៩. សុមនមាលាការវត្ថុ

តញ្ច កម្មំ កតំ សាធូតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សុមនំ នាម មាលាការំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ទេវសិកំ ពិម្ពិសាររាជានំ បាតោវ អដ្ឋហិ សុមនបុប្ផនាឡីហិ ឧបដ្ឋហន្តោ អដ្ឋ កហាបណេ លភតិ. អថេកទិវសំ តស្មិំ បុប្ផានិ គហេត្វា នគរំ បវិដ្ឋមត្តេ ភគវា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា មហតា ពុទ្ធានុភាវេន មហតិយា ពុទ្ធលីឡាយ នគរំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ភគវា ហិ ឯកទា ឆព្ពណ្ណរំសិយោ ចីវរេន បដិច្ឆាទេត្វា អញ្ញតរោ បិណ្ឌបាតិកោ វិយ ចរតិ តិំសយោជនមគ្គំ អង្គុលិមាលស្ស បច្ចុគ្គមនំ គច្ឆន្តោ វិយ, ឯកទា ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា កបិលវត្ថុប្បវេសនាទីសុ វិយ. តស្មិម្បិ ទិវសេ សរីរតោ ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ មហន្តេន ពុទ្ធានុភាវេន មហតិយា ពុទ្ធលីឡាយ រាជគហំ បាវិសិ. មាលាការោ ភគវតោ រតនគ្ឃិយសទិសំ អត្តភាវំ ទិស្វា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតានុព្យញ្ជនសរីរសោភគ្គំ ឱលោកេត្វា បសន្នចិត្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ សត្ថុ អធិការំ ករោមី’’តិ ចិន្តេត្វា អញ្ញំ អបស្សន្តោ ‘‘ឥមេហិ បុប្ផេហិ ភគវន្តំ បូជេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមានិ រញ្ញោ និពទ្ធំ ឧបដ្ឋានបុប្ផានិ, រាជា ឥមានិ អលភន្តោ មំ ពន្ធាបេយ្យ វា ឃាតាបេយ្យ វា រដ្ឋតោ វា បព្ពាជេយ្យ, កិំ នុ ខោ ករោមី’’តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘រាជា មំ ឃាតេតុ វា ពន្ធាបេតុ វា រដ្ឋតោ បព្ពាជេតុ វា, សោ ហិ មយ្ហំ ទទមានោបិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ជីវិតមត្តំ ធនំ ទទេយ្យ, សត្ថុបូជា បន មេ អនេកាសុ កប្បកោដីសុ អលំ ហិតាយ ចេវ សុខាយ ចា’’តិ អត្តនោ ជីវិតំ តថាគតស្ស បរិច្ចជិ.

សោ ‘‘យាវ មេ បសន្នំ ចិត្តំ ន បតិកុដតិ, តំ តាវទេវ បូជំ ករិស្សាមី’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឧទគ្គុទគ្គោ សត្ថារំ បូជេសិ. កថំ? បឋមំ តាវ ទ្វេវ បុប្ផមុដ្ឋិយោ តថាគតស្ស ឧបរិ ខិបិ, តា ឧបរិមត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. អបរា ទ្វេ មុដ្ឋិយោ ខិបិ, តា ទក្ខិណហត្ថបស្សេន មាលាបដច្ឆន្នេន ឱតរិត្វា អដ្ឋំសុ. អបរា ទ្វេ មុដ្ឋិយោ ខិបិ, តា បិដ្ឋិបស្សេន ឱតរិត្វា តថេវ អដ្ឋំសុ. អបរា ទ្វេ មុដ្ឋិយោ ខិបិ, តា វាមហត្ថបស្សេន ឱតរិត្វា តថេវ អដ្ឋំសុ. ឯវំ អដ្ឋ នាឡិយោ អដ្ឋ មុដ្ឋិយោ ហុត្វា ចតូសុ ឋានេសុ តថាគតំ បរិក្ខិបិំសុ. បុរតោ គមនទ្វារមត្តមេវ អហោសិ. បុប្ផានំ វណ្ដានិ អន្តោ អហេសុំ, បត្តានិ ពហិមុខានិ. ភគវា រជតបត្តបរិក្ខិត្តោ វិយ ហុត្វា បាយាសិ. បុប្ផានិ អចិត្តកានិបិ សចិត្តកំ និស្សាយ សចិត្តកានិ វិយ អភិជ្ជិត្វា អបតិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំយេវ គច្ឆន្តិ, ឋិតឋិតដ្ឋានេ តិដ្ឋន្តិ. សត្ថុ សរីរតោ សតសហស្សវិជ្ជុលតា វិយ រំសិយោ និក្ខមិំសុ. បុរតោ ច បច្ឆតោ ច ទក្ខិណតោ ច វាមតោ ច សីសមត្ថកតោ ច និរន្តរំ និក្ខន្តរំសីសុ ឯកាបិ សម្មុខសម្មុខដ្ឋានេនេវ អបលាយិត្វា សព្ពាបិ សត្ថារំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា តរុណតាលក្ខន្ធប្បមាណា ហុត្វា បុរតោ ឯវ ធាវន្តិ. សកលនគរំ សង្ខុភិ. អន្តោនគរេ នវ កោដិយោ, ពហិនគរេ នវ កោដិយោតិ អដ្ឋារសសុ កោដីសុ ឯកោបិ បុរិសោ វា ឥត្ថី វា ភិក្ខំ គហេត្វា អនិក្ខន្តោ នាម នត្ថិ. មហាជនោ សីហនាទំ នទន្តោ ចេលុក្ខេបសហស្សានិ ករោន្តោ សត្ថុ បុរតោវ គច្ឆតិ. សត្ថាបិ មាលាការស្ស គុណំ បាកដំ កាតុំ តិគាវុតប្បមាណេ នគរេ ភេរិចរណមគ្គេនេវ អចរិ. មាលាការស្ស សកលសរីរំ បញ្ចវណ្ណាយ បីតិយា បរិបូរិ.

សោ ថោកញ្ញេវ តថាគតេន សទ្ធិំ ចរិត្វា មនោសិលារសេ និមុគ្គោ វិយ ពុទ្ធរស្មីនំ អន្តោ បវិដ្ឋោ សត្ថារំ ថោមេត្វា វន្ទិត្វា តុច្ឆបច្ឆិមេវ គហេត្វា គេហំ អគមាសិ. អថ នំ ភរិយា បុច្ឆិ ‘‘កហំ បុប្ផានី’’តិ? ‘‘សត្ថា មេ បូជិតោ’’តិ. ‘‘រញ្ញោ ទានិ កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘រាជា មំ ឃាតេតុ វា រដ្ឋតោ វា នីហរតុ, អហំ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា សត្ថារំ បូជេសិំ, សព្ពបុប្ផានិ អដ្ឋ មុដ្ឋិយោវ អហេសុំ, ឯវរូបា នាម បូជា ជាតា. មហាជនោ ឧក្កុដ្ឋិសហស្សានិ ករោន្តោ សត្ថារា សទ្ធិំ ចរតិ, យោ ឯស មហាជនស្ស ឧក្កុដ្ឋិសទ្ទោ, តស្មិំ ឋានេ ឯសោ’’តិ. អថស្ស ភរិយា អន្ធពាលតាយ ឯវរូបេ បាដិហារិយេ បសាទំ នាម អជនេត្វា តំ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា ‘‘រាជានោ នាម ចណ្ឌា, សកិំ កុទ្ធា ហត្ថបាទាទិច្ឆេទនេន ពហុម្បិ អនត្ថំ ករោន្តិ, តយា កតកម្មេន មយ្ហម្បិ អនត្ថោ សិយា’’តិ បុត្តេ អាទាយ រាជកុលំ គន្ត្វា រញ្ញា បក្កោសិត្វា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិតា អាហ – ‘‘មម សាមិកោ តុម្ហាកំ ឧបដ្ឋានបុប្ផេហិ សត្ថារំ បូជេត្វា តុច្ឆហត្ថោ ឃរំ អាគន្ត្វា ‘កហំ បុប្ផានី’តិ មយា បុដ្ឋោ ឥទំ នាម វទេសិ, អហំ តំ បរិភាសិត្វា ‘រាជានោ នាម ចណ្ឌា, សកិំ កុទ្ធា ហត្ថបាទាទិច្ឆេទនេន ពហុម្បិ អនត្ថំ ករោន្តិ, តយា កតកម្មេន មយ្ហម្បិ អនត្ថោ សិយា’តិ តំ ឆឌ្ឌេត្វា ឥធាគតា, តេន កតំ កម្មំ សុកតំ វា ហោតុ, ទុក្កដំ វា, តស្សេវេតំ, មយា តស្ស ឆឌ្ឌិតភាវំ ជានាហិ, ទេវា’’តិ. រាជា បឋមទស្សនេនេវ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ សទ្ធោ បសន្នោ អរិយសាវកោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ អយំ ឥត្ថី អន្ធពាលា, ឯវរូបេ គុណេ បសាទំ ន ឧប្បាទេសី’’តិ. សោ កុទ្ធោ វិយ ហុត្វា, ‘‘អម្ម, កិំ វទេសិ, មយ្ហំ ឧបដ្ឋានបុប្ផេហិ តេន បូជា កតា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘ភទ្ទកំ តេ កតំ តំ ឆឌ្ឌេន្តិយា, មម បុប្ផេហិ បូជាការស្ស អហំ កត្តព្ពយុត្តកំ ជានិស្សាមី’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា វេគេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំយេវ វិចរិ.

សត្ថា រញ្ញោ ចិត្តប្បសាទំ ញត្វា ភេរិចរណវីថិយា នគរំ ចរិត្វា រញ្ញោ ឃរទ្វារំ អគមាសិ. រាជា បត្តំ គហេត្វា សត្ថារំ គេហំ បវេសេតុកាមោ អហោសិ. សត្ថា បន រាជង្គណេយេវ និសីទនាការំ ទស្សេសិ. រាជា តំ ញត្វា ‘‘សីឃំ មណ្ឌបំ ករោថា’’តិ តង្ខណញ្ញេវ មណ្ឌបំ ការាបេសិ. និសីទិ សត្ថា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. កស្មា បន សត្ថា រាជគេហំ ន បាវិសិ?

ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘សចាហំ អន្តោ បវិសិត្វា និសីទេយ្យំ, មហាជនោ មំ ទដ្ឋុំ ន លភេយ្យ, មាលាការស្ស គុណោ បាកដោ ន ភវេយ្យ, រាជង្គណេ បន មំ និសិន្នំ មហាជនោ ទដ្ឋុំ លភិស្សតិ, មាលាការស្ស គុណោ បាកដោ ភវិស្សតី’’តិ. គុណវន្តានញ្ហិ គុណំ ពុទ្ធា ឯវ បាកដំ កាតុំ សក្កោន្តិ, អវសេសជនោ គុណវន្តានំ គុណំ កថេន្តោ មច្ឆរាយតិ. ចត្តារោ បុប្ផបដា ចតុទ្ទិសំ អដ្ឋំសុ. មហាជនោ សត្ថារំ បរិវារេសិ. រាជា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេនាហារេន បរិវិសិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចាវសានេ អនុមោទនំ កត្វា បុរិមនយេនេវ ចតូហិ បុប្ផបដេហិ បរិក្ខិត្តោ សីហនាទំ នទន្តោ មហាជនេន បរិវុតោ វិហារំ អគមាសិ. រាជា សត្ថារំ អនុគន្ត្វា និវត្តោ មាលាការំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មម អាហរិតបុប្ផេហិ កិន្តិ កត្វា សត្ថារំ បូជេសី’’តិ បុច្ឆិ. មាលាការោ ‘‘រាជា មំ ឃាតេតុ វា រដ្ឋតោ វា បព្ពាជេតូតិ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា បូជេសិំ ទេវា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ត្វំ មហាបុរិសោ នាមា’’តិ វត្វា អដ្ឋ ហត្ថី ច អស្សេ ច ទាសេ ច ទាសិយោ ច មហាបសាធនានិ ច អដ្ឋ កហាបណសហស្សានិ ច រាជកុលតោ នីហរិត្វា សព្ពាលង្ការប្បដិមណ្ឌិតា អដ្ឋ នារិយោ ច អដ្ឋ គាមវរេ ចាតិ ឥទំ សព្ពដ្ឋកំ នាម ទានំ អទាសិ.

អានន្ទត្ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អជ្ជ បាតោវ បដ្ឋាយ សីហនាទសហស្សានិ ចេវ ចេលុក្ខេបសហស្សានិ ច បវត្តន្តិ, កោ នុ ខោ មាលាការស្ស វិបាកោ’’តិ? សោ សត្ថារំ បុច្ឆិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘អានន្ទ, ឥមិនា មាលាការេន អប្បមត្តកំ កម្មំ កត’’ន្តិ មា សល្លក្ខេសិ, អយញ្ហិ មយ្ហំ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា បូជំ អកាសិ. សោ ឯវំ មយិ ចិត្តំ បសាទេត្វា –

‘‘កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ ន គមិស្សតិ;

ឋត្វា ទេវមនុស្សេសុ, ផលំ ឯតស្ស កម្មុនោ;

បច្ឆា បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ, សុមនោ នាម ភវិស្សតី’’តិ. –

អាហ. សត្ថុ បន វិហារំ គន្ត្វា គន្ធកុដិបវិសនកាលេ តានិ បុប្ផានិ ទ្វារកោដ្ឋកេ បតិំសុ. សាយន្ហសមយេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អហោ អច្ឆរិយំ មាលាការស្ស កម្មំ, ធរមានកពុទ្ធស្ស ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា បុប្ផបូជំ កត្វា តង្ខណញ្ញេវ សព្ពដ្ឋកំ នាម លភតី’’តិ. សត្ថា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា តិណ្ណំ គមនានំ អញ្ញតរេន គមនេន ធម្មសភំ គន្ត្វា ពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, យស្ស កម្មស្ស កតត្តា បច្ឆានុតប្បំ ន ហោតិ, អនុស្សរិតានុស្សរិតក្ខណេ សោមនស្សមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវរូបំ កម្មំ កត្តព្ពមេវា’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦៨. ‘‘តញ្ច កម្មំ កតំ សាធុ, យំ កត្វា នានុតប្បតិ;

យស្ស បតីតោ សុមនោ, វិបាកំ បដិសេវតី’’តិ.

តត្ថ យំ កត្វាតិ យំ ទេវមនុស្សសម្បត្តីនញ្ចេវ និព្ពានសម្បត្តិយា ច និព្ពត្តនសមត្ថំ សុខុទ្រយំ កម្មំ កត្វា នានុតប្បតិ, អថ ខោ ទិដ្ឋធម្មេយេវ អនុស្សរិតានុស្សរិតក្ខណេយេវ បីតិវេគេន បតីតោ សោមនស្សវេគេន ច សុមនោ ហុត្វា អាយតិំ បីតិសោមនស្សជាតោ ហុត្វា វិបាកំ បដិសេវតិ, តំ កម្មំ កតំ សាធុ ភទ្ទកន្តិ.

ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

សុមនមាលាការវត្ថុ នវមំ.