្វេបិ សម្បត្តិយោ ភវិស្សន្តី’’តិ. សោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, ស្វាតនាយ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. ‘‘កិត្តកេហិ តេ ភិក្ខូហិ អត្ថោ’’តិ? ‘‘កិត្តកោ បន វោ, ភន្តេ, បរិវារោ’’តិ? ‘‘វីសតិ ភិក្ខុសហស្សានី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, សព្ពេហិ សទ្ធិំ ស្វាតនាយ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សោ គាមំ បវិសិត្វា, ‘‘អម្មតាតា, ស្វាតនាយ មយា ពុទ្ធប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ និមន្តិតោ, តុម្ហេ យត្តកានំ ភិក្ខូនំ ទាតុំ សក្ខិស្សថ, តត្តកានំ ទានំ ទេថា’’តិ អារោចេត្វា វិចរន្តោ អត្តនោ អត្តនោ ពលំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘មយំ ទសន្នំ ទស្សាម, មយំ វីសតិយា, មយំ សតស្ស, មយំ បញ្ចសតាន’’ន្តិ វុត្តេ សព្ពេសំ វចនំ អាទិតោ បដ្ឋាយ បណ្ណេ អារោបេសិ.

តេន ច សមយេន តស្មិំ នគរេ អតិទុគ្គតភាវេនេវ ‘‘មហាទុគ្គតោ’’តិ បញ្ញាតោ ឯកោ បុរិសោ អត្ថិ. សោ តម្បិ សម្មុខាគតំ ទិស្វា, សម្ម មហាទុគ្គត, មយា ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ និមន្តិតោ, ស្វេ នគរវាសិនោ ទានំ ទស្សន្តិ, ‘‘ត្វំ កតិ ភិក្ខូ ភោជេស្សសី’’តិ? ‘‘សាមិ, មយ្ហំ កិំ ភិក្ខូហិ, ភិក្ខូហិ នាម សធនានំ អត្ថោ, មយ្ហំ បន ស្វេ យាគុអត្ថាយ តណ្ឌុលនាឡិមត្តម្បិ នត្ថិ, អហំ ភតិំ កត្វា ជីវាមិ, កិំ មេ ភិក្ខូហី’’តិ? សមាទបកេន នាម ព្យត្តេន ភវិតព្ពំ. តស្មា សោ តេន ‘‘នត្ថី’’តិ វុត្តេបិ តុណ្ហីភូតោ អហុត្វា ឯវមាហ – ‘‘សម្ម មហាទុគ្គត, ឥមស្មិំ នគរេ សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សុខុមវត្ថំ និវាសេត្វា នានាភរណបដិមណ្ឌិតា សិរិសយនេ សយមានា ពហូ ជនា សម្បត្តិំ អនុភវន្តិ, ត្វំ បន ទិវសំ ភតិំ កត្វា កុច្ឆិបូរណមត្តម្បិ ន លភសិ, ឯវំ សន្តេបិ ‘អហំ បុព្ពេ បុញ្ញំ អកតត្តា កិញ្ចិ ន លភាមី’តិ ន ជានាសី’’តិ? ‘‘ជានាមិ, សាមី’’តិ. ‘‘អថ កស្មា ឥទានិ បុញ្ញំ ន ករោសិ, ត្វំ យុវា ពលសម្បន្នោ, កិំ តយា ភតិំ កត្វាបិ យថាពលំ ទានំ ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ? សោ តស្មិំ កថេន្តេយេវ សំវេគប្បត្តោ ហុត្វា ‘‘មយ្ហម្បិ ឯកំ ភិក្ខុំ បណ្ណេ អារោបេហិ, កិញ្ចិទេវ ភតិំ កត្វា ឯកស្ស ភិក្ខំ ទស្សាមី’’តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘កិំ ឯកេន ភិក្ខុនា បណ្ណេ អារោបិតេនា’’តិ ន អារោបេសិ? មហាទុគ្គតោបិ គេហំ គន្ត្វា ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, នគរវាសិនោ ស្វេ សង្ឃភត្តំ ករិស្សន្តិ, អហម្បិ សមាទបកេន ‘ឯកស្ស ភិក្ខំ ទេហី’តិ វុត្តោ, មយម្បិ ស្វេ ឯកស្ស ភិក្ខំ ទស្សាមា’’តិ. អថស្ស ភរិយា ‘‘មយំ ទលិទ្ទា, កស្មា តយា សម្បដិច្ឆិត’’ន្តិ អវត្វាវ, ‘‘សាមិ, ភទ្ទកំ តេ កតំ, មយំ បុព្ពេបិ កិញ្ចិ អទត្វា ឥទានិ ទុគ្គតា ជាតា, មយំ ឧភោបិ ភតិំ កត្វា ឯកស្ស ភិក្ខំ ទស្សាម, សាមី’’តិ វត្វា ឧភោបិ គេហា និក្ខមិត្វា ភតិដ្ឋានំ អគមំសុ.

មហាសេដ្ឋិ តំ ទិស្វា ‘‘កិំ, សម្ម មហាទុគ្គត, ភតិំ ករិស្សសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, អយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘យំ តុម្ហេ ការេស្សថ, តំ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មយំ ស្វេ ទ្វេ តីណិ ភិក្ខុសតានិ ភោជេស្សាម, ឯហិ, ទារូនិ ផាលេហី’’តិ វាសិផរសុំ នីហរិត្វា ទាបេសិ. មហាទុគ្គតោ ទឡ្ហំ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា មហុស្សាហប្បត្តោ វាសិំ បហាយ ផរសុំ គណ្ហន្តោ, ផរសុំ បហាយ វាសិំ គណ្ហន្តោ ទារូនិ ផាលេតិ. អថ នំ សេដ្ឋិ អាហ – ‘‘សម្ម, ត្វំ អជ្ជ អតិវិយ ឧស្សាហប្បត្តោ កម្មំ ករោសិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? ‘‘សាមិ, អហំ ស្វេ ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមី’’តិ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិ បសន្នមានសោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ឥមិនា ទុក្ករំ កតំ, ‘អហំ ទុគ្គតោ’តិ តុណ្ហីភាវំ អនាបជ្ជិត្វា ‘ភតិំ កត្វា ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមី’តិ វទតី’’តិ. សេដ្ឋិភរិយាបិ តស្ស ភរិយំ ទិស្វា, ‘‘អម្ម, កិំ កម្មំ ករិស្សសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យំ តុម្ហេ ការេស្សថ, តំ ករោមី’’តិ វុត្តេ ឧទុក្ខលសាលំ បវេសេត្វា សុប្បមុសលាទីនិ ទាបេសិ. សា នច្ចន្តី វិយ តុដ្ឋបហដ្ឋា វីហិំ កោដ្ដេតិ ចេវ ឱផុណាតិ ច. អថ នំ សេដ្ឋិភរិយា បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, ត្វំ អតិវិយ តុដ្ឋបហដ្ឋា កម្មំ ករោសិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? ‘‘អយ្យេ, ឥមំ ភតិំ កត្វា មយម្បិ ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមា’’តិ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិភរិយាបិ តស្សំ ‘‘អហោ វតាយំ ទុក្ករការិកា’’តិ បសីទិ. សេដ្ឋិ មហាទុគ្គតស្ស ទារូនំ ផាលិតកាលេ ‘‘អយំ តេ ភតី’’តិ សាលីនំ ចតស្សោ នាឡិយោ ទាបេត្វា ‘‘អយំ តេ តុដ្ឋិទាយោ’’តិ អបរាបិ ចតស្សោ នាឡិយោ ទាបេសិ.

សោ គេហំ គន្ត្វា ភរិយំ អាហ – ‘‘មយា ភតិំ កត្វា សាលិ លទ្ធោ, អយំ និវាបោ ភវិស្សតិ, តយា លទ្ធាយ ភតិយា ទធិតេលកដុកភណ្ឌានិ គណ្ហាហី’’តិ. សេដ្ឋិភរិយាបិ បុន តស្សា ឯកំ សប្បិករោដិកញ្ចេវ ទធិភាជនញ្ច កដុកភណ្ឌញ្ច សុទ្ធតណ្ឌុឡិនាឡិញ្ច ទាបេសិ. ឥតិ ច ឧភិន្នម្បិ នវ តណ្ឌុលនាឡិយោ អហេសុំ. តេ ‘‘ទេយ្យធម្មោ នោ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋហដ្ឋា បាតោវ ឧដ្ឋហិំសុ. ភរិយា មហាទុគ្គតំ អាហ – ‘‘គច្ឆ, សាមិ, បណ្ណំ បរិយេសិត្វា អាហរា’’តិ. សោ អន្តរាបណេ បណ្ណំ អទិស្វា នទីតីរំ គន្ត្វា ‘‘អជ្ជ អយ្យានំ ភោជនំ ទាតុំ លភិស្សាមី’’តិ បហដ្ឋមានសោ គាយន្តោ បណ្ណំ ឧច្ចិនតិ. មហាជាលំ ខិបិត្វា ឋិតោ កេវដ្ដោ ‘‘មហាទុគ្គតស្ស សទ្ទេន ភវិតព្ព’’ន្តិ តំ បក្កោសិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘អតិវិយ តុដ្ឋចិត្តោ គាយសិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? ‘‘បណ្ណំ ឧច្ចិនាមិ, សម្មា’’តិ. ‘‘កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមី’’តិ. ‘‘អហោ សុខិតោ, ភិក្ខុ, សោ តវ កិំ បណ្ណំ ខាទិស្សតី’’តិ? ‘‘កិំ ករោមិ, សម្ម, អត្តនា លទ្ធបណ្ណេន ភោជេស្សាមី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ឯហី’’តិ. ‘‘កិំ ករោមិ, សម្មា’’តិ? ‘‘ឥមេ មច្ឆេ គហេត្វា បាទគ្ឃនកានិ អឌ្ឍគ្ឃនកានិ កហាបណគ្ឃនកានិ ច ឧទ្ទានានិ ករោហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. ពទ្ធពទ្ធេ មច្ឆេ នគរវាសិនោ និមន្តិតនិមន្តិតានំ ភិក្ខូនំ អត្ថាយ ហរិំសុ. តស្ស មច្ឆុទ្ទានានិ ករោន្តស្សេវ ភិក្ខាចារវេលា បាបុណិ. សោ វេលំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘គមិស្សាមហំ, សម្ម, អយំ ភិក្ខូនំ អាគមនវេលា’’តិ អាហ. ‘‘អត្ថិ បន កិញ្ចិ មច្ឆុទ្ទាន’’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ, សម្ម, សព្ពានិ ខីណានី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មយា អត្តនោ អត្ថាយ វាលុកាយ និខណិត្វា ចត្តារោ រោហិតមច្ឆា ឋបិតា, សចេ ភិក្ខុំ ភោជេតុកាមោសិ, ឥមេ គហេត្វា គច្ឆា’’តិ តេ មច្ឆេ តស្ស អទាសិ.

តំ ទិវសំ បន សត្ថា បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ មហាទុគ្គតំ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘មហាទុគ្គតោ ‘ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមី’តិ ភរិយាយ សទ្ធិំ ហិយ្យោ ភតិំ អកាសិ, កតរំ នុ ខោ ភិក្ខុំ លភិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មនុស្សា បណ្ណេ អារោបិតសញ្ញាយ ភិក្ខូ គហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ គេហេសុ និសីទាបេស្សន្តិ, មហាទុគ្គតោ មំ ឋបេត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ ន លភិស្សតី’’តិ ឧបធារេសិ. ពុទ្ធា កិរ ទុគ្គតេសុ អនុកម្បំ ករោន្តិ. តស្មា សត្ថា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ‘‘មហាទុគ្គតំ សង្គណ្ហិស្សាមី’’តិ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា និសីទិ. មហាទុគ្គតេបិ មច្ឆេ គហេត្វា គេហំ បវិសន្តេ សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘ហិយ្យោ, មហាទុគ្គតោ ‘ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខំ ទស្សាមី’តិ អត្តនោ ភរិយាយ សទ្ធិំ ភតិំ អកាសិ, កតរំ នុ ខោ ភិក្ខុំ លភិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘នត្ថេតស្ស អញ្ញោ ភិក្ខុ, សត្ថា បន មហាទុគ្គតស្ស សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ គន្ធកុដិយំ និសិន្នោ. មហាទុគ្គតោ អត្តនោ ឧបកប្បនកំ យាគុភត្តំ បណ្ណសូបេយ្យម្បិ តថាគតស្ស ទទេយ្យ, ‘‘យំនូនាហំ មហាទុគ្គតស្ស គេហំ គន្ត្វា ភត្តការកកម្មំ ករេយ្យ’’ន្តិ អញ្ញាតកវេសេន តស្ស គេហសមីបំ គន្ត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កស្សចិ កិញ្ចិ ភតិយា កាតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិ. មហាទុគ្គតោ តំ ទិស្វា អាហ – ‘‘សម្ម, កិំ កម្មំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘អហំ, សាមិ, សព្ពសិប្បិកោ, មយ្ហំ អជាននសិប្បំ នាម នត្ថិ, យាគុភត្តាទីនិបិ សម្បាទេតុំ ជានាមី’’តិ. ‘‘សម្ម, មយំ តវ កម្មេន អត្ថិកា, តុយ្ហំ បន កិញ្ចិ ទាតព្ពំ ភតិំ ន បស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ កត្តព្ព’’ន្តិ? ‘‘ឯកស្ស ភិក្ខុស្ស ភិក្ខំ ទាតុកាមោម្ហិ, តស្ស យាគុភត្តសំវិធានំ ឥច្ឆាមី’’តិ. ‘‘សចេ ភិក្ខុស្ស ភិក្ខំ ទស្សសិ, ន មេ ភតិយា អត្ថោ, កិំ មម បុញ្ញំ ន វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ឯវំ សន្តេ សាធុ, សម្ម, បវិសា’’តិ. សោ តស្ស គេហំ បវិសិត្វា តេលតណ្ឌុលាទីនិ អាហរាបេត្វា ‘‘គច្ឆ, អត្តនោ បត្តភិក្ខុំ អានេហី’’តិ តំ ឧយ្យោជេសិ. ទានវេយ្យាវដិកោបិ បណ្ណេ អារោបិតនិយាមេនេវ តេសំ តេសំ គេហានិ ភិក្ខូ បហិណិ.

មហាទុគ្គតោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មយ្ហំ បត្តភិក្ខុំ ទេហី’’តិ អាហ. សោ តស្មិំ ខណេ សតិំ លភិត្វា ‘‘អហំ តវ ភិក្ខុំ បមុដ្ឋោ’’តិ អាហ. មហាទុគ្គតោ តិខិណាយ សត្តិយា កុច្ឆិយំ បហដោ វិយ, ‘‘សាមិ, កស្មា មំ នាសេសិ, អហំ តយា ហិយ្យោ សមាទបិតោ ភរិយាយ សទ្ធិំ ទិវសំ ភតិំ កត្វា អជ្ជ បាតោវ បណ្ណត្ថាយ នទីតីរេ អាហិណ្ឌិត្វា អាគតោ, ទេហិ មេ ឯកំ ភិក្ខុ’’ន្តិ ពាហា បគ្គយ្ហ បរិទេវិ. មនុស្សា សន្និបតិត្វា ‘‘កិមេតំ, មហាទុគ្គតា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តមត្ថំ អារោចេសិ. តេ វេយ្យាវដិកំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘សច្ចំ កិរ, សម្ម, តយា ឯស ‘ភតិំ កត្វា ឯកស្ស ភិក្ខុស្ស ភិក្ខំ ទេហី’តិ សមាទបិតោ’’តិ? ‘‘អាម, អយ្យា’’តិ. ‘‘ភារិយំ តេ កម្មំ កតំ, យោ ត្វំ ឯត្តកេ ភិក្ខូ សំវិទហន្តោ ឯតស្ស ឯកំ ភិក្ខុំ នាទាសី’’តិ. សោ តេសំ វចនេន មង្កុភូតោ តំ អាហ – ‘‘សម្ម មហាទុគ្គត, មា មំ នាសយិ, អហំ តវ ការណា មហាវិហេសំ បត្តោ, មនុស្សា បណ្ណេ អារោបិតនិយាមេន អត្តនោ អត្តនោ បត្តភិក្ខូ នយិំសុ, អត្តនោ គេហេ និសិន្នភិក្ខុំ នីហរិត្វា ទេន្តោ នាម នត្ថិ, សត្ថា បន មុខំ ធោវិត្វា គន្ធកុដិយមេវ និសិន្នោ, រាជយុវរាជសេនាបតិអាទយោ សត្ថុ គន្ធកុដិតោ និក្ខមនំ ឱលោកេន្តា និសិន្នា សត្ថុ បត្តំ គហេត្វា ‘គមិស្សាមា’តិ. ពុទ្ធា នាម ទុគ្គតេ អនុកម្បំ ករោន្តិ, ត្វំ វិហារំ គន្ត្វា ‘ទុគ្គតោម្ហិ, ភន្តេ, មម សង្គហំ ករោថា’តិ សត្ថារំ វន្ទ, សចេ តេ បុញ្ញំ អត្ថិ, អទ្ធា លច្ឆសី’’តិ.

សោ វិហារំ អគមាសិ. អថ នំ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ វិហារេ វិឃាសាទភាវេន ទិដ្ឋត្តា រាជយុវរាជាទយោ, ‘‘មហាទុគ្គត, ន តាវ ភត្តកាលោ, កស្មា ត្វំ អាគច្ឆសី’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘ជានាមិ, សាមិ, ‘ន តាវ ភត្តកាលោ’តិ. សត្ថារំ បន វន្ទិតុំ អាគច្ឆាមី’’តិ វទន្តោ គន្ត្វា គន្ធកុដិយា ឧម្មារេ សីសំ ឋបេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ នគរេ មយា ទុគ្គតតរោ នត្ថិ, អវស្សយោ មេ ហោថ, ករោថ មេ សង្គហ’’ន្តិ អាហ. សត្ថា គន្ធកុដិទ្វារំ វិវរិត្វា បត្តំ នីហរិត្វា តស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. សោ ចក្កវត្តិសិរិំ បត្តោ វិយ អហោសិ, រាជយុវរាជាទយោ អញ្ញមញ្ញស្ស មុខានិ ឱលោកយិំសុ. សត្ថារា ទិន្នបត្តញ្ហិ កោចិ ឥស្សរិយវសេន គហេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ឯវំ បន វទិំសុ, ‘‘សម្ម មហាទុគ្គត, សត្ថុ បត្តំ អម្ហាកំ ទេហិ ឯត្តកំ នាម តេ ធនំ ទស្សាម, ត្វំ ទុគ្គតោ ធនំ គណ្ហាហិ, កិំ តេ បត្តេនា’’តិ? មហាទុគ្គតោ ‘‘ន កស្សចិ ទស្សាមិ, ន មេ ធនេន អត្ថោ, សត្ថារំយេវ ភោជេស្សាមី’’តិ អាហ. អវសេសា តំ យាចិត្វា បត្តំ អលភិត្វា និវត្តិំសុ. រាជា បន ‘‘មហាទុគ្គតោ ធនេន បលោភិយមានោបិ សត្ថុ បត្តំ ន ទេតិ, សត្ថារា ច សយំ ទិន្នបត្តំ កោចិ គហេតុំ ន សក្កោតិ, ឥមស្ស ទេយ្យធម្មោ នាម កិត្តកោ ភវិស្សតិ, ឥមិនា ទេយ្យធម្មស្ស ទិន្នកាលេ សត្ថារំ អាទាយ គេហំ នេត្វា មយ្ហំ សម្បាទិតំ អាហារំ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារា សទ្ធិំយេវ អគមាសិ. សក្កោបិ ទេវរាជា យាគុខជ្ជកភត្តសូបេយ្យបណ្ណាទីនិ សម្បាទេត្វា សត្ថុ និសីទនារហំ អាសនំ បញ្ញបេត្វា និសីទិ.

មហាទុគ្គតោ សត្ថារំ នេត្វា ‘‘បវិសថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. វសនគេហញ្ចស្ស នីចំ ហោតិ, អនោនតេន បវិសិតុំ ន សក្កា. ពុទ្ធា ច នាម គេហំ បវិសន្តា ន ឱនមិត្វា បវិសន្តិ. គេហញ្ហិ បវិសនកាលេ មហាបថវី វា ហេដ្ឋា ឱគច្ឆតិ, គេហំ វា ឧទ្ធំ គច្ឆតិ. ឥទំ តេសំ សុទិន្នទានស្ស ផលំ. បុន និក្ខមិត្វា គតកាលេ សព្ពំ បាកតិកមេវ ហោតិ. តស្មា សត្ថា ឋិតកោវ គេហំ បវិសិត្វា សក្កេន បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. សត្ថរិ និសិន្នេ រាជា អាហ – ‘‘សម្ម មហាទុគ្គត, តយា អម្ហាកំ យាចន្តានម្បិ សត្ថុ បត្តោ ន ទិន្នោ, បស្សាម តាវ, កីទិសោ តេ សត្ថុ សក្ការោ កតោ’’តិ? អថស្ស សក្កោ យាគុខជ្ជកាទីនិ វិវរិត្វា ទស្សេសិ. តេសំ វាសគន្ធោ សកលនគរំ ឆាទេត្វា អដ្ឋាសិ. រាជា យាគុអាទីនិ ឱលោកេត្វា ភគវន្តំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ‘អហំ មហាទុគ្គតស្ស ទេយ្យធម្មោ កិត្តកោ ភវិស្សតិ, ឥមិនា ទេយ្យធម្មេ ទិន្នេ សត្ថារំ គេហំ នេត្វា អត្តនោ សម្បាទិតំ អាហារំ ទស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា អាគតោ, មយា ឯវរូបោ អាហារោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, មយិ ឥធ ឋិតេ មហាទុគ្គតោ កិលមេយ្យ, គច្ឆាមហ’’ន្តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា បក្កាមិ. សក្កោបិ សត្ថារំ យាគុអាទីនិ ទត្វា សក្កច្ចំ បរិវិសិ. សត្ថាបិ កតភត្តកិច្ចោ អនុមោទនំ កត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

សក្កោ មហាទុគ្គតស្ស សញ្ញំ អទាសិ. សោ បត្តំ គហេត្វា សត្ថារំ អនុគច្ឆិ. សក្កោ និវត្តិត្វា មហាទុគ្គតស្ស គេហទ្វារេ ឋិតោ អាកាសំ ឱលោកេសិ. តាវទេវ អាកាសតោ សត្តរតនវស្សំ វស្សិត្វា តស្ស គេហេ សព្ពភាជនានិ បូរេត្វា សកលំ គេហំ បូរេសិ. តស្ស គេហេ ឱកាសោ នាហោសិ. តស្ស ភរិយា ទារកេ ហត្ថេសុ គហេត្វា នីហរិត្វា ពហិ អដ្ឋាសិ. សោ សត្ថារំ អនុគន្ត្វា និវត្តោ ទារកេ ពហិ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមិ, សកលំ នោ គេហំ សត្តហិ រតនេហិ បុណ្ណំ, បវិសិតុំ ឱកាសោ នត្ថី’’តិ. សោ ‘‘អជ្ជេវ មេ ទានេន វិបាកោ ទិន្នោ’’តិ ចិន្តេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘កស្មា អាគតោសី’’តិ វុត្តេ អាហ –‘‘ទេវ, គេហំ មេ សត្តហិ រតនេហិ បុណ្ណំ, តំ ធនំ គណ្ហថា’’តិ. រាជា ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ ទិន្នទានំ, អជ្ជេវ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តំ អាហ – ‘‘កិំ តេ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ធនហរណត្ថាយ សកដសហស្សំ, ទេវា’’តិ. រាជា សកដសហស្សំ បេសេត្វា ធនំ អាហរាបេត្វា រាជង្គណេ ឱកិរាបេសិ. តាលប្បមាណោ រាសិ អហោសិ. រាជា នគរេ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ អត្ថិ កស្សចិ ឯត្តកំ ធន’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘ឯវំ មហាធនស្ស កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សេដ្ឋិដ្ឋានំ ទាតុំ វដ្ដតិ, ទេវា’’តិ. រាជា តស្ស មហាសក្ការំ កត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានំ ទាបេសិ.

អថស្ស បុព្ពេ ឯកស្ស សេដ្ឋិនោ គេហដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯត្ថ ជាតេ គច្ឆេ ហរាបេត្វា គេហំ ឧដ្ឋាបេត្វា វសាហី’’តិ អាហ. តស្ស តំ ឋានំ សោធេត្វា សមំ កត្វា ភូមិយា ខញ្ញមានាយ អញ្ញមញ្ញំ អាហច្ច និធិកុម្ភិយោ ឧដ្ឋហិំសុ. តេន រញ្ញោ អារោចិតេ ‘‘តវ បុញ្ញេន និព្ពត្តា, ត្វមេវ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សោ គេហំ ការេត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ អទាសិ. តតោ បរម្បិ យាវតាយុកំ តិដ្ឋន្តោ បុញ្ញានិ ករិត្វា អាយុបរិយោសានេ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ.

ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ តតោ ចុតោ សាវត្ថិយំ សារិបុត្តត្ថេរស្សូបដ្ឋាកកុលេ សេដ្ឋិធីតុ កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អថស្សា មាតាបិតរោ គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា គព្ភបរិហារំ អទំសុ. តស្សា អបរេន សមយេន ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘អហោ វតាហំ ធម្មទេសនាបតិំ អាទិំ កត្វា បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ រោហិតមច្ឆរសេន ទានំ ទត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ និវាសេត្វា អាសនបរិយន្តេ និសិន្នា តេសំ ភិក្ខូនំ ឧច្ឆិដ្ឋភត្តំ បរិភុញ្ជេយ្យ’’ន្តិ. សា មាតាបិតូនំ អារោចេត្វា តថា អកាសិ, ទោហឡោ បដិបស្សម្ភិ. អថស្សា តតោ អបរេសុបិ សត្តសុ មង្គលេសុ រោហិតមច្ឆរសេនេវ ធម្មសេនាបតិត្ថេរប្បមុខានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ភោជេសុំ. សព្ពំ តិស្សកុមារស្ស វត្ថុម្ហិ វុត្តនិយាមេនេវ វេទិតព្ពំ. អយមស្ស បន មហាទុគ្គតកាលេ ទិន្នស្ស រោហិតមច្ឆរសទានស្សេវ និស្សន្ទោ. នាមគ្គហណទិវសេ បនស្ស, ‘‘ភន្តេ, ទាសស្ស វោ សិក្ខាបទានិ ទេថា’’តិ មាតរា វុត្តេ ថេរោ អាហ – ‘‘កោនាមោ អយំ ទារកោ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ឥមស្ស ទារកស្ស កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ ឥមស្មិំ គេហេ ជឡា ឯឡមូគាបិ បណ្ឌិតា ជាតា, តស្មា មេ បុត្តស្ស បណ្ឌិតោត្វេវ នាមំ ភវិស្សតី’’តិ. ថេរោ សិក្ខាបទានិ អទាសិ. ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ បនស្ស ‘‘នាហំ មម បុត្តស្ស អជ្ឈាសយំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ មាតុ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. សោ សត្តវស្សិកកាលេ មាតរំ អាហ – ‘‘អម្ម, ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, តាត, ‘អហំ តវ អជ្ឈាសយំ ន ភិន្ទិស្សាមិច្ចេវ មនំ ឧប្បាទេសិ’’’ន្តិ វត្វា ថេរំ និមន្តេត្វា ភោជេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ទាសោ វោ បព្ពជិតុកាមោ, អហំ ឥមំ សាយន្ហសមយេ វិហារំ អានេស្សាមី’’តិ ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា ញាតកេ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘មម បុត្តស្ស គិហិកាលេ កត្តព្ពសក្ការំ អជ្ជេវ ករិស្សាមា’’តិ មហន្តំ សក្ការំ ការេត្វា តំ អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ឥមំ, ភន្តេ, បព្ពាជេថា’’តិ ថេរស្ស អទាសិ.

ថេរោ បព្ពជ្ជាយ ទុក្ករភាវំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ករិស្សាមហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ឱវាទ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ឯហី’’តិ កេសេ តេមេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជេសិ. មាតាបិតរោបិស្ស សត្តាហំ វិហារេយេវ វសន្តា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស រោហិតមច្ឆរសេនេវ ទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ សាយំ គេហំ អគមំសុ. ថេរោ អដ្ឋមេ ទិវសេ អន្តោគាមំ គច្ឆន្តោ តំ អាទាយ គច្ឆតិ, ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ នាគមាសិ. កិំ ការណា? ន តាវស្ស បត្តចីវរគ្គហណានិ វា ឥរិយាបថោ វា បាសាទិកោ ហោតិ, អបិច វិហារេ ថេរស្ស កត្តព្ពវត្តំ អត្ថិ. ថេរោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃេ អន្តោគាមំ បវិដ្ឋេ សកលវិហារំ វិចរន្តោ អសម្មជ្ជនដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា តុច្ឆភាជនេសុ បានីយបរិភោជនីយានិ ឧបដ្ឋបេត្វា ទុន្និក្ខិត្តានិ មញ្ចបីឋាទីនិ បដិសាមេត្វា បច្ឆា គាមំ បវិសតិ. អបិច ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា តុច្ឆវិហារំ បវិសិត្វា ‘បស្សថ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកានំ និសិន្នដ្ឋានានី’តិ វត្តុំ មា លភិំសូ’’តិ សកលវិហារំ បដិជគ្គិត្វា បច្ឆា គាមំ បវិសតិ. តស្មា តំ ទិវសម្បិ សាមណេរេន បត្តចីវរំ គាហាបេត្វា ទិវាតរំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ.

សាមណេរោ ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ មាតិកំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥទំ កិំ នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មាតិកា នាម, សាមណេរា’’តិ. ‘‘ឥមាយ កិំ ករោន្តី’’តិ? ‘‘ឥតោ ចិតោ ច ឧទកំ អាហរិត្វា អត្តនោ សស្សកម្មំ សម្បាទេន្តី’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឧទកស្ស ចិត្តំ អត្ថី’’តិ? ‘‘នត្ថាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯវរូបំ អចិត្តកំ អត្តនោ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ ហរន្តិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ ឯវរូបម្បិ អចិត្តកំ អត្តនោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ ហរិត្វា កម្មំ ករោន្តិ, កស្មា សចិត្តកាបិ ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. អថេសោ បុរតោ គច្ឆន្តោ ឧសុការេ សរទណ្ឌកំ អគ្គិម្ហិ តាបេត្វា អក្ខិកោដិយា ឱលោកេត្វា ឧជុកំ ករោន្តេ ទិស្វា, ‘‘ឥមេ, ភន្តេ, កេ នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឧសុការា នាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំ បនេតេ ករោន្តី’’តិ? ‘‘អគ្គិម្ហិ តាបេត្វា សរទណ្ឌកំ ឧជុំ ករោន្តី’’តិ. ‘‘សចិត្តកោ, ភន្តេ, ឯសោ’’តិ? ‘‘អចិត្តកោ, អាវុសោ’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អចិត្តកំ គហេត្វា អគ្គិម្ហិ តាបេត្វា ឧជុំ ករោន្តិ, កស្មា សចិត្តកាបិ អត្តនោ ចិត្តំ វសេ វត្តេត្វា សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. អថេសោ បុរតោ គច្ឆន្តោ ទារូនិ អរនេមិនាភិអាទីនិ តច្ឆន្តេ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមេ កេ នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តច្ឆកា នាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំ បនេតេ ករោន្តី’’តិ? ‘‘ទារូនិ គហេត្វា យានកាទីនំ ចក្កាទីនិ ករោន្តិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯតានិ បន សចិត្តកានិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អចិត្តកានិ, អាវុសោ’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ អចិត្តកានិ កដ្ឋកលិង្គរានិ គហេត្វា ចក្កាទីនិ ករោន្តិ, កស្មា សចិត្តកា អត្តនោ ចិត្តំ វសេ វត្តេត្វា សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. សោ ឥមានិ ការណានិ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, សចេ តុម្ហាកំ បត្តចីវរេ តុម្ហេ គណ្ហេយ្យាថ, អហំ និវត្តេយ្យ’’ន្តិ. ថេរោ ‘‘អយំ អធុនា បព្ពជិតោ ទហរសាមណេរោ មំ អនុពន្ធមានោ ឯវំ វទេតី’’តិ ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វាវ ‘‘អាហរ, សាមណេរា’’តិ វត្វា អត្តនោ បត្តចីវរំ អគ្គហេសិ.

សាមណេរោបិ ឧបជ្ឈាយំ វន្ទិត្វា និវត្តន្តោ, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អាហារំ អាហរន្តោ រោហិតមច្ឆរសេនេវ អាហរេយ្យាថា’’តិ អាហ. ‘‘កថំ លភិស្សាមាវុសោ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, អត្តនោ បុញ្ញេន អលភន្តា មម បុញ្ញេន លភិស្សថា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ទហរសាមណេរស្ស ពហិ និសិន្នកស្ស បរិបន្ថោបិ ភវេយ្យា’’តិ កុញ្ជិកំ ទត្វា ‘‘មយ្ហំ វសនគព្ភស្ស ទ្វារំ វិវរិត្វា អន្តោ បវិសិត្វា និសីទេយ្យាសី’’តិ អាហ. សោ តថា កត្វា អត្តនោ ករជកាយេ ញាណំ ឱតារេត្វា អត្តភាវំ សម្មសន្តោ និសីទិ. អថស្ស គុណតេជេន សក្កស្ស អាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘បណ្ឌិតសាមណេរោ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តចីវរំ ទត្វា ‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ និវត្តោ, មយាបិ តត្ថ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ចត្តារោ មហារាជេ អាមន្តេត្វា ‘‘វិហារស្ស ឧបវនេ វសន្តេ សកុណេ បលាបេត្វា សមន្តតោ អារក្ខំ គណ្ហថា’’តិ វត្វា ចន្ទទេវបុត្តំ ‘‘ចន្ទមណ្ឌលំ អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហាហី’’តិ, សូរិយទេវបុត្តំ ‘‘សូរិយមណ្ឌលំ អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហាហី’’តិ វត្វា សយំ គន្ត្វា អាវិញ្ឆនរជ្ជុដ្ឋានេ អារក្ខំ គហេត្វា អដ្ឋាសិ, វិហារេ បុរាណបណ្ណស្ស បតន្តស្សបិ សទ្ទោ នាហោសិ, សាមណេរស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ. សោ អន្តរាភត្តេយេវ អត្តភាវំ សម្មសិត្វា តីណិ ផលានិ បាបុណិ.

ថេរោបិ ‘‘សាមណេរោ វិហារេ និសិន្នោ, តស្ស ឧបកប្បនកំ ភោជនំ អសុកកុលេ នាម សក្កា លទ្ធុ’’ន្តិ ឯកំ បេមគារវយុត្តំ ឧបដ្ឋាកកុលំ អគមាសិ. តត្ថ ច មនុស្សា តំ ទិវសំ រោហិតមច្ឆេ លភិត្វា ថេរស្សេវ អាគមនំ ឱលោកេន្តោ និសីទិំសុ. តេ ថេរំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, ភទ្ទកំ វោ កតំ ឥធាគច្ឆន្តេហី’’តិ អន្តោគេហេ បវេសេត្វា យាគុខជ្ជកាទីនិ ទត្វា រោហិតមច្ឆរសេនស្ស បិណ្ឌបាតំ អទំសុ. ថេរោ ហរណាការំ ទស្សេសិ. មនុស្សា ‘‘បរិភុញ្ជថ, ភន្តេ, ហរណកភត្តម្បិ លភិស្សថា’’តិ វត្វា ថេរស្ស ភត្តកិច្ចាវសានេ បត្តំ រោហិតមច្ឆរសភោជនស្ស បូរេត្វា អទំសុ. ថេរោ ‘‘សាមណេរោ មេ ឆាតោ’’តិ សីឃំ អគមាសិ. សត្ថាបិ តំ ទិវសំ កាលស្សេវ ភុញ្ជិត្វា វិហារំ គន្ត្វា ឯវំ អាវជ្ជេសិ – ‘‘បណ្ឌិតសាមណេរោ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តចីវរំ ទត្វា ‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ និវត្តោ, និប្ផជ្ជិស្សតិ នុ ខោ អស្ស បព្ពជិតកិច្ច’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ តិណ្ណំ ផលានំ បត្តភាវំ ញត្វា ‘‘អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, នត្ថី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘អត្ថី’’តិ ទិស្វា ‘‘បុរេភត្តមេវ អរហត្តំ បត្តុំ សក្ខិស្សតិ, ន សក្ខិស្សតី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘សក្ខិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សារិបុត្តោ សាមណេរស្ស ភត្តំ អាទាយ សីឃំ អាគច្ឆតិ, អន្តរាយម្បិស្ស ករេយ្យ ទ្វារកោដ្ឋកេ អារក្ខំ គហេត្វា និសីទិស្សាមិ, អថ នំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមិ, តស្មិំ បញ្ហេ វិស្សជ្ជិយមានេ សាមណេរោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ. តតោ គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា សម្បត្តំ ថេរំ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិ, បុដ្ឋំ បុដ្ឋំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ.

តត្រិទំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ – សត្ថា កិរ នំ អាហ – ‘‘សារិបុត្ត, កិំ តេ លទ្ធ’’ន្តិ? ‘‘អាហារោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អាហារោ នាម កិំ អាហរតិ, សារិបុត្តា’’តិ? ‘‘វេទនំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘វេទនំ កិំ អាហរតិ, សារិបុត្តា’’តិ? ‘‘រូបំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘រូបំ បន កិំ អាហរតិ, សារិបុត្តា’’តិ? ‘‘ផស្សំ, ភន្តេ’’តិ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – ‘‘ជិឃច្ឆិតេន ហិ បរិភុត្តោ អាហារោ តស្ស ខុទ្ទំ បរិហរិត្វា សុខំ វេទនំ អាហរតិ. អាហារបរិភោគេន សុខិតស្ស សុខាយ វេទនាយ ឧប្បជ្ជមានាយ សរីរេ វណ្ណសម្បត្តិ ហោតិ. ឯវំ វេទនា រូបំ អាហរតិ. សុខិតោ បន អាហារជរូបវសេន ឧប្បន្នសុខសោមនស្សោ ‘ឥទានិ មេ អស្សាទោ ជាតោ’តិ និប្បជ្ជន្តោ វា និសីទន្តោ វា សុខសម្ផស្សំ បដិលភតី’’តិ.

ឯវំ ឥមេសុ ចតូសុ បញ្ហេសុ វិស្សជ្ជិកេសុ សាមណេរោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្តោ. សត្ថាបិ ថេរំ អាហ – ‘‘គច្ឆ, សារិបុត្ត, តវ សាមណេរស្ស ភត្តំ ទេហី’’តិ. ថេរោ គន្ត្វា ទ្វារំ អាកោដេសិ. សាមណេរោ និក្ខមិត្វា ថេរស្ស ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា ឯកមន្តំ ឋបេត្វា តាលវណ្ដេន ថេរំ ពីជិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘សាមណេរ, ភត្តកិច្ចំ ករោហី’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កតំ មយា ភត្តកិច្ចំ, ត្វំ ករោហី’’តិ. សត្តវស្សិកទារកោ បព្ពជិត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ តំ ខណំ វិកសិតបទុមុប្បលសទិសោ អរហត្តំ បត្តោ, បច្ចវេក្ខិតដ្ឋានំ បន បច្ចវេក្ខន្តោ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចមកាសិ. តេន បត្តំ ធោវិត្វា បដិសាមិតកាលេ ចន្ទទេវបុត្តោ ចន្ទមណ្ឌលំ វិស្សជ្ជេសិ, សូរិយទេវបុត្តោ សូរិយមណ្ឌលំ. ចត្តារោ មហារាជានោ ចតុទ្ទិសំ អារក្ខំ វិស្សជ្ជេសុំ, សក្កោ ទេវរាជា អាវិញ្ឆនកេ អារក្ខំ វិស្សជ្ជេសិ. សូរិយោ មជ្ឈដ្ឋានតោ គលិត្វា គតោ.

ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយិំសុ, ‘‘ឆាយា អធិកប្បមាណា ជាតា, សូរិយោ មជ្ឈដ្ឋានតោ គលិត្វា គតោ, សាមណេរេន ច ឥទានេវ ភុត្តំ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ. សត្ថា តំ បវត្តិំ ញត្វា អាគន្ត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ភិក្ខវេ, កិំ កថេថា’’តិ? ‘‘ឥទំ នាម, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, បុញ្ញវតោ សមណធម្មំ ករណកាលេ ចន្ទទេវបុត្តោ ចន្ទមណ្ឌលំ, សូរិយទេវបុត្តោ សូរិយមណ្ឌលំ អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហិ, ចត្តារោ មហារាជានោ វិហារោបវនេ ចតុទ្ទិសំ អារក្ខំ គណ្ហិំសុ, សក្កោ ទេវរាជា អាវិញ្ឆនកេ អារក្ខំ គណ្ហិ, អហម្បិ ‘ពុទ្ធោម្ហី’តិ អប្បោស្សុក្កោ និសីទិតុំ នាលត្ថំ, គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ មម បុត្តស្ស អារក្ខំ អគ្គហេសិំ, នេត្តិកេ ច មាតិកាយ ឧទកំ ហរន្តេ, ឧសុការេ ច ឧសុំ ឧជុំ ករោន្តេ, តច្ឆកេ ច ទារូនិ តច្ឆន្តេ ទិស្វា ឯត្តកំ អារម្មណំ គហេត្វា បណ្ឌិតា អត្តានំ ទមេត្វា អរហត្តំ គណ្ហន្តិយេវា’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨០. ‘‘ឧទកញ្ហិ នយន្តិ នេត្តិកា, ឧសុការា នមយន្តិ តេជនំ;

ទារុំ នមយន្តិ តច្ឆកា, អត្តានំ ទមយន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ.

តត្ថ ឧទកន្តិ បថវិយា ថលដ្ឋានំ ខណិត្វា អាវាដដ្ឋានំ បូរេត្វា មាតិកំ វា កត្វា រុក្ខទោណិំ វា ឋបេត្វា អត្តនា ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ ឧទកំ. នេន្តីតិ នេត្តិកា. តេជនន្តិ កណ្ឌំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – នេត្តិកា អត្តនោ រុចិយា ឧទកំ នយន្តិ, ឧសុការាបិ តាបេត្វា តេជនំ នមយន្តិ ឧសុំ ឧជុំ ករោន្តិ. តច្ឆកាបិ នេមិអាទីនំ អត្ថាយ តច្ឆន្តា ទារុំ នមយន្តិ អត្តនោ រុចិយា ឧជុំ វា វង្កំ វា ករោន្តិ. ឯវំ ឯត្តកំ អារម្មណំ កត្វា បណ្ឌិតា សោតាបត្តិមគ្គាទីនិ ឧប្បាទេន្តា អត្តានំ ទមយន្តិ, អរហត្តប្បត្តា បន ឯកន្តទន្តា នាម ហោន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

បណ្ឌិតសាមណេរវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ

សេលោ យថាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

បុថុជ្ជនា កិរ សាមណេរាទយោ ថេរំ ទិស្វា សីសេបិ កណ្ណេសុបិ នាសាយបិ គហេត្វា ‘‘កិំ, ចូឡបិត, សាសនស្មិំ ន ឧក្កណ្ឋសិ, អភិរមសី’’តិ វទន្តិ. ថេរោ តេសុ នេវ កុជ្ឈតិ, ន ទុស្សតិ. ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘បស្សថាវុសោ, លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរំ ទិស្វា សាមណេរាទយោ ឯវញ្ចេវញ្ច វិហេឋេន្តិ, សោ តេសុ នេវ កុជ្ឈតិ, ន ទុស្សតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កិំ កថេថ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមំ នាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, ខីណាសវា នាម នេវ កុជ្ឈន្តិ, ន ទុស្សន្តិ. ឃនសេលសទិសា ហេតេ អចលា អកម្បិយា’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨១. ‘‘សេលោ យថា ឯកឃនោ, វាតេន ន សមីរតិ;

ឯវំ និន្ទាបសំសាសុ, ន សមិញ្ជន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ.

តត្ថ និន្ទាបសំសាសូតិ កិញ្ចាបិ ឥធ ទ្វេ លោកធម្មា វុត្តា, អត្ថោ បន អដ្ឋន្នម្បិ វសេន វេទិតព្ពោ. យថា ហិ ឯកឃនោ អសុសិរោ សេលោ បុរត្ថិមាទិភេទេន វាតេន ន សមីរតិ ន ឥញ្ជតិ ន ចលតិ, ឯវំ អដ្ឋសុបិ លោកធម្មេសុ អជ្ឈោត្ថរន្តេសុ បណ្ឌិតា ន សមិញ្ជន្តិ, បដិឃវសេន វា អនុនយវសេន វា ន ចលន្តិ ន កម្បន្តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. កាណមាតុវត្ថុ

យថាបិ រហទោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កាណមាតរំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ វិនយេ (បាចិ. ២៣០) អាគតមេវ.

តទា បន កាណមាតរា អតុច្ឆហត្ថំ ធីតរំ បតិកុលំ បេសេតុំ បក្កេសុ បូវេសុ ចតុក្ខត្តុំ ចតុន្នំ ភិក្ខូនំ ទិន្នកាលេ សត្ថារា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទេ បញ្ញត្តេ កាណាយ សាមិកេន អញ្ញាយ បជាបតិយា អានីតាយ កាណា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ឥមេហិ មេ ឃរាវាសោ នាសិតោ’’តិ ទិដ្ឋទិដ្ឋេ ភិក្ខូ អក្កោសតិ បរិភាសតិ. ភិក្ខូ តំ វីថិំ បដិបជ្ជិតុំ ន វិសហិំសុ. សត្ថា តំ បវត្តិំ ញត្វា តត្ថ អគមាសិ. កាណមាតា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកំ អទាសិ. សត្ថា កតបាតរាសោ ‘‘កហំ កាណា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯសា, ភន្តេ, តុម្ហេ ទិស្វា មង្កុភូតា រោទន្តី ឋិតា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘ឯសា, ភន្តេ, ភិក្ខូ អក្កោសតិ បរិភាសតិ, តស្មា តុម្ហេ ទិស្វា មង្កុភូតា រោទមានា ឋិតា’’តិ. អថ នំ សត្ថា បក្កោសាបេត្វា – ‘‘កាណេ, កស្មា មំ ទិស្វា មង្កុភូតា និលីយិត្វា រោទសី’’តិ. អថស្សា មាតា តាយ កតកិរិយំ អារោចេសិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ បន កាណមាតេ មម សាវកា តយា ទិន្នកំ គណ្ហិំសុ, អទិន្នក’’ន្តិ? ‘‘ទិន្នកំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សចេ មម សាវកា បិណ្ឌាយ ចរន្តា តវ គេហទ្វារំ បត្តា តយា ទិន្នកំ គណ្ហិំសុ, កោ តេសំ ទោសោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, អយ្យានំ ទោសោ’’. ‘‘ឯតិស្សាយេវ ទោសោ’’តិ. សត្ថា កាណំ អាហ – ‘‘កាណេ, មយ្ហំ កិរ សាវកា បិណ្ឌាយ ចរមានា គេហទ្វារំ អាគតា, អថ នេសំ តវ មាតរា បូវា ទិន្នា, កោ នាមេត្ថ មម សាវកានំ ទោសោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, អយ្យានំ ទោសោ, មយ្ហមេវ ទោសោ’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ខមាបេសិ.

អថស្សា សត្ថា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, សា សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. សត្ថា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ គច្ឆន្តោ រាជង្គណេន បាយាសិ. រាជា ទិស្វា ‘‘សត្ថា វិយ ភណេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ទេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘គច្ឆថ, មម អាគន្ត្វា វន្ទនភាវំ អារោចេថា’’តិ បេសេត្វា រាជង្គណេ ឋិតំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘កហំ, ភន្តេ, គតាត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កាណមាតាយ គេហំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘កាណា កិរ ភិក្ខូ អក្កោសតិ បរិភាសតិ, តំការណា គតោម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ បន វោ, ភន្តេ, តស្សា អនក្កោសនភាវោ កតោ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, ភិក្ខូនញ្ច អនក្កោសិកា កតា, លោកុត្តរកុដុម្ពសាមិនី ចា’’តិ. ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ សា លោកុត្តរកុដុម្ពសាមិនី កតា, អហំ បន នំ លោកិយកុដុម្ពសាមិនិំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា រាជា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បដិនិវត្តោ បដិច្ឆន្នមហាយោគ្គំ បហិណិត្វា កាណំ បក្កោសាបេត្វា សព្ពាភរណេហិ អលង្ករិត្វា ជេដ្ឋធីតុដ្ឋានេ ឋបេត្វា ‘‘មម ធីតរំ បោសេតុំ សមត្ថា គណ្ហន្តូ’’តិ អាហ. អថេកោ សព្ពត្ថកមហាមត្តោ ‘‘អហំ ទេវស្ស ធីតរំ បោសេស្សាមី’’តិ តំ អត្តនោ គេហំ នេត្វា សព្ពំ ឥស្សរិយំ បដិច្ឆាបេត្វា ‘‘យថារុចិ បុញ្ញានិ ករោហី’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ កាណា ចតូសុ ទ្វារេសុ បុរិសេ ឋបេត្វា អត្តនា ឧបដ្ឋាតព្ពេ ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច បរិយេសមានាបិ ន លភតិ. កាណាយ គេហទ្វារេ បដិយាទេត្វា ឋបិតំ ខាទនីយភោជនីយំ មហោឃោ វិយ បវត្តតិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘បុព្ពេ, អាវុសោ, ចត្តារោ មហល្លកត្ថេរា កាណាយ វិប្បដិសារំ ករិំសុ, សា ឯវំ វិប្បដិសារិនី ហុត្វាបិ សត្ថារំ អាគម្ម សទ្ធាសម្បទំ លភិ. សត្ថារា បុន តស្សា គេហទ្វារំ ភិក្ខូនំ ឧបសង្កមនារហំ កតំ. ឥទានិ ឧបដ្ឋាតព្ពេ ភិក្ខូ វា ភិក្ខុនិយោ វា បរិយេសមានាបិ ន លភតិ, អហោ ពុទ្ធា នាម អច្ឆរិយគុណា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ តេហិ មហល្លកភិក្ខូហិ កាណាយ វិប្បដិសារោ កតោ, បុព្ពេបិ ករិំសុយេវ. ន ច ឥទានេវ មយា កាណា មម វចនការិកា កតា, បុព្ពេបិ កតាយេវា’’តិ វត្វា តមត្ថំ សោតុកាមេហិ ភិក្ខូហិ យាចិតោ –

‘‘យត្ថេកោ លភតេ ពព្ពុ, ទុតិយោ តត្ថ ជាយតិ;

តតិយោ ច ចតុត្ថោ ច, ឥទំ តេ ពព្ពុកា ពិល’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១៣៧) –

ឥទំ ពព្ពុជាតកំ វិត្ថារេន កថេត្វា ‘‘តទា ចត្តារោ មហល្លកភិក្ខូ ចត្តារោ ពិឡារា អហេសុំ, មូសិកា កាណា, មណិការោ អហមេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, អតីតេបិ កាណា ទុម្មនា អាវិលចិត្តា វិក្ខិត្តចិត្តា ហុត្វា មម វចនេន បសន្នឧទករហទោ វិយ វិប្បសន្នចិត្តា អហោសី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨២. ‘‘យថាបិ រហទោ គម្ភីរោ, វិប្បសន្នោ អនាវិលោ;

ឯវំ ធម្មានិ សុត្វាន, វិប្បសីទន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ.

តត្ថ រហទោតិ យោ ចតុរង្គិនិយាបិ សេនាយ ឱគាហន្តិយា នខុភតិ ឯវរូបោ ឧទកណ្ណវោ, សព្ពាការេន បន ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរោ នីលមហាសមុទ្ទោ រហទោ នាម. តស្ស ហិ ហេដ្ឋា ចត្តាលីសយោជនសហស្សមត្តេ ឋានេ ឧទកំ មច្ឆេហិ ចលតិ, ឧបរិ តាវត្តកេយេវ ឋានេ ឧទកំ វាតេន ចលតិ, មជ្ឈេ ចតុយោជនសហស្សមត្តេ ឋានេ ឧទកំ និច្ចលំ តិដ្ឋតិ. អយំ គម្ភីរោ រហទោ នាម. ឯវំ ធម្មានីតិ ទេសនាធម្មានិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម រហទោ អនាកុលតាយ វិប្បសន្នោ, អចលតាយ អនាវិលោ, ឯវំ មម ទេសនាធម្មំ សុត្វា សោតាបត្តិមគ្គាទិវសេន និរុបក្កិលេសចិត្តតំ អាបជ្ជន្តា វិប្បសីទន្តិ បណ្ឌិតា, អរហត្តប្បត្តា បន ឯកន្តវិប្បសន្នាវ ហោន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

កាណមាតុវត្ថុ សត្តមំ.

៨. បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ

សព្ពត្ថ វេ សប្បុរិសា ចជន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. ទេសនា វេរញ្ជាយំ សមុដ្ឋិតា.

បឋមពោធិយញ្ហិ ភគវា វេរញ្ជំ គន្ត្វា វេរញ្ជេន ព្រាហ្មណេន និមន្តិតោ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វស្សំ ឧបគញ្ឆិ. វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ មារាវដ្ដនេន អាវដ្ដោ ឯកទិវសម្បិ សត្ថារំ អារព្ភ សតិំ ន ឧប្បាទេសិ. វេរញ្ជាបិ ទុព្ភិក្ខា អហោសិ, ភិក្ខូ សន្តរពាហិរំ វេរញ្ជំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតំ អលភន្តា កិលមិំសុ. តេសំ អស្សវាណិជកា បត្ថបត្ថបុលកំ ភិក្ខំ បញ្ញាបេសុំ. តេ កិលមន្តេ ទិស្វា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ បថវោជំ ភោជេតុកាមោ, ឧត្តរកុរុញ្ច បិណ្ឌាយ បវេសេតុកាមោ អហោសិ, សត្ថា តំ បដិក្ខិបិ. ភិក្ខូនំ ឯកទិវសម្បិ បិណ្ឌបាតំ អារព្ភ បរិត្តាសោ នាហោសិ, ឥច្ឆាចារំ វជ្ជេត្វា ឯវ វិហរិំសុ. សត្ថា តត្ថ តេមាសំ វសិត្វា វេរញ្ជំ ព្រាហ្មណំ អបលោកេត្វា តេន កតសក្ការសម្មានោ តំ សរណេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា តតោ និក្ខន្តោ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ ឯកស្មិំ សមយេ សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនេ វិហាសិ, សាវត្ថិវាសិនោ សត្ថុ អាគន្តុកភត្តានិ ករិំសុ. តទា បន បញ្ចសតមត្តា វិឃាសាទា ភិក្ខូ និស្សាយ អន្តោវិហារេយេវ វសន្តិ. តេ ភិក្ខូនំ ភុត្តាវសេសានិ បណីតភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា និទ្ទាយិត្វា ឧដ្ឋាយ នទីតីរំ គន្ត្វា នទន្តា វគ្គន្តា មល្លមុដ្ឋិយុទ្ធំ យុជ្ឈន្តា កីឡន្តា អន្តោវិហារេបិ ពហិវិហារេបិ អនាចារមេវ ចរន្តា វិចរន្តិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘បស្សថាវុសោ, ឥមេ វិឃាសាទា ទុព្ភិក្ខកាលេ វេរញ្ជាយំ កញ្ចិ វិការំ ន ទស្សេសុំ, ឥទានិ បន ឯវរូបានិ បណីតភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា អនេកប្បការំ វិការំ ទស្សេន្តា វិចរន្តិ. ភិក្ខូ បន វេរញ្ជាយម្បិ ឧបសន្តរូបា វិហរិត្វា ឥទានិបិ ឧបសន្តុបសន្តាវ វិហរន្តី’’តិ. សត្ថា ធម្មសភំ គន្ត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, កិំ កថេថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥទំ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘បុព្ពេបេតេ គទ្រភយោនិយំ និព្ពត្តា បញ្ចសតា គទ្រភា ហុត្វា បញ្ចសតានំ អាជានីយសិន្ធវានំ អល្លរសមុទ្ទិកបានកបីតាវសេសំ ឧច្ឆិដ្ឋកសដំ ឧទកេន មទ្ទិត្វា មកចិបិលោតិកាហិ បរិស្សាវិតត្តា ‘វោលោទក’ន្តិ សង្ខ្យំ គតំ អប្បរសំ និហីនំ បិវិត្វា មធុមត្តា វិយ នទន្តា វិចរិំសូតិ វត្វា –

‘‘វាលោទកំ អប្បរសំ និហីនំ,

បិត្វា មទោ ជាយតិ គទ្រភានំ;

ឥមញ្ច បិត្វាន រសំ បណីតំ,

មទោ ន សញ្ជាយតិ សិន្ធវានំ.

‘‘អប្បំ បិវិត្វាន និហីនជច្ចោ,

សោ មជ្ជតី តេន ជនិន្ទ បុដ្ឋោ;

ធោរយ្ហសីលី ច កុលម្ហិ ជាតោ,

ន មជ្ជតី អគ្គរសំ បិវិត្វា’’តិ. (ជា. ១.២.៦៥);

ឥទំ វាលោទកជាតកំ វិត្ថារេន កថេត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសា លោកធម្មំ វិវជ្ជេត្វា សុខិតកាលេបិ ទុក្ខិតកាលេបិ និព្ពិការាវ ហោន្តី’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨៣. ‘‘សព្ពត្ថ វេ សប្បុរិសា ចជន្តិ,

ន កាមកាមា លបយន្តិ សន្តោ;

សុខេន ផុដ្ឋា អថ វា ទុខេន,

ន ឧច្ចាវចំ បណ្ឌិតា ទស្សយន្តី’’តិ.

តត្ថ សព្ពត្ថាតិ បញ្ចក្ខន្ធាទិភេទេសុ សព្ពធម្មេសុ. សប្បុរិសាតិ សុបុរិសា. ចជន្តីតិ អរហត្តមគ្គញាណេន អបកឌ្ឍន្តា ឆន្ទរាគំ វិជហន្តិ. កាមកាមាតិ កាមេ កាមយន្តា កាមហេតុ កាមការណា. ន លបយន្តិ សន្តោតិ ពុទ្ធាទយោ សន្តោ កាមហេតុ នេវ អត្តនា លបយន្តិ, ន បរំ លបាបេន្តិ. យេ ហិ ភិក្ខាយ បវិដ្ឋា ឥច្ឆាចារេ ឋិតា ‘‘កិំ, ឧបាសក, សុខំ តេ បុត្តទារស្ស, រាជចោរាទីនំ វសេន ទ្វិបទចតុប្បទេសុ នត្ថិ កោចិ ឧបទ្ទវោ’’តិអាទីនិ វទន្តិ, តាវ តេ លបយន្តិ នាម. តថា បន វត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ, សព្ពេសំ នោ សុខំ, នត្ថិ កោចិ ឧបទ្ទវោ, ឥទានិ នោ គេហំ បហូតអន្នបានំ, ឥធេវ វសថា’’តិ អត្តានំ និមន្តាបេន្តា លបាបេន្តិ នាម. សន្តោ បន ឥទំ ឧភយម្បិ ន ករោន្តិ. សុខេន ផុដ្ឋា អថ វា ទុខេនាតិ ទេសនាមត្តមេតំ, អដ្ឋហិ បន លោកធម្មេហិ ផុដ្ឋា តុដ្ឋិភាវមង្កុភាវវសេន វា វណ្ណភណនអវណ្ណភណនវសេន វា ឧច្ចាវចំ អាការំ បណ្ឌិតា ន ទស្សយន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. ធម្មិកត្ថេរវត្ថុ

ន អត្តហេតូតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ធម្មិកត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកោ ឧបាសកោ ធម្មេន សមេន អគារំ អជ្ឈាវសតិ. សោ បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា ឯកទិវសំ ភរិយាយ សទ្ធិំ និសីទិត្វា សុខកថំ កថេន្តោ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឥច្ឆាមហំ បព្ពជិតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, សាមិ, អាគមេហិ តាវ, យាវាហំ កុច្ឆិគតំ ទារកំ វិជាយាមី’’តិ. សោ អាគមេត្វា ទារកស្ស បទសា គមនកាលេ បុន តំ អាបុច្ឆិត្វា ‘‘អាគមេហិ តាវ, សាមិ, យាវាយំ វយប្បត្តោ ហោតី’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ មេ ឥមាយ អបលោកិតាយ វា អនបលោកិតាយ វា, អត្តនោ ទុក្ខនិស្សរណំ ករិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. សោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អត្តនោ បព្ពជិតកិច្ចំ និដ្ឋបេត្វា តេសំ ទស្សនត្ថាយ បុន សាវត្ថិំ គន្ត្វា បុត្តស្ស ធម្មកថំ កថេសិ. សោបិ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ, បព្ពជិត្វា ច បន ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. បុរាណទុតិយិកាបិស្ស ‘‘យេសំ អត្ថាយ អហំ ឃរាវាសេ វសេយ្យំ, តេ ឧភោបិ បព្ពជិតា, ឥទានិ មេ កិំ ឃរាវាសេន, បព្ពជិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ, បព្ពជិត្វា ច បន ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ធម្មិកឧបាសកោ អត្តនោ ធម្មេ បតិដ្ឋិតត្តា និក្ខមិត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បត្តោ បុត្តទារស្សាបិ បតិដ្ឋា ជាតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘ឥមាយ នាមា’’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតេន នាម នេវ អត្តហេតុ, ន បរហេតុ សមិទ្ធិ ឥច្ឆិតព្ពា, ធម្មិកេនេវ បន ធម្មបដិសរណេន ភវិតព្ព’’ន្តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨៤. ‘‘ន អត្តហេតុ ន បរស្ស ហេតុ,

ន បុត្តមិច្ឆេ ន ធនំ ន រដ្ឋំ;

ន ឥច្ឆេយ្យ អធម្មេន សមិទ្ធិមត្តនោ,

ស សីលវា បញ្ញវា ធម្មិកោ សិយា’’តិ.

តត្ថ ន អត្តហេតូតិ បណ្ឌិតោ នាម អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា បាបំ ន ករោតិ. ន បុត្តមិច្ឆេតិ បុត្តំ វា ធនំ វា រដ្ឋំ វា បាបកម្មេន ន ឥច្ឆេយ្យ, ឯតានិបិ ឥច្ឆតោ បាបកម្មំ ន ករោតិយេវាតិ អត្ថោ. សមិទ្ធិមត្តនោតិ យា អត្តនោ សមិទ្ធិ, តម្បិ អធម្មេន ន ឥច្ឆេយ្យ,សមិទ្ធិការណាបិ បាបំ ន ករោតីតិ អត្ថោ. ស សីលវាតិ យោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ, សោ ឯវ សីលវា ច បញ្ញវា ច ធម្មិកោច សិយា, ន អញ្ញោតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ធម្មិកត្ថេរវត្ថុ នវមំ.

១០. ធម្មស្សវនវត្ថុ

អប្បកា តេ មនុស្សេសូតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ធម្មស្សវនំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ ឯកវីថិវាសិនោ មនុស្សា សមគ្គា ហុត្វា គណពន្ធេន ទានំ ទត្វា សព្ពរត្តិំ ធម្មស្សវនំ ការេសុំ, សព្ពរត្តិំ បន ធម្មំ សោតុំ នាសក្ខិំសុ. ឯកច្ចេ កាមរតិនិស្សិតា ហុត្វា, បុន គេហមេវ គតា, ឯកច្ចេ ទោសនិស្សិតា ហុត្វា, ឯកច្ចេ មាននិស្សិតា ហុត្វា, ឯកច្ចេ ថិនមិទ្ធសមង្គិនោ ហុត្វា តត្ថេវ និសីទិត្វា បចលាយន្តា សោតុំ នាសក្ខិំសុ. បុនទិវសេ ភិក្ខូ តំ បវត្តិំ ញត្វា ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមា សត្តា នាម យេភុយ្យេន ភវនិស្សិតា, ភវេសុ ឯវ លគ្គា វិហរន្តិ, បារគាមិនោ នាម អប្បកា’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អាហ –

៨៥. ‘‘អប្បកា តេ មនុស្សេសុ, យេ ជនា បារគាមិនោ;

អថាយំ ឥតរា បជា, តីរមេវានុធាវតិ.

៨៦. ‘‘យេ ច ខោ សម្មទក្ខាតេ, ធម្មេ ធម្មានុវត្តិនោ;

តេ ជនា បារមេស្សន្តិ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរ’’ន្តិ.

តត្ថ អប្បកាតិ ថោកា ន ពហូ. បារគាមិនោតិ និព្ពានបារគាមិនោ. អថាយំ ឥតរា បជាតិ យា បនាយំ អវសេសា បជា សក្កាយទិដ្ឋិតីរមេវ អនុធាវតិ, អយមេវ ពហុតរាតិ អត្ថោ. សម្មទក្ខាតេតិ សម្មា អក្ខាតេ សុកថិតេ. ធម្មេតិ ទេសនាធម្មេ. ធម្មានុវត្តិនោតិ តំ ធម្មំ សុត្វា តទនុច្ឆវិកំ បដិបទំ បូរេត្វា មគ្គផលសច្ឆិករណេន ធម្មានុវត្តិនោ. បារមេស្សន្តីតិ តេ ឯវរូបា ជនា និព្ពានបារំ គមិស្សន្តិ. មច្ចុធេយ្យន្តិ កិលេសមារសង្ខាតស្ស មច្ចុស្ស និវាសដ្ឋានភូតំ តេភូមិកវដ្ដំ. សុទុត្តរន្តិ យេ ជនា ធម្មានុវត្តិនោ, តេ ឯតំ សុទុត្តរំ ទុរតិក្កមំ មារធេយ្យំ តរិត្វា អតិក្កមិត្វា និព្ពានបារំ គមិស្សន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ធម្មស្សវនវត្ថុ ទសមំ.

១១. បញ្ចសតអាគន្តុកភិក្ខុវត្ថុ

កណ្ហំ ធម្មំ វិប្បហាយាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ចសតេ អាគន្តុកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

កោសលរដ្ឋេ កិរ បញ្ចសតា ភិក្ខូ វស្សំ វសិត្វា វុដ្ឋវស្សា ‘‘សត្ថារំ បស្សិស្សាមា’’តិ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. សត្ថា តេសំ ចរិយបដិបក្ខំ និសាមេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

៨៧. ‘‘កណ្ហំ ធម្មំ វិប្បហាយ, សុក្កំ ភាវេថ បណ្ឌិតោ;

ឱកា អនោកមាគម្ម, វិវេកេ យត្ថ ទូរមំ.

៨៨. ‘‘តត្រាភិរតិមិច្ឆេយ្យ, ហិត្វា កាមេ អកិញ្ចនោ;

បរិយោទបេយ្យ អត្តានំ, ចិត្តក្លេសេហិ បណ្ឌិតោ.

៨៩. ‘‘យេសំ សម្ពោធិយង្គេសុ, សម្មា ចិត្តំ សុភាវិតំ;

អាទានបដិនិស្សគ្គេ, អនុបាទាយ យេ រតា;

ខីណាសវា ជុតិមន្តោ, តេ លោកេ បរិនិព្ពុតា’’តិ.

តត្ថ កណ្ហំ ធម្មន្តិ កាយទុចរិតាទិភេទំ អកុសលំ ធម្មំ វិប្បហាយ ជហិត្វា. សុក្កំ ភាវេថាតិ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ អភិនិក្ខមនតោ បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា កាយសុចរិតាទិភេទំ សុក្កំ ធម្មំ ភាវេយ្យ. កថំ? ឱកា អនោកមាគម្មាតិ ឱកំ វុច្ចតិ អាលយោ, អនោកំ វុច្ចតិ អនាលយោ, អាលយតោ និក្ខមិត្វា អនាលយសង្ខាតំ និព្ពានំ បដិច្ច អារព្ភ តំ បត្ថយមានោ ភាវេយ្យាតិ អត្ថោ. តត្រាភិរតិមិច្ឆេយ្យាតិ យស្មិំ អនាលយសង្ខាតេ វិវេកេ និព្ពានេ ឥមេហិ សត្តេហិ ទុរភិរមំ, តត្រ អភិរតិំ ឥច្ឆេយ្យ. ហិត្វា កាមេតិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេ ហិត្វា អកិញ្ចនោ ហុត្វា វិវេកេ អភិរតិំ ឥច្ឆេយ្យាតិ អត្ថោ. ចិត្តក្លេសេហីតិ បញ្ចហិ នីវរណេហិ, អត្តានំ បរិយោទបេយ្យ វោទាបេយ្យ, បរិសោធេយ្យាតិ អត្ថោ. សម្ពោធិយង្គេសូតិ សម្ពោជ្ឈង្គេសុ. សម្មា ចិត្តំ សុភាវិតន្តិ ហេតុនា នយេន ចិត្តំ សុដ្ឋុ ភាវិតំ វឌ្ឍិតំ. អាទានបដិនិស្សគ្គេតិ អាទានំ វុច្ចតិ គហណំ, តស្ស បដិនិស្សគ្គសង្ខាតេ អគ្គហណេ ចតូហិ ឧបាទានេហិ កិញ្ចិ អនុបាទិយិត្វា យេ រតាតិ អត្ថោ. ជុតិមន្តោតិ អានុភាវវន្តោ, អរហត្តមគ្គញាណជុតិយា ខន្ធាទិភេទេ ធម្មេ ជោតេត្វា ឋិតាតិ អត្ថោ. តេ លោកេតិ ឥមស្មិំ ខន្ធាទិលោកេ បរិនិព្ពុតា នាម អរហត្តបត្តិតោ បដ្ឋាយ កិលេសវដ្ដស្ស ខេបិតត្តា សឧបាទិសេសេន, ចរិមចិត្តនិរោធេន ខន្ធវដ្ដស្ស ខេបិតត្តា អនុបាទិសេសេន ចាតិ ទ្វីហិ បរិនិព្ពានេហិ បរិនិព្ពុតា, អនុបាទានោ វិយ បទីបោ អបណ្ណត្តិកភាវំ គតាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.