៤. មហាកប្បិនត្ថេរវត្ថុ

ធម្មបីតិ សុខំ សេតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មហាកប្បិនត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពី កថា – អតីតេ កិរ អាយស្មា មហាកប្បិនោ បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស បាទមូលេ កតាភិនីហារោ សំសារេ សំសរន្តោ ពារាណសិតោ អវិទូរេ ឯកស្មិំ បេសការគាមេ ជេដ្ឋកបេសការោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា សហស្សមត្តា បច្ចេកពុទ្ធា អដ្ឋ មាសេ ហិមវន្តេ វសិត្វា វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ ជនបទេ វសន្តិ. តេ ឯកវារំ ពារាណសិយា អវិទូរេ ឱតរិត្វា ‘‘សេនាសនករណត្ថាយ ហត្ថកម្មំ យាចថា’’តិ រញ្ញោ សន្តិកំ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធេ បហិណិំសុ. តទា បន រញ្ញោ វប្បមង្គលកាលោ ហោតិ. សោ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធា កិរ អាគតា’’តិ សុត្វា តស្មិំ ខណេ និក្ខមិត្វា អាគតការណំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អជ្ជ, ភន្តេ, ឱកាសោ នត្ថិ, ស្វេ អម្ហាកំ វប្បមង្គលំ, តតិយទិវសេ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ អនិមន្តេត្វាវ បាវិសិ. បច្ចេកពុទ្ធា ‘‘អញ្ញត្ថ គមិស្សាមា’’តិ បក្កមិំសុ. តស្មិំ ខណេ ជេដ្ឋបេសការស្ស ភរិយា កេនចិទេវ ករណីយេន ពារាណសិំ គច្ឆន្តី តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, អវេលាយ, អយ្យា, អាគតា’’តិ បុច្ឆិត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ កថេសុំ. តំ បវត្តិំ សុត្វា សទ្ធាសម្បន្នា ញាណសម្បន្នា ឥត្ថី ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេសិ. ‘‘ពហុកា មយំ ភគិនី’’តិ. ‘‘កិត្តកា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សហស្សមត្តា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ គាមេ សហស្សបេសការា វសិម្ហ. ឯកេកោ ឯកេកស្ស ភិក្ខំ ទស្សតិ, ភិក្ខំ អធិវាសេថ, អហមេវ វោ វសនដ្ឋានម្បិ ការេស្សាមី’’តិ អាហ. បច្ចេកពុទ្ធា អធិវាសយិំសុ.

សា គាមំ បវិសិត្វា ឧគ្ឃោសេសិ – ‘‘អហំ សហស្សមត្តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា និមន្តយិំ, អយ្យានំ និសីទនដ្ឋានំ សំវិទហថ, យាគុភត្តាទីនិ សម្បាទេថា’’តិ. គាមមជ្ឈេ មណ្ឌបំ ការេត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា បុនទិវសេ បច្ចេកពុទ្ធេ និសីទាបេត្វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ តស្មិំ គាមេ សព្ពា ឥត្ថិយោ អាទាយ តាហិ សទ្ធិំ បច្ចេកពុទ្ធេ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តេមាសំ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ ទេថា’’តិ តេសំ បដិញ្ញំ គហេត្វា បុន គាមេ ឧគ្ឃោសេសិ – ‘‘អម្មតាតា, ឯកេកកុលតោ ឯកេកោ បុរិសោ ផរសុវាសិអាទីនិ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ទព្ពសម្ភារេ អាហរិត្វា អយ្យានំ វសនដ្ឋានំ ករោតូ’’តិ. គាមវាសិនោ តស្សាយេវ វចនំ សុត្វា ឯកេកោ ឯកេកំ កត្វា សទ្ធិំ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេហិ បណ្ណសាលសហស្សំ ការេត្វា អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយំ វស្សូបគតេ បច្ចេកពុទ្ធេ ‘‘អហំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, អហំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ឧបដ្ឋហិំសុ. វស្សំវុដ្ឋកាលេ ‘‘អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយ វស្សំវុដ្ឋានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ចីវរសាដកេ សជ្ជេថា’’តិ សមាទបេត្វា ឯកេកស្ស សហស្សសហស្សមូលំ ចីវរំ ទាបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធា វុដ្ឋវស្សា អនុមោទនំ កត្វា បក្កមិំសុ.

គាមវាសិនោបិ ឥទំ បុញ្ញកម្មំ កត្វា ឥតោ ចុតា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិត្វា គណទេវបុត្តា នាម អហេសុំ. តេ តត្ថ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ពារាណសិយំ កុដុម្ពិកគេហេសុ និព្ពត្តិំសុ. ជេដ្ឋកបេសការោ ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ អហោសិ. ភរិយាបិស្ស ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្សេវ ធីតា អហោសិ. តា សព្ពាបិ វយប្បត្តា បរកុលំ គច្ឆន្តិយោ តេសំ តេសំយេវ គេហានិ អគមិំសុ. អថេកទិវសំ វិហារេ ធម្មស្សវនំ សង្ឃុដ្ឋំ. ‘‘សត្ថា ធម្មំ ទេសេស្សតី’’តិ សុត្វា សព្ពេបិ តេ កុដុម្ពិកា ‘‘ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ ភរិយាហិ សទ្ធិំ វិហារំ អគមិំសុ. តេសំ វិហារមជ្ឈំ បវិដ្ឋក្ខណេ វស្សំ ឧដ្ឋហិ. យេសំ កុលូបកា វា ញាតិសាមណេរាទយោ វា អត្ថិ, តេ តេសំ បរិវេណានិ បវិសិំសុ. តេ បន តថារូបានំ នត្ថិតាយ កត្ថចិ, បវិសិតុំ អវិសហន្តា វិហារមជ្ឈេយេវ អដ្ឋំសុ. អថ នេ ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកោ អាហ – ‘‘បស្សថ អម្ហាកំ វិប្បការំ, កុលបុត្តេហិ នាម ឯត្តកេន លជ្ជិតុំ យុត្ត’’ន្តិ. ‘‘អយ្យ, កិំ បន ករោមា’’តិ? ‘‘មយំ វិស្សាសិកដ្ឋានស្ស អភាវេន ឥមំ វិប្បការំ បត្តា, សព្ពេ ធនំ សំហរិត្វា បរិវេណំ ករោមា’’តិ. ‘‘សាធុ, អយ្យា’’តិ ជេដ្ឋកោ សហស្សំ អទាសិ, សេសា បញ្ច បញ្ច សតានិ. ឥត្ថិយោ អឌ្ឍតេយ្យានិ អឌ្ឍតេយ្យានិ សតានិ. តេ តំ ធនំ សំហរិត្វា សហស្សកូដាគារបរិវារំ សត្ថុ វសនត្ថាយ មហាបរិវេណំ នាម អារភិំសុ. នវកម្មស្ស មហន្តតាយ ធនេ អប្បហោន្តេ បុព្ពេ ទិន្នធនតោ បុន ឧបឌ្ឍូបឌ្ឍំ អទំសុ. និដ្ឋិតេ បរិវេណេ វិហារមហំ ករោន្តា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ ចីវរានិ សជ្ជិំសុ.

ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស បន ភរិយា សព្ពេហិ សមានំ អកត្វា អត្តនោ បញ្ញាយ ឋិតា ‘‘អតិរេកតរំ កត្វា សត្ថារំ បូជេស្សាមី’’តិ អនោជបុប្ផវណ្ណេន សហស្សមូលេន សាដកេន សទ្ធិំ អនោជបុប្ផចង្កោដកំ គហេត្វា អនុមោទនកាលេ សត្ថារំ អនោជបុប្ផេហិ បូជេត្វា តំ សាដកំ សត្ថុ បាទមូលេ ឋបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អនោជបុប្ផវណ្ណំយេវ មេ សរីរំ ហោតុ, អនោជា ឯវ ច មេ នាមំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទនំ អកាសិ. តេ សព្ពេបិ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ទេវលោកា ចវិត្វា ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកោ កុក្កុដវតីនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ មហាកប្បិនរាជា នាម អហោសិ, សេសា អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិំសុ. ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស ភរិយា មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិ, អនោជបុប្ផវណ្ណមេវស្សា សរីរំ អហោសិ, អនោជាត្វេវស្សា នាមំ ករិំសុ. សា វយប្បត្តា មហាកប្បិនរញ្ញោ គេហំ គន្ត្វា អនោជាទេវី នាម អហោសិ. សេសិត្ថិយោបិ អមច្ចកុលេសុ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា តេសំយេវ អមច្ចបុត្តានំ គេហានិ អគមំសុ. តេ សព្ពេ រញ្ញោ សម្បត្តិសទិសំ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ. យទា រាជា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិំ អភិរុហិត្វា វិចរិ, តទា តេបិ តថេវ វិចរន្តិ. តស្មិំ អស្សេន វា រថេន វា វិចរន្តេ តេបិ តថេវ វិចរន្តិ? ឯវំ តេ ឯកតោ ហុត្វា កតានំ បុញ្ញានំ អានុភាវេន ឯកតោវ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ. រញ្ញោ បន ពលោ, ពលវាហនោ, បុប្ផោ, បុប្ផវាហនោ, សុបត្តោតិ បញ្ច អស្សា ហោន្តិ. រាជា តេសុ សុបត្តំ អស្សំ សយំ អារោហតិ, ឥតរេ ចត្តារោ អស្សារោហានំ សាសនាហរណត្ថាយ អទាសិ. រាជា តេ បាតោវ ភោជេត្វា ‘‘គច្ឆថ ទ្វេ វា តីណិ វា យោជនានិ អាហិណ្ឌិត្វា ពុទ្ធស្ស វា ធម្មស្ស វា សង្ឃស្ស វា ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា មយ្ហំ សុខសាសនំ អាហរថា’’តិ បេសេសិ. តេ ចតូហិ ទ្វារេហិ និក្ខមិត្វា តីណិ យោជនានិ អាហិណ្ឌិត្វា សាសនំ អលភិត្វា បច្ចាគច្ឆន្តិ.

អថេកទិវសំ រាជា សុបត្តំ អស្សំ អារុយ្ហ អមច្ចសហស្សបរិវុតោ ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ កិលន្តរូបេ បញ្ចសតវាណិជកេ នគរំ បវិសន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ អទ្ធានកិលន្តា, អទ្ធា ឥមេសំ សន្តិកា ឯកំ ភទ្ទកំ សាសនំ សោស្សាមី’’តិ តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កុតោ អាគច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ឥតោ វីសតិយោជនសតមត្ថកេ សាវត្ថិ នាម នគរំ, តតោ អាគច្ឆាមា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន វោ បទេសេ កិញ្ចិ សាសនំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. ‘‘ទេវ, អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តាវទេវ បញ្ចវណ្ណាយ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរោ កិញ្ចិ សល្លក្ខេតុំ អសក្កោន្តោ មុហុត្តំ វីតិនាមេត្វា, ‘‘តាតា, កិំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធោ, ទេវ, ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ តថេវ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថេ វារេ ‘‘កិំ វទេថ, តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ពុទ្ធោ, ទេវ, ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ, ‘‘តាតា, វោ សតសហស្សំ ទទាមី’’តិ វត្វា ‘‘អញ្ញម្បិ កិញ្ចិ សាសនំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ធម្មោ ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តម្បិ សុត្វា បុរិមនយេនេវ តយោ វារេ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថេ វារេ ‘‘ធម្មោ ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥធាបិ វោ សតសហស្សំ ទម្មី’’តិ វត្វា ‘‘អបរម្បិ សាសនំ អត្ថិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, សង្ឃរតនំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. រាជា តម្បិ សុត្វា តយោ វារេ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថេ វារេ ‘‘សង្ឃោ’’តិ បទេ វុត្តេ ‘‘ឥធាបិ វោ សតសហស្សំ ទម្មី’’តិ វត្វា អមច្ចសហស្សំ ឱលោកេត្វា, ‘‘តាតា, កិំ ករិស្សថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អហំ, តាតា, ‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ, ធម្មោ ឧប្បន្នោ, សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’តិ សុត្វា ន បុន និវត្តិស្សាមិ, សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស គន្ត្វា តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘មយម្បិ, ទេវ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. រាជា សុវណ្ណបដ្ដេ អក្ខរានិ លិខាបេត្វា វាណិជកេ អាហ – ‘‘អនោជា នាម ទេវី តុម្ហាកំ តីណិ សតសហស្សានិ ទស្សតិ, ឯវញ្ច បន នំ វទេយ្យាថ ‘រញ្ញោ កិរ តេ ឥស្សរិយំ វិស្សដ្ឋំ, យថាសុខំ សម្បត្តិំ បរិភុញ្ជាហី’តិ, សចេ បន វោ ‘រាជា កហ’ន្តិ បុច្ឆតិ, ‘សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិស្សាមីតិ វត្វា គតោ’តិ អារោចេយ្យាថា’’តិ. អមច្ចាបិ អត្តនោ អត្តនោ ភរិយានំ តថេវ សាសនំ បហិណិំសុ. រាជា វាណិជកេ ឧយ្យោជេត្វា អស្សំ អភិរុយ្ហ អមច្ចសហស្សបរិវុតោ តំ ខណំយេវ និក្ខមិ.

សត្ថាបិ តំ ទិវសំ បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ មហាកប្បិនរាជានំ សបរិវារំ ទិស្វា ‘‘អយំ មហាកប្បិនោ វាណិជកានំ សន្តិកា តិណ្ណំ រតនានំ ឧប្បន្នភាវំ សុត្វា តេសំ វចនំ តីហិ សតសហស្សេហិ បូជេត្វា រជ្ជំ បហាយ អមច្ចសហស្សេហិ បរិវុតោ មំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតុកាមោ ស្វេ និក្ខមិស្សតិ. សោ សបរិវារោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ, បច្ចុគ្គមនមស្ស ករិស្សាមី’’តិ បុនទិវសេ ចក្កវត្តី វិយ ខុទ្ទកគាមភោជកំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តោ សយមេវ បត្តចីវរំ គហេត្វា វីសយោជនសតំ មគ្គំ បច្ចុគ្គន្ត្វា ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ និសីទិ. ‘‘រាជាបិ អាគច្ឆន្តោ ឯកំ នទិំ បត្វា ‘‘កា នាមេសា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អបរច្ឆា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណំ, តាតា’’តិ? ‘‘គម្ភីរតោ គាវុតំ, បុថុលតោ ទ្វេ គាវុតានិ, ទេវា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បនេត្ថ នាវា វា ឧឡុម្បោ វា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘នាវាទីនិ ឱលោកេន្តេ អម្ហេ ជាតិ ជរំ ឧបនេតិ, ជរា មរណំ. អហំ និព្ពេមតិកោ ហុត្វា តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោ, តេសំ មេ អានុភាវេន ឥមំ ឧទកំ ឧទកំ វិយ មា អហោសី’’តិ តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ពុទ្ធានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ សបរិវារោ អស្សសហស្សេន ឧទកបិដ្ឋិំ បក្ខន្ទិ. សិន្ធវា បិដ្ឋិបាសាណេ វិយ បក្ខន្ទិំសុ. ខុរានំ អគ្គា នេវ តេមិំសុ.

សោ តំ ឧត្តរិត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ អបរម្បិ នទិំ ទិស្វា ‘‘អយំ កា នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘នីលវាហិនី នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណ’’ន្តិ? ‘‘គម្ភីរតោបិ បុថុលតោបិ អឌ្ឍយោជនំ, ទេវា’’តិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. តំ បន នទិំ ទិស្វា ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិ ធម្មានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ បក្ខន្ទិ. តម្បិ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តោ អបរម្បិ នទិំ ទិស្វា ‘‘អយំ កា នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ចន្ទភាគា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណ’’ន្តិ? ‘‘គម្ភីរតោបិ បុថុលតោបិ យោជនំ, ទេវា’’តិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. ឥមំ បន នទិំ ទិស្វា ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិ សង្ឃានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ បក្ខន្ទិ. តំ បន នទិំ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តោ សត្ថុ សរីរតោ និក្ខន្តា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ អទ្ទស. និគ្រោធរុក្ខស្ស សាខាវិដបបលាសានិ សោវណ្ណមយានិ វិយ អហេសុំ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បន ឱភាសោ នេវ ចន្ទស្ស, ន សូរិយស្ស, ន ទេវមារព្រហ្មនាគសុបណ្ណាទីនំ អញ្ញតរស្ស, អទ្ធា អហំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស អាគច្ឆន្តោ មហាគោតមពុទ្ធេន ទិដ្ឋោ ភវិស្សាមី’’តិ. សោ តាវទេវ អស្សបិដ្ឋិតោ ឱតរិត្វា ឱនតសរីរោ រស្មិអនុសារេន សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា មនោសិលារសេ និមុជ្ជន្តោ វិយ ពុទ្ធរស្មីនំ អន្តោ បវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន, សត្ថា តស្ស អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. ទេសនាវសានេ រាជា សបរិវារោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. អថ សព្ពេវ ឧដ្ឋហិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សត្ថា ‘‘អាគមិស្សតិ នុ ខោ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ឥមេ កុលបុត្តា បច្ចេកពុទ្ធសហស្សស្ស ចីវរសហស្សំ អទំសុ, កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានម្បិ វីសតិចីវរសហស្សានិបិ អទំសុ. អនច្ឆរិយំ ឥមេសំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរាគមន’’ន្តិ ញត្វា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ អាហ. តេ តាវទេវ អដ្ឋបរិក្ខារធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ ហុត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បច្ចោរោហិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិំសុ.

តេបិ វាណិជកា រាជកុលំ គន្ត្វា រញ្ញា បហិតភាវំ អារោចាបេត្វា ទេវិយា ‘‘អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. អថ នេ ទេវី បុច្ឆិ – ‘‘តាតា, កិំ ការណា អាគតាត្ថា’’តិ? ‘‘មយំ រញ្ញា តុម្ហាកំ សន្តិកំ បហិតា, តីណិ កិរ នោ សតសហស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘តាតា, អតិពហុំ ភណថ, កិំ តុម្ហេហិ រញ្ញោ កតំ, កិស្មិំ វោ រាជា បសន្នោ ឯត្តកំ ធនំ ទាបេសី’’តិ? ‘‘ទេវិ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កតំ, រញ្ញោ បន ឯកំ សាសនំ អារោចយិម្ហា’’តិ? ‘‘សក្កា បន, តាតា, មយ្ហំ អារោចេតុ’’ន្តិ. ‘‘សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, តាតា, វទេថា’’តិ. ‘‘ទេវិ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ. សាបិ ‘‘តំ សុត្វា បុរិមនយេនេវ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរា តិក្ខត្តុំ កិញ្ចិ អសល្លក្ខេត្វា ចតុត្ថេ វារេ ‘ពុទ្ធោ’តិ បទំ សុត្វា, តាតា, ឥមស្មិំ បទេ រញ្ញា កិំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘សតសហស្សំ, ទេវី’’តិ. ‘‘តាតា, អននុច្ឆវិកំ រញ្ញា កតំ ឯវរូបំ សាសនំ សុត្វា តុម្ហាកំ សតសហស្សំ ទទមានេន. អហញ្ហិ វោ មម ទុគ្គតបណ្ណាការេ តីណិ សតសហស្សានិ ទម្មិ, អបរម្បិ តុម្ហេហិ រញ្ញោ កិំ អារោចិត’’ន្តិ? តេ ឥទញ្ចិទញ្ចាតិ ឥតរានិបិ ទ្វេ សាសនានិ អារោចយិំសុ. ទេវី បុរិមនយេនេវ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរា តិក្ខត្តុំ កិញ្ចិ អសល្លក្ខេត្វា ចតុត្ថេ វារេ តថេវ សុត្វា តីណិ តីណិ សតសហស្សានិ ទាបេសិ, ឯវំ តេ សព្ពានិបិ ទ្វាទស សតសហស្សានិ លភិំសុ.

អថ នេ ទេវី បុច្ឆិ – ‘‘រាជា កហំ, តាតា’’តិ? ទេវិ, ‘‘សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ គតោ’’តិ. ‘‘មយ្ហំ តេន កិំ សាសនំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘សព្ពំ កិរ តេន តុម្ហាកំ ឥស្សរិយំ វិស្សដ្ឋំ, តុម្ហេ កិរ យថារុចិយា សម្បត្តិំ អនុភវថា’’តិ. ‘‘អមច្ចា បន កហំ, តាតា’’តិ? តេបិ ‘‘‘រញ្ញា សទ្ធិំយេវ បព្ពជិស្សាមា’តិ គតា, ទេវី’’តិ. សា តេសំ ភរិយាយោ បក្កោសាបេត្វា, អម្មា, តុម្ហាកំ សាមិកា ‘‘រញ្ញា សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ គតា, ‘‘តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘កិំ បន តេហិ អម្ហាកំ សាសនំ បហិតំ, ទេវី’’តិ? ‘‘តេហិ កិរ អត្តនោ សម្បត្តិ តុម្ហាកំ វិស្សដ្ឋា, តុម្ហេ កិរ តំ សម្បត្តិំ យថារុចិ បរិភុញ្ជថា’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន, ទេវិ, កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អម្មា, សោ តាវ រាជា សាសនំ សុត្វា មគ្គេ ឋិតកោវ តីហិ សតសហស្សេហិ តីណិ រតនានិ បូជេត្វា ខេឡបិណ្ឌំ វិយ សម្បត្តិំ បហាយ ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ និក្ខន្តោ, មយា បន តិណ្ណំ រតនានំ សាសនំ សុត្វា តីណិ រតនានិ នវហិ សតសហស្សេហិ បូជិតានិ, ន ខោ បនេសា សម្បត្តិ នាម រញ្ញោយេវ ទុក្ខា, មយ្ហម្បិ ទុក្ខាយេវ. កោ រញ្ញា ឆឌ្ឌិតខេឡបិណ្ឌំ ជាណុកេហិ បតិដ្ឋហិត្វា មុខេន គណ្ហិស្សតិ, ន មយ្ហំ សម្បត្តិយា អត្ថោ, អហម្បិ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស គន្ត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘ទេវិ, មយម្បិ តុម្ហេហេវ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘សចេ សក្កោថ, សាធុ, អម្មា’’តិ? ‘‘សក្កោម, ទេវី’’តិ. ‘‘សាធុ, អម្មា, តេន ហិ ឯថា’’តិ រថសហស្សំ យោជាបេត្វា រថំ អារុយ្ហ តាហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ បឋមំ នទិំ ទិស្វា យថា រញ្ញា បុដ្ឋំ, តថេវ បុច្ឆិត្វា សព្ពបវត្តិំ សុត្វា ‘‘រញ្ញោ គតមគ្គំ ឱលោកេថា’’តិ វត្វា ‘‘សិន្ធវានំ បទវលញ្ជំ ន បស្សាម, ទេវី’’តិ វុត្តេ ‘‘រាជា តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោ សច្ចកិរិយំ កត្វា គតោ ភវិស្សតិ. អហម្បិ តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តា, តេសមេវ អនុភាវេន ឥទំ ឧទកំ វិយ មា អហោសី’’តិ តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ អនុស្សរិត្វា រថសហស្សំ បេសេសិ. ឧទកំ បិដ្ឋិបាសាណសទិសំ អហោសិ. ចក្កានំ អគ្គគ្គនេមិវដ្ដិយោ នេវ តេមិំសុ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ឥតរា ទ្វេ នទិយោ ឧត្តរិ.

អថ សត្ថា តស្សាគមនភាវំ ញត្វា យថា អត្តនោ សន្តិកេ និសិន្នា ភិក្ខូ ន បញ្ញាយន្តិ, ឯវមកាសិ. សាបិ គច្ឆន្តី គច្ឆន្តី សត្ថុ សរីរតោ និក្ខន្តា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ ទិស្វា តថេវ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, មហាកប្បិនោ តុម្ហាកំ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោ អាគតេត្ថ មញ្ញេ, កហំ សោ, អម្ហាកម្បិ នំ ទស្សេថា’’តិ? ‘‘និសីទថ តាវ, ឥធេវ នំ បស្សិស្សថា’’តិ. តា សព្ពាបិ តុដ្ឋចិត្តា ‘‘ឥធេវ កិរ និសិន្នា សាមិកេ បស្សិស្សាមា’’តិ និសីទិំសុ. សត្ថា តាសំ អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, អនោជាទេវី ទេសនាវសានេ សបរិវារា សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. មហាកប្បិនត្ថេរោ តាសំ វឌ្ឍិតធម្មទេសនំ សុណន្តោ សបរិវារោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា តាសំ តេ ភិក្ខូ អរហត្តប្បត្តេ ទស្សេសិ. តាសំ កិរ អាគតក្ខណេយេវ អត្តនោ សាមិកេ កាសាវធរេ មុណ្ឌកសីសេ ទិស្វា ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ភវេយ្យ, តេន មគ្គផលានិ បត្តុំ ន សក្កុណេយ្យុំ. តស្មា អចលសទ្ធាយ បតិដ្ឋិតកាលេ តាសំ តេ ភិក្ខូ អរហត្តប្បត្តេយេវ ទស្សេសិ.

តាបិ តេ ទិស្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ តាវ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ វត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. ឯវំ កិរ វុត្តេ ‘‘សត្ថា ឧប្បលវណ្ណាយ អាគមនំ ចិន្តេសី’’តិ ឯកច្ចេ វទន្តិ. សត្ថា បន តា ឧបាសិកាយោ អាហ – ‘‘សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីឧបស្សយេ បព្ពជេថា’’តិ. តា អនុបុព្ពេន ជនបទចារិកំ ចរមានា អន្តរាមគ្គេ មហាជនេន អភិហដសក្ការសម្មានា បទសាវ វីសយោជនសតិកំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីឧបស្សយេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថាបិ ភិក្ខុសហស្សំ អាទាយ អាកាសេនេវ ជេតវនំ អគមាសិ. តត្រ សុទំ អាយស្មា មហាកប្បិនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីសុ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ វិចរតិ. ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, មហាកប្បិនោ ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ វិចរតិ, អត្តនោ កាមសុខំ រជ្ជសុខំ អារព្ភ កថេសិ មញ្ញេ’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, កប្បិន, កាមសុខំ រជ្ជសុខំ អារព្ភ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ. ‘‘ភគវា មេ, ភន្តេ, តំ អារព្ភ ឧទានភាវំ វា អនុទានភាវំ វា ជានាតី’’តិ? សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ កាមសុខំ រជ្ជសុខំ អារព្ភ ឧទានំ ឧទានេតិ, បុត្តស្ស បន មេ ធម្មបីតិ នាម ធម្មរតិ នាម ឧប្បជ្ជតិ, សោ អមតមហានិព្ពានំ អារព្ភ ឯវ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៩. ‘‘ធម្មបីតិ សុខំ សេតិ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

អរិយប្បវេទិតេ ធម្មេ, សទា រមតិ បណ្ឌិតោ’’តិ.

តត្ថ ធម្មបីតីតិ ធម្មបាយកោ, ធម្មំ បិវន្តោតិ អត្ថោ. ធម្មោ ច នាមេស ន សក្កា ភាជនេន យាគុអាទីនិ វិយ បាតុំ? នវវិធំ បន លោកុត្តរធម្មំ នាមកាយេន ផុសន្តោ អារម្មណតោ សច្ឆិករោន្តោ បរិញ្ញាភិសមយាទីហិ ទុក្ខាទីនិ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោ ធម្មំ បិវតិ នាម. សុខំ សេតីតិ ទេសនាមត្តមេវេតំ, ចតូហិបិ ឥរិយាបថេហិ សុខំ វិហរតីតិ អត្ថោ. វិប្បសន្នេនាតិ អនាវិលេន និរុបក្កិលេសេន. អរិយប្បវេទិតេតិ ពុទ្ធាទីហិ អរិយេហិ បវេទិតេ សតិបដ្ឋានាទិភេទេ ពោធិបក្ខិយធម្មេ. សទា រមតីតិ ឯវរូបោ ធម្មបីតិ វិប្បសន្នេន ចេតសា វិហរន្តោ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ សទា រមតិ អភិរមតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុន្តិ.

មហាកប្បិនត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.