១. រាធត្ថេរវត្ថុ

និធីនំវ បវត្តារន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អាយស្មន្តំ រាធត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ គិហិកាលេ សាវត្ថិយំ ទុគ្គតព្រាហ្មណោ អហោសិ. សោ ‘‘ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ជីវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា វិហារំ គន្ត្វា អប្បហរិតកំ ករោន្តោ បរិវេណំ សម្មជ្ជន្តោ មុខធោវនាទីនិ ទទន្តោ អន្តោវិហារេយេវ វសិ. ភិក្ខូបិ នំ សង្គណ្ហិំសុ, បព្ពាជេតុំ បន ន ឥច្ឆន្តិ. សោ បព្ពជ្ជំ អលភមានោ កិសោ អហោសិ. អថេកទិវសំ សត្ថា បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ តំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘អរហា ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា សាយន្ហសមយេ វិហារចារិកំ ចរន្តោ វិយ ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, កិំ ករោន្តោ វិចរសី’’តិ អាហ. ‘‘ភិក្ខូនំ វត្តបដិវត្តំ ករោន្តោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘លភសិ នេសំ សន្តិកា សង្គហ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អាហារមត្តំ លភាមិ, ន បន មំ បព្ពាជេន្តី’’តិ. សត្ថា ឯតស្មិំ និទានេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា តមត្ថំ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, អត្ថិ កោចិ ឥមស្ស ព្រាហ្មណស្ស អធិការំ សរតី’’តិ បុច្ឆិ. សារិបុត្តត្ថេរោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, សរាមិ, អយំ មេ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស អត្តនោ អភិហដំ កដច្ឆុភិក្ខំ ទាបេសិ, ឥមមស្សាហំ អធិការំ សរាមី’’តិ អាហ. សោ សត្ថារា ‘‘កិំ បន តេ, សារិបុត្ត, ឯវំ កតូបការំ ទុក្ខតោ មោចេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ, ‘‘សាធុ, ភន្តេ, បព្ពាជេស្សាមី’’តិ តំ ព្រាហ្មណំ បព្ពាជេសិ. តស្ស ភត្តគ្គេ អាសនបរិយន្តេ អាសនំ បាបុណាតិ, យាគុភត្តាទីហិបិ កិលមតិ. ថេរោ តំ អាទាយ ចារិកំ បក្កាមិ, អភិក្ខណញ្ច នំ ‘‘ឥទំ តេ កត្តព្ពំ, ឥទំ តេ ន កត្តព្ព’’ន្តិ ឱវទិ អនុសាសិ. សោ សុវចោ អហោសិ បទក្ខិណគ្គាហី. តស្មា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោ កតិបាហេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ.

ថេរោ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិ. អថ នំ សត្ថា បដិសន្ថារំ កត្វា អាហ – ‘‘សុវចោ នុ ខោ, សារិបុត្ត, តេ អន្តេវាសិកោ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, អតិវិយ សុវចោ, កិស្មិញ្ចិ ទោសេ វុច្ចមានេ ន កុទ្ធបុព្ពោ’’តិ. ‘‘សារិបុត្ត, ឯវរូបេ សទ្ធិវិហារិកេ លភន្តោ កិត្តកេ គណ្ហេយ្យាសី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ពហុកេបិ គណ្ហេយ្យមេវា’’តិ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘សារិបុត្តត្ថេរោ កិរ កតញ្ញូ កតវេទី, កដច្ឆុភិក្ខាមត្តំ ឧបការំ សរិត្វា ទុគ្គតព្រាហ្មណំ បព្ពាជេសិ. ថេរោបិ ឱវាទក្ខមោ ឱវាទក្ខមមេវ លភី’’តិ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ សារិបុត្តោ កតញ្ញូ កតវេទីយេវា’’តិ វត្វា តមត្ថំ បកាសេតុំ –

‘‘អលីនចិត្តំ និស្សាយ, បហដ្ឋា មហតី ចមូ;

កោសលំ សេនាសន្តុដ្ឋំ, ជីវគ្គាហំ អគាហយិ.

‘‘ឯវំ និស្សយសម្បន្នោ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ;

ភាវយំ កុសលំ ធម្មំ, យោគក្ខេមស្ស បត្តិយា;

បាបុណេ អនុបុព្ពេន, សព្ពសំយោជនក្ខយ’’ន្តិ. (ជា. ១.២.១១-១២) –

ឥមំ ទុកនិបាតេ អលីនចិត្តជាតកំ វិត្ថារេត្វា កថេសិ. តទា កិរ វឌ្ឍកីហិ បាទស្ស អរោគករណភាវេន កហំ អត្តនោ ឧបការំ ញត្វា សព្ពសេតស្ស ហត្ថិបោតកស្ស ទាយកោ ឯកចារិកោ ហត្ថី សារិបុត្តត្ថេរោ អហោសីតិ ឯវំ ថេរំ អារព្ភ ជាតកំ កថេត្វា រាធត្ថេរំ អារព្ភ, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម រាធេន វិយ សុវចេន ភវិតព្ពំ, ទោសំ ទស្សេត្វា ឱវទិយមានេនបិ ន កុជ្ឈិតព្ពំ, ឱវាទទាយកោ បន និធិអាចិក្ខណកោ វិយ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៦. ‘‘និធីនំវ បវត្តារំ, យំ បស្សេ វជ្ជទស្សិនំ;

និគ្គយ្ហវាទិំ មេធាវិំ, តាទិសំ បណ្ឌិតំ ភជេ;

តាទិសំ ភជមានស្ស, សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ’’តិ.

តត្ថ និធីនន្តិ តត្ថ តត្ថ និទហិត្វា ឋបិតានំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិបូរានំ និធិកុម្ភីនំ. បវត្តារន្តិ កិច្ឆជីវិកេ ទុគ្គតមនុស្សេ អនុកម្បំ កត្វា ‘‘ឯហិ, សុខេន ជីវនូបាយំ ទស្សេស្សាមី’’តិ និធិដ្ឋានំ នេត្វា ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឥមំ គហេត្វា សុខេន ជីវា’’តិ អាចិក្ខិតារំ វិយ. វជ្ជទស្សិនន្តិ ទ្វេ វជ្ជទស្សិនោ ‘‘ឥមិនា នំ អសារុប្បេន វា ខលិតេន វា សង្ឃមជ្ឈេ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ រន្ធគវេសកោ ច, អញ្ញាតំ ញាបនត្ថាយ ញាតំ អនុគ្គហណត្ថាយ សីលាទីនមស្ស វុទ្ធិកាមតាយ តំ តំ វជ្ជំ ឱលោកនេន ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតោ ច. អយំ ឥធ អធិប្បេតោ. យថា ហិ ទុគ្គតមនុស្សោ ‘‘ឥមំ គណ្ហាហី’’តិ តជ្ជេត្វាបិ បោថេត្វាបិ និធិំ ទស្សេន្តេ កោបំ ន ករោតិ, បមុទិតោ ឯវ ហោតិ, ឯវមេវ ឯវរូបេ បុគ្គលេ អសារុប្បំ វា ខលិតំ វា ទិស្វា អាចិក្ខន្តេ កោបោ ន កាតព្ពោ, តុដ្ឋេនេវ ភវិតព្ពំ, ‘‘ភន្តេ, មហន្តំ វោ កម្មំ កតំ, មយ្ហំ អាចរិយុបជ្ឈាយដ្ឋានេ ឋត្វា ឱវទន្តេហិ បុនបិ មំ វទេយ្យាថា’’តិ បវារេតព្ពមេវ. និគ្គយ្ហវាទិន្តិ ឯកច្ចោ ហិ សទ្ធិវិហារិកាទីនំ អសារុប្បំ វា ខលិតំ វា ទិស្វា ‘‘អយំ មេ មុខោទកទានាទីហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហតិ, សចេ នំ វក្ខាមិ, ន មំ ឧបដ្ឋហិស្សតិ, ឯវំ មេ បរិហានិ ភវិស្សតី’’តិ វត្ថុំ អវិសហន្តោ ន និគ្គយ្ហវាទី នាម ហោតិ. សោ ឥមស្មិំ សាសនេ កចវរំ អាកិរតិ. យោ បន តថារូបំ វជ្ជំ ទិស្វា វជ្ជានុរូបំ តជ្ជេន្តោ បណាមេន្តោ ទណ្ឌកម្មំ ករោន្តោ វិហារា តំ នីហរន្តោ សិក្ខាបេតិ, អយំ និគ្គយ្ហវាទី នាម សេយ្យថាបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘និគ្គយ្ហ និគ្គយ្ហាហំ, អានន្ទ, វក្ខាមិ, បវយ្ហ បវយ្ហ, អានន្ទ, វក្ខាមិ, យោ សារោ សោ ឋស្សតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៩៦). មេធាវិន្តិ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតំ. តាទិសន្តិ ឯវរូបំ បណ្ឌិតំ ភជេយ្យ បយិរុបាសេយ្យ. តាទិសញ្ហិ អាចរិយំ ភជមានស្ស អន្តេវាសិកស្ស សេយ្យោ ហោតិ, ន បាបិយោ វឌ្ឍិយេវ ហោតិ, នោ បរិហានីតិ.

ទេសនាបរិយោសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

រាធត្ថេរវត្ថុ បឋមំ.