៥. បណ្ឌិតសាមណេរវត្ថុ

ឧទកញ្ហិ នយន្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បណ្ឌិតសាមណេរំ អារព្ភ កថេសិ.

អតីតេ កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធោ វីសតិខីណាសវសហស្សបរិវារោ ពារាណសិំ អគមាសិ. មនុស្សា អត្តនោ ពលំ សល្លក្ខេត្វា អដ្ឋបិ ទសបិ ឯកតោ ហុត្វា អគន្តុកទានាទីនិ អទំសុ. អថេកទិវសំ សត្ថា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ឯវំ អនុមោទនមកាសិ –

‘‘ឧបាសកា ឥធ ឯកច្ចោ ‘អត្តនោ សន្តកមេវ ទាតុំ វដ្ដតិ, កិំ បរេន សមាទបិតេនា’តិ អត្តនាវ ទានំ ទេតិ, បរំ ន សមាទបេតិ. សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ភោគសម្បទំ លភតិ, នោ បរិវារសម្បទំ. ឯកច្ចោ បរំ សមាទបេតិ, អត្តនា ន ទេតិ. សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ បរិវារសម្បទំ លភតិ, នោ ភោគសម្បទំ ឯកច្ចោ អត្តនាបិ ន ទេតិ, បរម្បិ ន សមាទបេតិ. សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ នេវ ភោគសម្បទំ លភតិ, ន បរិវារសម្បទំ, វិឃាសាទោវ ហុត្វា ជីវតិ. ឯកច្ចោ អត្តនា ច ទេតិ, បរញ្ច សមាទបេតិ. សោ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ភោគសម្បទម្បិ លភតិ បរិវារសម្បទម្បី’’តិ.

តំ សុត្វា សមីបេ ឋិតោ ឯកោ បណ្ឌិតបុរិសោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ទានិ តថា ករិស្សាមិ, យថា មេ ទ្វេបិ សម្បត្តិយោ ភវិស្សន្តី’’តិ. សោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, ស្វាតនាយ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. ‘‘កិត្តកេហិ តេ ភិក្ខូហិ អត្ថោ’’តិ? ‘‘កិត្តកោ បន វោ, ភន្តេ, បរិវារោ’’តិ? ‘‘វីសតិ ភិក្ខុសហស្សានី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, សព្ពេហិ សទ្ធិំ ស្វាតនាយ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សោ គាមំ បវិសិត្វា, ‘‘អម្មតាតា, ស្វាតនាយ មយា ពុទ្ធប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ និមន្តិតោ, តុម្ហេ យត្តកានំ ភិក្ខូនំ ទាតុំ សក្ខិស្សថ, តត្តកានំ ទានំ ទេថា’’តិ អារោចេត្វា វិចរន្តោ អត្តនោ អត្តនោ ពលំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘មយំ ទសន្នំ ទស្សាម, មយំ វីសតិយា, មយំ សតស្ស, មយំ បញ្ចសតាន’’ន្តិ វុត្តេ សព្ពេសំ វចនំ អាទិតោ បដ្ឋាយ បណ្ណេ អារោបេសិ.

តេន ច សមយេន តស្មិំ នគរេ អតិទុគ្គតភាវេនេវ ‘‘មហាទុគ្គតោ’’តិ បញ្ញាតោ ឯកោ បុរិសោ អត្ថិ. សោ តម្បិ សម្មុខាគតំ ទិស្វា, សម្ម មហាទុគ្គត, មយា ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ និមន្តិតោ, ស្វេ នគរវាសិនោ ទានំ ទស្សន្តិ, ‘‘ត្វំ កតិ ភិក្ខូ ភោជេស្សសី’’តិ? ‘‘សាមិ, មយ្ហំ កិំ ភិក្ខូហិ, ភិក្ខូហិ នាម សធនានំ អត្ថោ, មយ្ហំ បន ស្វេ យាគុអត្ថាយ តណ្ឌុលនាឡិមត្តម្បិ នត្ថិ, អហំ ភតិំ កត្វា ជីវាមិ, កិំ មេ ភិក្ខូហី’’តិ? សមាទបកេន នាម ព្យត្តេន ភវិតព្ពំ. តស្មា សោ តេន ‘‘នត្ថី’’តិ វុត្តេបិ តុណ្ហីភូតោ អហុត្វា ឯវមាហ – ‘‘សម្ម មហាទុគ្គត, ឥមស្មិំ នគរេ សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សុខុមវត្ថំ និវាសេត្វា នានាភរណបដិមណ្ឌិតា សិរិសយនេ សយមានា ពហូ ជនា សម្បត្តិំ អនុភវន្តិ, ត្វំ បន ទិវសំ ភតិំ កត្វា កុច្ឆិបូរណមត្តម្បិ ន លភសិ, ឯវំ សន្តេបិ ‘អហំ បុព្ពេ បុញ្ញំ អកតត្តា កិញ្ចិ ន លភាមី’តិ ន ជានាសី’’តិ? ‘‘ជានាមិ, សាមី’’តិ. ‘‘អថ កស្មា ឥទានិ បុញ្ញំ ន ករោសិ, ត្វំ យុវា ពលសម្បន្នោ, កិំ តយា ភតិំ កត្វាបិ យថាពលំ ទានំ ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ? សោ តស្មិំ កថេន្តេយេវ សំវេគប្បត្តោ ហុត្វា ‘‘មយ្ហម្បិ ឯកំ ភិក្ខុំ បណ្ណេ អារោបេហិ, កិញ្ចិទេវ ភតិំ កត្វា ឯកស្ស ភិក្ខំ ទស្សាមី’’តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘កិំ ឯកេន ភិក្ខុនា បណ្ណេ អារោបិតេនា’’តិ ន អារោបេសិ? មហាទុគ្គតោបិ គេហំ គន្ត្វា ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, នគរវាសិនោ ស្វេ សង្ឃភត្តំ ករិស្សន្តិ, អហម្បិ សមាទបកេន ‘ឯកស្ស ភិក្ខំ ទេហី’តិ វុត្តោ, មយម្បិ ស្វេ ឯកស្ស ភិក្ខំ ទស្សាមា’’តិ. អថស្ស ភរិយា ‘‘មយំ ទលិទ្ទា, កស្មា តយា សម្បដិច្ឆិត’’ន្តិ អវត្វាវ, ‘‘សាមិ, ភទ្ទកំ តេ កតំ, មយំ បុព្ពេបិ កិញ្ចិ អទត្វា ឥទានិ ទុគ្គតា ជាតា, មយំ ឧភោបិ ភតិំ កត្វា ឯកស្ស ភិក្ខំ ទស្សាម, សាមី’’តិ វត្វា ឧភោបិ គេហា និក្ខមិត្វា ភតិដ្ឋានំ អគមំសុ.

មហាសេដ្ឋិ តំ ទិស្វា ‘‘កិំ, សម្ម មហាទុគ្គត, ភតិំ ករិស្សសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, អយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘យំ តុម្ហេ ការេស្សថ, តំ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មយំ ស្វេ ទ្វេ តីណិ ភិក្ខុសតានិ ភោជេស្សាម, ឯហិ, ទារូនិ ផាលេហី’’តិ វាសិផរសុំ នីហរិត្វា ទាបេសិ. មហាទុគ្គតោ ទឡ្ហំ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា មហុស្សាហប្បត្តោ វាសិំ បហាយ ផរសុំ គណ្ហន្តោ, ផរសុំ បហាយ វាសិំ គណ្ហន្តោ ទារូនិ ផាលេតិ. អថ នំ សេដ្ឋិ អាហ – ‘‘សម្ម, ត្វំ អជ្ជ អតិវិយ ឧស្សាហប្បត្តោ កម្មំ ករោសិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? ‘‘សាមិ, អហំ ស្វេ ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមី’’តិ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិ បសន្នមានសោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ឥមិនា ទុក្ករំ កតំ, ‘អហំ ទុគ្គតោ’តិ តុណ្ហីភាវំ អនាបជ្ជិត្វា ‘ភតិំ កត្វា ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមី’តិ វទតី’’តិ. សេដ្ឋិភរិយាបិ តស្ស ភរិយំ ទិស្វា, ‘‘អម្ម, កិំ កម្មំ ករិស្សសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យំ តុម្ហេ ការេស្សថ, តំ ករោមី’’តិ វុត្តេ ឧទុក្ខលសាលំ បវេសេត្វា សុប្បមុសលាទីនិ ទាបេសិ. សា នច្ចន្តី វិយ តុដ្ឋបហដ្ឋា វីហិំ កោដ្ដេតិ ចេវ ឱផុណាតិ ច. អថ នំ សេដ្ឋិភរិយា បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, ត្វំ អតិវិយ តុដ្ឋបហដ្ឋា កម្មំ ករោសិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? ‘‘អយ្យេ, ឥមំ ភតិំ កត្វា មយម្បិ ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមា’’តិ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិភរិយាបិ តស្សំ ‘‘អហោ វតាយំ ទុក្ករការិកា’’តិ បសីទិ. សេដ្ឋិ មហាទុគ្គតស្ស ទារូនំ ផាលិតកាលេ ‘‘អយំ តេ ភតី’’តិ សាលីនំ ចតស្សោ នាឡិយោ ទាបេត្វា ‘‘អយំ តេ តុដ្ឋិទាយោ’’តិ អបរាបិ ចតស្សោ នាឡិយោ ទាបេសិ.

សោ គេហំ គន្ត្វា ភរិយំ អាហ – ‘‘មយា ភតិំ កត្វា សាលិ លទ្ធោ, អយំ និវាបោ ភវិស្សតិ, តយា លទ្ធាយ ភតិយា ទធិតេលកដុកភណ្ឌានិ គណ្ហាហី’’តិ. សេដ្ឋិភរិយាបិ បុន តស្សា ឯកំ សប្បិករោដិកញ្ចេវ ទធិភាជនញ្ច កដុកភណ្ឌញ្ច សុទ្ធតណ្ឌុឡិនាឡិញ្ច ទាបេសិ. ឥតិ ច ឧភិន្នម្បិ នវ តណ្ឌុលនាឡិយោ អហេសុំ. តេ ‘‘ទេយ្យធម្មោ នោ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋហដ្ឋា បាតោវ ឧដ្ឋហិំសុ. ភរិយា មហាទុគ្គតំ អាហ – ‘‘គច្ឆ, សាមិ, បណ្ណំ បរិយេសិត្វា អាហរា’’តិ. សោ អន្តរាបណេ បណ្ណំ អទិស្វា នទីតីរំ គន្ត្វា ‘‘អជ្ជ អយ្យានំ ភោជនំ ទាតុំ លភិស្សាមី’’តិ បហដ្ឋមានសោ គាយន្តោ បណ្ណំ ឧច្ចិនតិ. មហាជាលំ ខិបិត្វា ឋិតោ កេវដ្ដោ ‘‘មហាទុគ្គតស្ស សទ្ទេន ភវិតព្ព’’ន្តិ តំ បក្កោសិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘អតិវិយ តុដ្ឋចិត្តោ គាយសិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? ‘‘បណ្ណំ ឧច្ចិនាមិ, សម្មា’’តិ. ‘‘កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមី’’តិ. ‘‘អហោ សុខិតោ, ភិក្ខុ, សោ តវ កិំ បណ្ណំ ខាទិស្សតី’’តិ? ‘‘កិំ ករោមិ, សម្ម, អត្តនា លទ្ធបណ្ណេន ភោជេស្សាមី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ឯហី’’តិ. ‘‘កិំ ករោមិ, សម្មា’’តិ? ‘‘ឥមេ មច្ឆេ គហេត្វា បាទគ្ឃនកានិ អឌ្ឍគ្ឃនកានិ កហាបណគ្ឃនកានិ ច ឧទ្ទានានិ ករោហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. ពទ្ធពទ្ធេ មច្ឆេ នគរវាសិនោ និមន្តិតនិមន្តិតានំ ភិក្ខូនំ អត្ថាយ ហរិំសុ. តស្ស មច្ឆុទ្ទានានិ ករោន្តស្សេវ ភិក្ខាចារវេលា បាបុណិ. សោ វេលំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘គមិស្សាមហំ, សម្ម, អយំ ភិក្ខូនំ អាគមនវេលា’’តិ អាហ. ‘‘អត្ថិ បន កិញ្ចិ មច្ឆុទ្ទាន’’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ, សម្ម, សព្ពានិ ខីណានី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មយា អត្តនោ អត្ថាយ វាលុកាយ និខណិត្វា ចត្តារោ រោហិតមច្ឆា ឋបិតា, សចេ ភិក្ខុំ ភោជេតុកាមោសិ, ឥមេ គហេត្វា គច្ឆា’’តិ តេ មច្ឆេ តស្ស អទាសិ.

តំ ទិវសំ បន សត្ថា បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ មហាទុគ្គតំ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘មហាទុគ្គតោ ‘ឯកំ ភិក្ខុំ ភោជេស្សាមី’តិ ភរិយាយ សទ្ធិំ ហិយ្យោ ភតិំ អកាសិ, កតរំ នុ ខោ ភិក្ខុំ លភិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មនុស្សា បណ្ណេ អារោបិតសញ្ញាយ ភិក្ខូ គហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ គេហេសុ និសីទាបេស្សន្តិ, មហាទុគ្គតោ មំ ឋបេត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ ន លភិស្សតី’’តិ ឧបធារេសិ. ពុទ្ធា កិរ ទុគ្គតេសុ អនុកម្បំ ករោន្តិ. តស្មា សត្ថា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ‘‘មហាទុគ្គតំ សង្គណ្ហិស្សាមី’’តិ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា និសីទិ. មហាទុគ្គតេបិ មច្ឆេ គហេត្វា គេហំ បវិសន្តេ សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘ហិយ្យោ, មហាទុគ្គតោ ‘ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខំ ទស្សាមី’តិ អត្តនោ ភរិយាយ សទ្ធិំ ភតិំ អកាសិ, កតរំ នុ ខោ ភិក្ខុំ លភិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘នត្ថេតស្ស អញ្ញោ ភិក្ខុ, សត្ថា បន មហាទុគ្គតស្ស សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ គន្ធកុដិយំ និសិន្នោ. មហាទុគ្គតោ អត្តនោ ឧបកប្បនកំ យាគុភត្តំ បណ្ណសូបេយ្យម្បិ តថាគតស្ស ទទេយ្យ, ‘‘យំនូនាហំ មហាទុគ្គតស្ស គេហំ គន្ត្វា ភត្តការកកម្មំ ករេយ្យ’’ន្តិ អញ្ញាតកវេសេន តស្ស គេហសមីបំ គន្ត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កស្សចិ កិញ្ចិ ភតិយា កាតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិ. មហាទុគ្គតោ តំ ទិស្វា អាហ – ‘‘សម្ម, កិំ កម្មំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘អហំ, សាមិ, សព្ពសិប្បិកោ, មយ្ហំ អជាននសិប្បំ នាម នត្ថិ, យាគុភត្តាទីនិបិ សម្បាទេតុំ ជានាមី’’តិ. ‘‘សម្ម, មយំ តវ កម្មេន អត្ថិកា, តុយ្ហំ បន កិញ្ចិ ទាតព្ពំ ភតិំ ន បស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ កត្តព្ព’’ន្តិ? ‘‘ឯកស្ស ភិក្ខុស្ស ភិក្ខំ ទាតុកាមោម្ហិ, តស្ស យាគុភត្តសំវិធានំ ឥច្ឆាមី’’តិ. ‘‘សចេ ភិក្ខុស្ស ភិក្ខំ ទស្សសិ, ន មេ ភតិយា អត្ថោ, កិំ មម បុញ្ញំ ន វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ឯវំ សន្តេ សាធុ, សម្ម, បវិសា’’តិ. សោ តស្ស គេហំ បវិសិត្វា តេលតណ្ឌុលាទីនិ អាហរាបេត្វា ‘‘គច្ឆ, អត្តនោ បត្តភិក្ខុំ អានេហី’’តិ តំ ឧយ្យោជេសិ. ទានវេយ្យាវដិកោបិ បណ្ណេ អារោបិតនិយាមេនេវ តេសំ តេសំ គេហានិ ភិក្ខូ បហិណិ.

មហាទុគ្គតោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មយ្ហំ បត្តភិក្ខុំ ទេហី’’តិ អាហ. សោ តស្មិំ ខណេ សតិំ លភិត្វា ‘‘អហំ តវ ភិក្ខុំ បមុដ្ឋោ’’តិ អាហ. មហាទុគ្គតោ តិខិណាយ សត្តិយា កុច្ឆិយំ បហដោ វិយ, ‘‘សាមិ, កស្មា មំ នាសេសិ, អហំ តយា ហិយ្យោ សមាទបិតោ ភរិយាយ សទ្ធិំ ទិវសំ ភតិំ កត្វា អជ្ជ បាតោវ បណ្ណត្ថាយ នទីតីរេ អាហិណ្ឌិត្វា អាគតោ, ទេហិ មេ ឯកំ ភិក្ខុ’’ន្តិ ពាហា បគ្គយ្ហ បរិទេវិ. មនុស្សា សន្និបតិត្វា ‘‘កិមេតំ, មហាទុគ្គតា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តមត្ថំ អារោចេសិ. តេ វេយ្យាវដិកំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘សច្ចំ កិរ, សម្ម, តយា ឯស ‘ភតិំ កត្វា ឯកស្ស ភិក្ខុស្ស ភិក្ខំ ទេហី’តិ សមាទបិតោ’’តិ? ‘‘អាម, អយ្យា’’តិ. ‘‘ភារិយំ តេ កម្មំ កតំ, យោ ត្វំ ឯត្តកេ ភិក្ខូ សំវិទហន្តោ ឯតស្ស ឯកំ ភិក្ខុំ នាទាសី’’តិ. សោ តេសំ វចនេន មង្កុភូតោ តំ អាហ – ‘‘សម្ម មហាទុគ្គត, មា មំ នាសយិ, អហំ តវ ការណា មហាវិហេសំ បត្តោ, មនុស្សា បណ្ណេ អារោបិតនិយាមេន អត្តនោ អត្តនោ បត្តភិក្ខូ នយិំសុ, អត្តនោ គេហេ និសិន្នភិក្ខុំ នីហរិត្វា ទេន្តោ នាម នត្ថិ, សត្ថា បន មុខំ ធោវិត្វា គន្ធកុដិយមេវ និសិន្នោ, រាជយុវរាជសេនាបតិអាទយោ សត្ថុ គន្ធកុដិតោ និក្ខមនំ ឱលោកេន្តា និសិន្នា សត្ថុ បត្តំ គហេត្វា ‘គមិស្សាមា’តិ. ពុទ្ធា នាម ទុគ្គតេ អនុកម្បំ ករោន្តិ, ត្វំ វិហារំ គន្ត្វា ‘ទុគ្គតោម្ហិ, ភន្តេ, មម សង្គហំ ករោថា’តិ សត្ថារំ វន្ទ, សចេ តេ បុញ្ញំ អត្ថិ, អទ្ធា លច្ឆសី’’តិ.

សោ វិហារំ អគមាសិ. អថ នំ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ វិហារេ វិឃាសាទភាវេន ទិដ្ឋត្តា រាជយុវរាជាទយោ, ‘‘មហាទុគ្គត, ន តាវ ភត្តកាលោ, កស្មា ត្វំ អាគច្ឆសី’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘ជានាមិ, សាមិ, ‘ន តាវ ភត្តកាលោ’តិ. សត្ថារំ បន វន្ទិតុំ អាគច្ឆាមី’’តិ វទន្តោ គន្ត្វា គន្ធកុដិយា ឧម្មារេ សីសំ ឋបេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ នគរេ មយា ទុគ្គតតរោ នត្ថិ, អវស្សយោ មេ ហោថ, ករោថ មេ សង្គហ’’ន្តិ អាហ. សត្ថា គន្ធកុដិទ្វារំ វិវរិត្វា បត្តំ នីហរិត្វា តស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. សោ ចក្កវត្តិសិរិំ បត្តោ វិយ អហោសិ, រាជយុវរាជាទយោ អញ្ញមញ្ញស្ស មុខានិ ឱលោកយិំសុ. សត្ថារា ទិន្នបត្តញ្ហិ កោចិ ឥស្សរិយវសេន គហេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ឯវំ បន វទិំសុ, ‘‘សម្ម មហាទុគ្គត, សត្ថុ បត្តំ អម្ហាកំ ទេហិ ឯត្តកំ នាម តេ ធនំ ទស្សាម, ត្វំ ទុគ្គតោ ធនំ គណ្ហាហិ, កិំ តេ បត្តេនា’’តិ? មហាទុគ្គតោ ‘‘ន កស្សចិ ទស្សាមិ, ន មេ ធនេន អត្ថោ, សត្ថារំយេវ ភោជេស្សាមី’’តិ អាហ. អវសេសា តំ យាចិត្វា បត្តំ អលភិត្វា និវត្តិំសុ. រាជា បន ‘‘មហាទុគ្គតោ ធនេន បលោភិយមានោបិ សត្ថុ បត្តំ ន ទេតិ, សត្ថារា ច សយំ ទិន្នបត្តំ កោចិ គហេតុំ ន សក្កោតិ, ឥមស្ស ទេយ្យធម្មោ នាម កិត្តកោ ភវិស្សតិ, ឥមិនា ទេយ្យធម្មស្ស ទិន្នកាលេ សត្ថារំ អាទាយ គេហំ នេត្វា មយ្ហំ សម្បាទិតំ អាហារំ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារា សទ្ធិំយេវ អគមាសិ. សក្កោបិ ទេវរាជា យាគុខជ្ជកភត្តសូបេយ្យបណ្ណាទីនិ សម្បាទេត្វា សត្ថុ និសីទនារហំ អាសនំ បញ្ញបេត្វា និសីទិ.

មហាទុគ្គតោ សត្ថារំ នេត្វា ‘‘បវិសថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. វសនគេហញ្ចស្ស នីចំ ហោតិ, អនោនតេន បវិសិតុំ ន សក្កា. ពុទ្ធា ច នាម គេហំ បវិសន្តា ន ឱនមិត្វា បវិសន្តិ. គេហញ្ហិ បវិសនកាលេ មហាបថវី វា ហេដ្ឋា ឱគច្ឆតិ, គេហំ វា ឧទ្ធំ គច្ឆតិ. ឥទំ តេសំ សុទិន្នទានស្ស ផលំ. បុន និក្ខមិត្វា គតកាលេ សព្ពំ បាកតិកមេវ ហោតិ. តស្មា សត្ថា ឋិតកោវ គេហំ បវិសិត្វា សក្កេន បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. សត្ថរិ និសិន្នេ រាជា អាហ – ‘‘សម្ម មហាទុគ្គត, តយា អម្ហាកំ យាចន្តានម្បិ សត្ថុ បត្តោ ន ទិន្នោ, បស្សាម តាវ, កីទិសោ តេ សត្ថុ សក្ការោ កតោ’’តិ? អថស្ស សក្កោ យាគុខជ្ជកាទីនិ វិវរិត្វា ទស្សេសិ. តេសំ វាសគន្ធោ សកលនគរំ ឆាទេត្វា អដ្ឋាសិ. រាជា យាគុអាទីនិ ឱលោកេត្វា ភគវន្តំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ‘អហំ មហាទុគ្គតស្ស ទេយ្យធម្មោ កិត្តកោ ភវិស្សតិ, ឥមិនា ទេយ្យធម្មេ ទិន្នេ សត្ថារំ គេហំ នេត្វា អត្តនោ សម្បាទិតំ អាហារំ ទស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា អាគតោ, មយា ឯវរូបោ អាហារោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, មយិ ឥធ ឋិតេ មហាទុគ្គតោ កិលមេយ្យ, គច្ឆាមហ’’ន្តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា បក្កាមិ. សក្កោបិ សត្ថារំ យាគុអាទីនិ ទត្វា សក្កច្ចំ បរិវិសិ. សត្ថាបិ កតភត្តកិច្ចោ អនុមោទនំ កត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

សក្កោ មហាទុគ្គតស្ស សញ្ញំ អទាសិ. សោ បត្តំ គហេត្វា សត្ថារំ អនុគច្ឆិ. សក្កោ និវត្តិត្វា មហាទុគ្គតស្ស គេហទ្វារេ ឋិតោ អាកាសំ ឱលោកេសិ. តាវទេវ អាកាសតោ សត្តរតនវស្សំ វស្សិត្វា តស្ស គេហេ សព្ពភាជនានិ បូរេត្វា សកលំ គេហំ បូរេសិ. តស្ស គេហេ ឱកាសោ នាហោសិ. តស្ស ភរិយា ទារកេ ហត្ថេសុ គហេត្វា នីហរិត្វា ពហិ អដ្ឋាសិ. សោ សត្ថារំ អនុគន្ត្វា និវត្តោ ទារកេ ពហិ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមិ, សកលំ នោ គេហំ សត្តហិ រតនេហិ បុណ្ណំ, បវិសិតុំ ឱកាសោ នត្ថី’’តិ. សោ ‘‘អជ្ជេវ មេ ទានេន វិបាកោ ទិន្នោ’’តិ ចិន្តេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘កស្មា អាគតោសី’’តិ វុត្តេ អាហ –‘‘ទេវ, គេហំ មេ សត្តហិ រតនេហិ បុណ្ណំ, តំ ធនំ គណ្ហថា’’តិ. រាជា ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ ទិន្នទានំ, អជ្ជេវ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តំ អាហ – ‘‘កិំ តេ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ធនហរណត្ថាយ សកដសហស្សំ, ទេវា’’តិ. រាជា សកដសហស្សំ បេសេត្វា ធនំ អាហរាបេត្វា រាជង្គណេ ឱកិរាបេសិ. តាលប្បមាណោ រាសិ អហោសិ. រាជា នគរេ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ អត្ថិ កស្សចិ ឯត្តកំ ធន’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘ឯវំ មហាធនស្ស កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សេដ្ឋិដ្ឋានំ ទាតុំ វដ្ដតិ, ទេវា’’តិ. រាជា តស្ស មហាសក្ការំ កត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានំ ទាបេសិ.

អថស្ស បុព្ពេ ឯកស្ស សេដ្ឋិនោ គេហដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯត្ថ ជាតេ គច្ឆេ ហរាបេត្វា គេហំ ឧដ្ឋាបេត្វា វសាហី’’តិ អាហ. តស្ស តំ ឋានំ សោធេត្វា សមំ កត្វា ភូមិយា ខញ្ញមានាយ អញ្ញមញ្ញំ អាហច្ច និធិកុម្ភិយោ ឧដ្ឋហិំសុ. តេន រញ្ញោ អារោចិតេ ‘‘តវ បុញ្ញេន និព្ពត្តា, ត្វមេវ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សោ គេហំ ការេត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ អទាសិ. តតោ បរម្បិ យាវតាយុកំ តិដ្ឋន្តោ បុញ្ញានិ ករិត្វា អាយុបរិយោសានេ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ.

ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ តតោ ចុតោ សាវត្ថិយំ សារិបុត្តត្ថេរស្សូបដ្ឋាកកុលេ សេដ្ឋិធីតុ កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អថស្សា មាតាបិតរោ គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា គព្ភបរិហារំ អទំសុ. តស្សា អបរេន សមយេន ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘អហោ វតាហំ ធម្មទេសនាបតិំ អាទិំ កត្វា បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ រោហិតមច្ឆរសេន ទានំ ទត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ និវាសេត្វា អាសនបរិយន្តេ និសិន្នា តេសំ ភិក្ខូនំ ឧច្ឆិដ្ឋភត្តំ បរិភុញ្ជេយ្យ’’ន្តិ. សា មាតាបិតូនំ អារោចេត្វា តថា អកាសិ, ទោហឡោ បដិបស្សម្ភិ. អថស្សា តតោ អបរេសុបិ សត្តសុ មង្គលេសុ រោហិតមច្ឆរសេនេវ ធម្មសេនាបតិត្ថេរប្បមុខានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ភោជេសុំ. សព្ពំ តិស្សកុមារស្ស វត្ថុម្ហិ វុត្តនិយាមេនេវ វេទិតព្ពំ. អយមស្ស បន មហាទុគ្គតកាលេ ទិន្នស្ស រោហិតមច្ឆរសទានស្សេវ និស្សន្ទោ. នាមគ្គហណទិវសេ បនស្ស, ‘‘ភន្តេ, ទាសស្ស វោ សិក្ខាបទានិ ទេថា’’តិ មាតរា វុត្តេ ថេរោ អាហ – ‘‘កោនាមោ អយំ ទារកោ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ឥមស្ស ទារកស្ស កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ ឥមស្មិំ គេហេ ជឡា ឯឡមូគាបិ បណ្ឌិតា ជាតា, តស្មា មេ បុត្តស្ស បណ្ឌិតោត្វេវ នាមំ ភវិស្សតី’’តិ. ថេរោ សិក្ខាបទានិ អទាសិ. ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ បនស្ស ‘‘នាហំ មម បុត្តស្ស អជ្ឈាសយំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ មាតុ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. សោ សត្តវស្សិកកាលេ មាតរំ អាហ – ‘‘អម្ម, ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, តាត, ‘អហំ តវ អជ្ឈាសយំ ន ភិន្ទិស្សាមិច្ចេវ មនំ ឧប្បាទេសិ’’’ន្តិ វត្វា ថេរំ និមន្តេត្វា ភោជេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ទាសោ វោ បព្ពជិតុកាមោ, អហំ ឥមំ សាយន្ហសមយេ វិហារំ អានេស្សាមី’’តិ ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា ញាតកេ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘មម បុត្តស្ស គិហិកាលេ កត្តព្ពសក្ការំ អជ្ជេវ ករិស្សាមា’’តិ មហន្តំ សក្ការំ ការេត្វា តំ អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ឥមំ, ភន្តេ, បព្ពាជេថា’’តិ ថេរស្ស អទាសិ.

ថេរោ បព្ពជ្ជាយ ទុក្ករភាវំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ករិស្សាមហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ឱវាទ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ឯហី’’តិ កេសេ តេមេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជេសិ. មាតាបិតរោបិស្ស សត្តាហំ វិហារេយេវ វសន្តា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស រោហិតមច្ឆរសេនេវ ទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ សាយំ គេហំ អគមំសុ. ថេរោ អដ្ឋមេ ទិវសេ អន្តោគាមំ គច្ឆន្តោ តំ អាទាយ គច្ឆតិ, ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ នាគមាសិ. កិំ ការណា? ន តាវស្ស បត្តចីវរគ្គហណានិ វា ឥរិយាបថោ វា បាសាទិកោ ហោតិ, អបិច វិហារេ ថេរស្ស កត្តព្ពវត្តំ អត្ថិ. ថេរោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃេ អន្តោគាមំ បវិដ្ឋេ សកលវិហារំ វិចរន្តោ អសម្មជ្ជនដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា តុច្ឆភាជនេសុ បានីយបរិភោជនីយានិ ឧបដ្ឋបេត្វា ទុន្និក្ខិត្តានិ មញ្ចបីឋាទីនិ បដិសាមេត្វា បច្ឆា គាមំ បវិសតិ. អបិច ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា តុច្ឆវិហារំ បវិសិត្វា ‘បស្សថ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកានំ និសិន្នដ្ឋានានី’តិ វត្តុំ មា លភិំសូ’’តិ សកលវិហារំ បដិជគ្គិត្វា បច្ឆា គាមំ បវិសតិ. តស្មា តំ ទិវសម្បិ សាមណេរេន បត្តចីវរំ គាហាបេត្វា ទិវាតរំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ.

សាមណេរោ ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ មាតិកំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥទំ កិំ នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មាតិកា នាម, សាមណេរា’’តិ. ‘‘ឥមាយ កិំ ករោន្តី’’តិ? ‘‘ឥតោ ចិតោ ច ឧទកំ អាហរិត្វា អត្តនោ សស្សកម្មំ សម្បាទេន្តី’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឧទកស្ស ចិត្តំ អត្ថី’’តិ? ‘‘នត្ថាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯវរូបំ អចិត្តកំ អត្តនោ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ ហរន្តិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ ឯវរូបម្បិ អចិត្តកំ អត្តនោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ ហរិត្វា កម្មំ ករោន្តិ, កស្មា សចិត្តកាបិ ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. អថេសោ បុរតោ គច្ឆន្តោ ឧសុការេ សរទណ្ឌកំ អគ្គិម្ហិ តាបេត្វា អក្ខិកោដិយា ឱលោកេត្វា ឧជុកំ ករោន្តេ ទិស្វា, ‘‘ឥមេ, ភន្តេ, កេ នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឧសុការា នាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំ បនេតេ ករោន្តី’’តិ? ‘‘អគ្គិម្ហិ តាបេត្វា សរទណ្ឌកំ ឧជុំ ករោន្តី’’តិ. ‘‘សចិត្តកោ, ភន្តេ, ឯសោ’’តិ? ‘‘អចិត្តកោ, អាវុសោ’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អចិត្តកំ គហេត្វា អគ្គិម្ហិ តាបេត្វា ឧជុំ ករោន្តិ, កស្មា សចិត្តកាបិ អត្តនោ ចិត្តំ វសេ វត្តេត្វា សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. អថេសោ បុរតោ គច្ឆន្តោ ទារូនិ អរនេមិនាភិអាទីនិ តច្ឆន្តេ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមេ កេ នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តច្ឆកា នាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំ បនេតេ ករោន្តី’’តិ? ‘‘ទារូនិ គហេត្វា យានកាទីនំ ចក្កាទីនិ ករោន្តិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯតានិ បន សចិត្តកានិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អចិត្តកានិ, អាវុសោ’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ អចិត្តកានិ កដ្ឋកលិង្គរានិ គហេត្វា ចក្កាទីនិ ករោន្តិ, កស្មា សចិត្តកា អត្តនោ ចិត្តំ វសេ វត្តេត្វា សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. សោ ឥមានិ ការណានិ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, សចេ តុម្ហាកំ បត្តចីវរេ តុម្ហេ គណ្ហេយ្យាថ, អហំ និវត្តេយ្យ’’ន្តិ. ថេរោ ‘‘អយំ អធុនា បព្ពជិតោ ទហរសាមណេរោ មំ អនុពន្ធមានោ ឯវំ វទេតី’’តិ ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វាវ ‘‘អាហរ, សាមណេរា’’តិ វត្វា អត្តនោ បត្តចីវរំ អគ្គហេសិ.

សាមណេរោបិ ឧបជ្ឈាយំ វន្ទិត្វា និវត្តន្តោ, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អាហារំ អាហរន្តោ រោហិតមច្ឆរសេនេវ អាហរេយ្យាថា’’តិ អាហ. ‘‘កថំ លភិស្សាមាវុសោ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, អត្តនោ បុញ្ញេន អលភន្តា មម បុញ្ញេន លភិស្សថា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ទហរសាមណេរស្ស ពហិ និសិន្នកស្ស បរិបន្ថោបិ ភវេយ្យា’’តិ កុញ្ជិកំ ទត្វា ‘‘មយ្ហំ វសនគព្ភស្ស ទ្វារំ វិវរិត្វា អន្តោ បវិសិត្វា និសីទេយ្យាសី’’តិ អាហ. សោ តថា កត្វា អត្តនោ ករជកាយេ ញាណំ ឱតារេត្វា អត្តភាវំ សម្មសន្តោ និសីទិ. អថស្ស គុណតេជេន សក្កស្ស អាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘បណ្ឌិតសាមណេរោ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តចីវរំ ទត្វា ‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ និវត្តោ, មយាបិ តត្ថ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ចត្តារោ មហារាជេ អាមន្តេត្វា ‘‘វិហារស្ស ឧបវនេ វសន្តេ សកុណេ បលាបេត្វា សមន្តតោ អារក្ខំ គណ្ហថា’’តិ វត្វា ចន្ទទេវបុត្តំ ‘‘ចន្ទមណ្ឌលំ អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហាហី’’តិ, សូរិយទេវបុត្តំ ‘‘សូរិយមណ្ឌលំ អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហាហី’’តិ វត្វា សយំ គន្ត្វា អាវិញ្ឆនរជ្ជុដ្ឋានេ អារក្ខំ គហេត្វា អដ្ឋាសិ, វិហារេ បុរាណបណ្ណស្ស បតន្តស្សបិ សទ្ទោ នាហោសិ, សាមណេរស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ. សោ អន្តរាភត្តេយេវ អត្តភាវំ សម្មសិត្វា តីណិ ផលានិ បាបុណិ.

ថេរោបិ ‘‘សាមណេរោ វិហារេ និសិន្នោ, តស្ស ឧបកប្បនកំ ភោជនំ អសុកកុលេ នាម សក្កា លទ្ធុ’’ន្តិ ឯកំ បេមគារវយុត្តំ ឧបដ្ឋាកកុលំ អគមាសិ. តត្ថ ច មនុស្សា តំ ទិវសំ រោហិតមច្ឆេ លភិត្វា ថេរស្សេវ អាគមនំ ឱលោកេន្តោ និសីទិំសុ. តេ ថេរំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, ភទ្ទកំ វោ កតំ ឥធាគច្ឆន្តេហី’’តិ អន្តោគេហេ បវេសេត្វា យាគុខជ្ជកាទីនិ ទត្វា រោហិតមច្ឆរសេនស្ស បិណ្ឌបាតំ អទំសុ. ថេរោ ហរណាការំ ទស្សេសិ. មនុស្សា ‘‘បរិភុញ្ជថ, ភន្តេ, ហរណកភត្តម្បិ លភិស្សថា’’តិ វត្វា ថេរស្ស ភត្តកិច្ចាវសានេ បត្តំ រោហិតមច្ឆរសភោជនស្ស បូរេត្វា អទំសុ. ថេរោ ‘‘សាមណេរោ មេ ឆាតោ’’តិ សីឃំ អគមាសិ. សត្ថាបិ តំ ទិវសំ កាលស្សេវ ភុញ្ជិត្វា វិហារំ គន្ត្វា ឯវំ អាវជ្ជេសិ – ‘‘បណ្ឌិតសាមណេរោ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តចីវរំ ទត្វា ‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ និវត្តោ, និប្ផជ្ជិស្សតិ នុ ខោ អស្ស បព្ពជិតកិច្ច’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ តិណ្ណំ ផលានំ បត្តភាវំ ញត្វា ‘‘អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, នត្ថី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘អត្ថី’’តិ ទិស្វា ‘‘បុរេភត្តមេវ អរហត្តំ បត្តុំ សក្ខិស្សតិ, ន សក្ខិស្សតី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘សក្ខិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សារិបុត្តោ សាមណេរស្ស ភត្តំ អាទាយ សីឃំ អាគច្ឆតិ, អន្តរាយម្បិស្ស ករេយ្យ ទ្វារកោដ្ឋកេ អារក្ខំ គហេត្វា និសីទិស្សាមិ, អថ នំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមិ, តស្មិំ បញ្ហេ វិស្សជ្ជិយមានេ សាមណេរោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ. តតោ គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា សម្បត្តំ ថេរំ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិ, បុដ្ឋំ បុដ្ឋំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ.

តត្រិទំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ – សត្ថា កិរ នំ អាហ – ‘‘សារិបុត្ត, កិំ តេ លទ្ធ’’ន្តិ? ‘‘អាហារោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អាហារោ នាម កិំ អាហរតិ, សារិបុត្តា’’តិ? ‘‘វេទនំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘វេទនំ កិំ អាហរតិ, សារិបុត្តា’’តិ? ‘‘រូបំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘រូបំ បន កិំ អាហរតិ, សារិបុត្តា’’តិ? ‘‘ផស្សំ, ភន្តេ’’តិ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – ‘‘ជិឃច្ឆិតេន ហិ បរិភុត្តោ អាហារោ តស្ស ខុទ្ទំ បរិហរិត្វា សុខំ វេទនំ អាហរតិ. អាហារបរិភោគេន សុខិតស្ស សុខាយ វេទនាយ ឧប្បជ្ជមានាយ សរីរេ វណ្ណសម្បត្តិ ហោតិ. ឯវំ វេទនា រូបំ អាហរតិ. សុខិតោ បន អាហារជរូបវសេន ឧប្បន្នសុខសោមនស្សោ ‘ឥទានិ មេ អស្សាទោ ជាតោ’តិ និប្បជ្ជន្តោ វា និសីទន្តោ វា សុខសម្ផស្សំ បដិលភតី’’តិ.

ឯវំ ឥមេសុ ចតូសុ បញ្ហេសុ វិស្សជ្ជិកេសុ សាមណេរោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្តោ. សត្ថាបិ ថេរំ អាហ – ‘‘គច្ឆ, សារិបុត្ត, តវ សាមណេរស្ស ភត្តំ ទេហី’’តិ. ថេរោ គន្ត្វា ទ្វារំ អាកោដេសិ. សាមណេរោ និក្ខមិត្វា ថេរស្ស ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា ឯកមន្តំ ឋបេត្វា តាលវណ្ដេន ថេរំ ពីជិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘សាមណេរ, ភត្តកិច្ចំ ករោហី’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កតំ មយា ភត្តកិច្ចំ, ត្វំ ករោហី’’តិ. សត្តវស្សិកទារកោ បព្ពជិត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ តំ ខណំ វិកសិតបទុមុប្បលសទិសោ អរហត្តំ បត្តោ, បច្ចវេក្ខិតដ្ឋានំ បន បច្ចវេក្ខន្តោ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចមកាសិ. តេន បត្តំ ធោវិត្វា បដិសាមិតកាលេ ចន្ទទេវបុត្តោ ចន្ទមណ្ឌលំ វិស្សជ្ជេសិ, សូរិយទេវបុត្តោ សូរិយមណ្ឌលំ. ចត្តារោ មហារាជានោ ចតុទ្ទិសំ អារក្ខំ វិស្សជ្ជេសុំ, សក្កោ ទេវរាជា អាវិញ្ឆនកេ អារក្ខំ វិស្សជ្ជេសិ. សូរិយោ មជ្ឈដ្ឋានតោ គលិត្វា គតោ.

ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយិំសុ, ‘‘ឆាយា អធិកប្បមាណា ជាតា, សូរិយោ មជ្ឈដ្ឋានតោ គលិត្វា គតោ, សាមណេរេន ច ឥទានេវ ភុត្តំ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ. សត្ថា តំ បវត្តិំ ញត្វា អាគន្ត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ភិក្ខវេ, កិំ កថេថា’’តិ? ‘‘ឥទំ នាម, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, បុញ្ញវតោ សមណធម្មំ ករណកាលេ ចន្ទទេវបុត្តោ ចន្ទមណ្ឌលំ, សូរិយទេវបុត្តោ សូរិយមណ្ឌលំ អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហិ, ចត្តារោ មហារាជានោ វិហារោបវនេ ចតុទ្ទិសំ អារក្ខំ គណ្ហិំសុ, សក្កោ ទេវរាជា អាវិញ្ឆនកេ អារក្ខំ គណ្ហិ, អហម្បិ ‘ពុទ្ធោម្ហី’តិ អប្បោស្សុក្កោ និសីទិតុំ នាលត្ថំ, គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ មម បុត្តស្ស អារក្ខំ អគ្គហេសិំ, នេត្តិកេ ច មាតិកាយ ឧទកំ ហរន្តេ, ឧសុការេ ច ឧសុំ ឧជុំ ករោន្តេ, តច្ឆកេ ច ទារូនិ តច្ឆន្តេ ទិស្វា ឯត្តកំ អារម្មណំ គហេត្វា បណ្ឌិតា អត្តានំ ទមេត្វា អរហត្តំ គណ្ហន្តិយេវា’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨០. ‘‘ឧទកញ្ហិ នយន្តិ នេត្តិកា, ឧសុការា នមយន្តិ តេជនំ;

ទារុំ នមយន្តិ តច្ឆកា, អត្តានំ ទមយន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ.

តត្ថ ឧទកន្តិ បថវិយា ថលដ្ឋានំ ខណិត្វា អាវាដដ្ឋានំ បូរេត្វា មាតិកំ វា កត្វា រុក្ខទោណិំ វា ឋបេត្វា អត្តនា ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ ឧទកំ. នេន្តីតិ នេត្តិកា. តេជនន្តិ កណ្ឌំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – នេត្តិកា អត្តនោ រុចិយា ឧទកំ នយន្តិ, ឧសុការាបិ តាបេត្វា តេជនំ នមយន្តិ ឧសុំ ឧជុំ ករោន្តិ. តច្ឆកាបិ នេមិអាទីនំ អត្ថាយ តច្ឆន្តា ទារុំ នមយន្តិ អត្តនោ រុចិយា ឧជុំ វា វង្កំ វា ករោន្តិ. ឯវំ ឯត្តកំ អារម្មណំ កត្វា បណ្ឌិតា សោតាបត្តិមគ្គាទីនិ ឧប្បាទេន្តា អត្តានំ ទមយន្តិ, អរហត្តប្បត្តា បន ឯកន្តទន្តា នាម ហោន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

បណ្ឌិតសាមណេរវត្ថុ បញ្ចមំ.