៥. ពាលវគ្គោ

១. អញ្ញតរបុរិសវត្ថុ

ទីឃា ជាគរតោ រត្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បសេនទិកោសលញ្ចេវ អញ្ញតរញ្ច បុរិសំ អារព្ភ កថេសិ.

រាជា កិរ បសេនទិ កោសលោ ឯកស្មិំ ឆណទិវសេ អលង្កតបដិយត្តំ សព្ពសេតំ ឯកំ បុណ្ឌរីកំ នាម ហត្ថិំ អភិរុយ្ហ មហន្តេន រាជានុភាវេន នគរំ បទក្ខិណំ ករោតិ. ឧស្សារណាយ វត្តមានាយ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បោថិយមានោ មហាជនោ បលាយន្តោ គីវំ បរិវដ្ដេត្វាបិ ឱលោកេតិយេវ. រាជូនំ កិរ សុទិន្នទានស្សេតំ ផលំ. អញ្ញតរស្សាបិ ទុគ្គតបុរិសស្ស ភរិយា សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិតលេ ឋិតា ឯកំ វាតបានកវាដំ វិវរិត្វា រាជានំ ឱលោកេត្វាវ អបគច្ឆិ. រញ្ញោ បុណ្ណចន្ទោ វលាហកន្តរំ បវិដ្ឋោ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ តស្សា បដិពទ្ធចិត្តោ ហត្ថិក្ខន្ធតោ បតនាការប្បត្តោ វិយ ហុត្វា ខិប្បំ នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា អន្តេបុរំ បវិសិត្វា ឯកំ វិស្សាសកំ អមច្ចំ អាហ – ‘‘អសុកដ្ឋានេ តេ មយា ឱលោកិតបាសាទោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘តត្ថេកំ ឥត្ថិំ អទ្ទសា’’តិ? ‘‘អទ្ទសំ, ទេវា’’តិ. ‘‘គច្ឆ, តស្សា សសាមិកអសាមិកភាវំ ជានាហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្សា សសាមិកភាវំ ញត្វា អាគន្ត្វា រញ្ញោ ‘‘សសាមិកា’’តិ អារោចេសិ. អថ រញ្ញា ‘‘តេន ហិ តស្សា សាមិកំ បក្កោសាហី’’តិ វុត្តេ សោ គន្ត្វា, ‘‘ឯហិ, ភោ, រាជា តំ បក្កោសតី’’តិ អាហ. សោ ‘‘ភរិយំ មេ និស្សាយ ភយេន ឧប្បន្នេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា រញ្ញោ អាណំ បដិពាហិតុំ អសក្កោន្តោ គន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ រាជា ‘‘មំ ឥតោ បដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាហី’’តិ អាហ. ‘‘អលំ, ទេវ, អហំ អត្តនោ កម្មំ កត្វា តុម្ហាកំ សុង្កំ ទទាមិ, ឃរេយេវ មេ ជីវិកា ហោតូ’’តិ. ‘‘តវ សុង្កេន មយ្ហំ អត្ថោ នត្ថិ, អជ្ជតោ បដ្ឋាយ មំ ឧបដ្ឋាហី’’តិ តស្ស ផលកញ្ច អាវុធញ្ច ទាបេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘កញ្ចិទេវស្ស ទោសំ អារោបេត្វា ឃាតេត្វា ភរិយំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. អថ នំ សោ មរណភយភីតោ អប្បមត្តោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ.

រាជា តស្ស ទោសំ អបស្សន្តោ កាមបរិឡាហេ វឌ្ឍន្តេ ‘‘ឯកមស្ស ទោសំ អារោបេត្វា រាជាណំ ករិស្សាមី’’តិ បក្កោសាបេត្វា ឯវមាហ – ‘‘អម្ភោ ឥតោ យោជនមត្ថកេ នទិយា អសុកដ្ឋានំ នាម គន្ត្វា សាយំ មម ន្ហានវេលាយ កុមុទុប្បលានិ ចេវ អរុណវតីមត្តិកញ្ច អាហរ. សចេ តស្មិំ ខណេ នាគច្ឆសិ, អាណំ តេ ករិស្សាមី’’តិ. សេវកោ កិរ ចតូហិបិ ទាសេហិ បតិកិដ្ឋតរោ. ធនក្កីតាទយោ ហិ ទាសា ‘‘សីសំ មេ រុជ្ជតិ, បិដ្ឋិ មេ រុជ្ជតី’’តិ វត្វា អច្ឆិតុំ លភន្តិយេវ. សេវកស្សេតំ នត្ថិ, អាណត្តកម្មំ កាតុមេវ វដ្ដតិ. តស្មា សោ ‘‘អវស្សំ មយា គន្តព្ពំ, កុមុទុប្បលេហិ សទ្ធិំ អរុណវតីមត្តិកា នាម នាគភវនេ ឧប្បជ្ជតិ, អហំ កុហិំ លភិស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ មរណភយភីតោ វេគេន គេហំ គន្ត្វា, ‘‘ភទ្ទេ, និដ្ឋិតំ មេ ភត្ត’’ន្តិ អាហ. ‘‘ឧទ្ធនមត្ថកេ, សាមី’’តិ. សោ យាវ ភត្តំ ឱតរតិ, តាវ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ឧឡុង្កេន កញ្ជិកំ ហរាបេត្វា យថាលទ្ធេន ព្យញ្ជនេន សទ្ធិំ អល្លមេវ ភត្តំ បច្ឆិយំ ឱបីឡេត្វា អាទាយ យោជនិកំ មគ្គំ បក្ខន្ទោ, តស្ស គច្ឆន្តស្សេវ ភត្តំ បក្កំ អហោសិ. សោ អនុច្ឆិដ្ឋំ កត្វាវ ថោកំ ភត្តំ អបនេត្វា ភុញ្ជន្តោ ឯកំ អទ្ធិកំ ទិស្វា មយា អបនេត្វា ឋបិតំ ថោកំ អនុច្ឆិដ្ឋំ ភត្តមេវ អត្ថិ គហេត្វា ភុញ្ជ សាមីតិ. សោ គណ្ហិត្វា ភុញ្ជិ. ឥតរោបិ ភុញ្ជិត្វា ឯកំ ភត្តមុដ្ឋិំ ឧទកេ ខិបិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា មហន្តេន សទ្ទេន ‘‘ឥមស្មិំ នទីបទេសេ អធិវត្ថា នាគា សុបណ្ណា ទេវតា ច វចនំ មេ សុណន្តុ, រាជា មយ្ហំ អាណំ កាតុកាមោ ‘កុមុទុប្បលេហិ សទ្ធិំ អរុណវតីមត្តិកំ អាហរា’តិ មំ អាណាបេសិ, អទ្ធិកមនុស្សស្ស ច មេ ភត្តំ ទិន្នំ, តំ សហស្សានិសំសំ, ឧទកេ មច្ឆានំ ទិន្នំ, តំ សតានិសំសំ. ឯត្តកំ បុញ្ញផលំ តុម្ហាកំ បត្តិំ កត្វា ទម្មិ, មយ្ហំ កុមុទុប្បលេហិ សទ្ធិំ អរុណវតីមត្តិកំ អាហរថា’’តិ តិក្ខត្តុំ អនុស្សាវេសិ. តត្ថ អធិវត្ថោ នាគរាជា តំ សទ្ទំ សុត្វា មហល្លកវេសេន តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ វទេសី’’តិ អាហ. សោ បុនបិ តថេវ វត្វា ‘‘មយ្ហំ តំ បត្តិំ ទេហី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ទេមី’’តិ អាហ. បុនបិ ‘‘ទេហី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ទេមិ, សាមី’’តិ អាហ. ឯវំ សោ ទ្វេ តយោ វារេ បត្តិំ អាហរាបេត្វា កុមុទុប្បលេហិ សទ្ធិំ អរុណវតីមត្តិកំ អទាសិ.

រាជា បន ចិន្តេសិ – ‘‘មនុស្សា នាម ពហុមាយា, សចេ សោ កេនចិ ឧបាយេន លភេយ្យ, កិច្ចំ មេ ន និប្ផជ្ជេយ្យា’’តិ. សោ កាលស្សេវ ទ្វារំ បិទហាបេត្វា មុទ្ទិកំ អត្តនោ សន្តិកំ អាហរាបេសិ. ឥតរោបិ បុរិសោ រញ្ញោ ន្ហានវេលាយមេវាគន្ត្វា ទ្វារំ អលភន្តោ ទ្វារបាលំ បក្កោសេត្វា ‘‘ទ្វារំ វិវរា’’តិ អាហ. ‘‘ន សក្កា វិវរិតុំ, រាជា កាលស្សេវ មុទ្ទិកំ ទត្វា រាជគេហំ អាហរាបេសី’’តិ. សោ ‘‘រាជទូតោ អហំ, ទ្វារំ វិវរា’’តិ វត្វាបិ ‘‘ទ្វារំ អលភន្តោ នត្ថិ មេ ឥទានិ ជីវិតំ. កិំ នុ ខោ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទ្វារស្ស ឧបរិឧម្មារេ មត្តិកាបិណ្ឌំ ខិបិត្វា តស្សូបរិ បុប្ផានិ លគ្គេត្វា មហាសទ្ទំ ករោន្តោ, ‘‘អម្ភោ, នគរវាសិនោ រញ្ញោ មយា អាណត្តិយា គតភាវំ ជានាថ, រាជា មំ អការណេន វិនាសេតុកាមោ’’តិ តិក្ខត្តុំ វិរវិត្វា ‘‘កត្ថ នុ ខោ គច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ភិក្ខូ នាម មុទុហទយា, វិហារំ គន្ត្វា និបជ្ជិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានមកាសិ. ឥមេ ហិ នាម សត្តា សុខិតកាលេ ភិក្ខូនំ អត្ថិភាវម្បិ អជានិត្វា ទុក្ខាភិភូតកាលេ វិហារំ គន្តុកាមា ហោន្តិ, តស្មា សោបិ ‘‘មេ អញ្ញំ តាណំ នត្ថី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ ផាសុកដ្ឋានេ និបជ្ជិ. អថ រញ្ញោបិ តំ រត្តិំ និទ្ទំ អលភន្តស្ស តំ ឥត្ថិំ អនុស្សរន្តស្ស កាមបរិឡាហោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘វិភាតក្ខណេយេវ តំ បុរិសំ ឃាតាបេត្វា តំ ឥត្ថិំ អានេស្សាមី’’តិ.

តស្មិំ ខណេយេវ សដ្ឋិយោជនិកាយ លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តា ចត្តារោ បុរិសា បក្កុថិតាយ ឧក្ខលិយា តណ្ឌុលា វិយ សម្បរិវត្តកំ បច្ចមានា តិំសាយ វស្សសហស្សេហិ ហេដ្ឋិមតលំ បត្វា អបរេហិ តិំសាយ វស្សសហស្សេហិ បុន មុខវដ្ដិយំ បាបុណិំសុ. តេ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា អញ្ញមញ្ញំ ឱលោកេត្វា ឯកេកំ គាថំ វត្តុកាមា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរំ វត្វា បរិវត្តិត្វា លោហកុម្ភិមេវ បវិដ្ឋា. រាជា និទ្ទំ អលភន្តោ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ តំ សទ្ទំ សុត្វា ភីតោ ឧត្រស្តមានសោ ‘‘កិំ នុ ខោ មយ្ហំ ជីវិតន្តរាយោ ភវិស្សតិ, ឧទាហុ មេ អគ្គមហេសិយា, ឧទាហុ មេ រជ្ជំ វិនស្សិស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តោ សកលរត្តិំ អក្ខីនិ និមីលេតុំ នាសក្ខិ. សោ អរុណុគ្គមនវេលាយ ឯវ បុរោហិតំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អាចរិយ, មយា មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ មហន្តា ភេរវសទ្ទា សុតា, ‘រជ្ជស្ស វា អគ្គមហេសិយា វា មយ្ហំ វា កស្ស អន្តរាយោ ភវិស្សតី’តិ ន ជានាមិ, តេន មេ ត្វំ បក្កោសាបិតោ’’តិ អាហ. មហារាជ, កិំ តេ សទ្ទា សុតាតិ? ‘‘អាចរិយ, ទុ-ឥតិ ស-ឥតិ ន-ឥតិ សោ-ឥតីតិ ឥមេ សទ្ទេ អស្សោសិំ, ឥមេសំ និប្ផត្តិំ ឧបធារេហី’’តិ. ព្រាហ្មណស្ស មហាអន្ធការំ បវិដ្ឋស្ស វិយ ន កិញ្ចិ បញ្ញាយតិ, ‘‘ន ជានាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘បន លាភសក្ការោ មេ បរិហាយិស្សតី’’តិ ភាយិត្វា ‘‘ភារិយំ, មហារាជា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ, អាចរិយា’’តិ? ‘‘ជីវិតន្តរាយោ តេ បញ្ញាយតី’’តិ. សោ ទ្វិគុណំ ភីតោ, ‘‘អាចរិយ, អត្ថិ កិញ្ចិ បន បដិឃាតការណ’’ន្តិ អាហ. ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, មា ភាយិ, អហំ តយោ វេទេ ជានាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សព្ពសតយញ្ញំ យជិត្វា ជីវិតំ លភិស្សសិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ហត្ថិសតំ អស្សសតំ ឧសភសតំ ធេនុសតំ អជសតំ ឧរព្ភសតំ កុក្កុដសតំ សូករសតំ ទារកសតំ ទារិកាសតន្តិ ឯវំ ឯកេកំ បាណជាតិំ សតំ សតំ កត្វា គណ្ហាបេន្តោ ‘‘សចេ មិគជាតិមេវ គណ្ហាបេស្សាមិ, ‘អត្តនោ ខាទនីយមេវ គណ្ហាបេតី’តិ វក្ខន្តី’’តិ ហត្ថិអស្សមនុស្សេបិ គណ្ហាបេតិ. រាជា ‘‘មម ជីវិតមេវ មយ្ហំ លាភោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សព្ពបាណេ សីឃំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. អាណត្តមនុស្សា អធិកតរំ គណ្ហិំសុ. វុត្តម្បិ ចេតំ កោសលសំយុត្តេ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, បញ្ច ច ឧសភសតានិ បញ្ច ច វច្ឆតរសតានិ បញ្ច ច វច្ឆតរិសតានិ បញ្ច ច អជសតានិ បញ្ច ច ឧរព្ភសតានិ ថូណូបនីតានិ ហោន្តិ យញ្ញត្ថាយ. យេបិស្ស តេ ហោន្តិ ទាសាតិ វា បេស្សាតិ វា កម្មករាតិ វា, តេបិ ទណ្ឌតជ្ជិតា ភយតជ្ជិតា អស្សុមុខា រុទមានា បរិកម្មានិ ករោន្តី’’តិ (សំ. និ. ១.១២០).

មហាជនោ អត្តនោ អត្តនោ បុត្តធីតុញាតីនំ អត្ថាយ បរិទេវមានោ មហាសទ្ទមកាសិ, មហាបថវីឧន្ទ្រិយនសទ្ទោ វិយ អហោសិ. អថ មល្លិកា ទេវី តំ សទ្ទំ សុត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ តេ, មហារាជ, ឥន្ទ្រិយានិ អបាកតិកានិ, កិលន្តរូបានិ វិយ បញ្ញាយន្តី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំ តុយ្ហំ, មល្លិកេ, ត្វំ មម កណ្ណមូលេន អាសិវិសម្បិ គច្ឆន្តំ ន ជានាសី’’តិ? ‘‘កិំ បនេតំ, ទេវា’’តិ? ‘‘រត្តិភាគេ មេ ឯវរូបោ នាម សទ្ទោ សុតោ, ស្វាហំ បុរោហិតំ បុច្ឆិត្វា ជីវិតន្តរាយោ តេ បញ្ញាយតិ, សព្ពសតយញ្ញំ យជិត្វា ជីវិតំ លភិស្សសី’’តិ សុត្វា ‘‘មម ជីវិតមេវ មយ្ហំ លាភោ’’តិ ឥមេ បាណេ គណ្ហាបេសិន្តិ. មល្លិកា ទេវី, ‘‘អន្ធពាលោសិ, មហារាជ, កិញ្ចាបិ មហាភក្ខោសិ, អនេកសូបព្យញ្ជនវិកតិកំ ទោណបាកំ ភោជនំ ភុញ្ជសិ, ទ្វីសុ រដ្ឋេសុ រជ្ជំ ការេសិ, បញ្ញា បន តេ មន្ទា’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា ឯវំ វទេសិ, ទេវី’’តិ? ‘‘កហំ តយា អញ្ញស្ស មរណេន អញ្ញស្ស ជីវិតលាភោ ទិដ្ឋបុព្ពោ, អន្ធពាលស្ស ព្រាហ្មណស្ស កថំ គហេត្វា កស្មា មហាជនស្ស ឧបរិ ទុក្ខំ ខិបសិ, ធុរវិហារេ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គបុគ្គលោ អតីតាទីសុ អប្បដិហតញាណោ សត្ថា វសតិ, តំ បុច្ឆិត្វា តស្សោវាទំ ករោហី’’តិ វុត្តេ រាជា សល្លហុកេហិ យានេហិ មល្លិកាយ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា មរណភយតជ្ជិតោ កិញ្ចិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

អថ នំ សត្ថា ‘‘ហន្ទ កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ បឋមតរំ អាលបិ. សោ តុណ្ហីយេវ និសីទិ. តតោ មល្លិកា ភគវតោ អារោចេសិ – ‘‘ភន្តេ, រញ្ញា កិរ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ សទ្ទោ សុតោ. អថ នំ បុរោហិតស្ស អារោចេសិ. បុរោហិតោ ‘ជីវិតន្តរាយោ តេ ភវិស្សតិ, តស្ស បដិឃាតត្ថាយ សព្ពសតេ បាណេ គហេត្វា តេសំ គលលោហិតេន យញ្ញេ យជិតេ ជីវិតំ លភិស្សសី’តិ អាហ. រាជា បាណេ គណ្ហាបេសិ, តេនាយំ មយា ឥធានីតោ’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ, មហារាជា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិន្តិ តេ សទ្ទោ សុតោ’’តិ? សោ អត្តនា សុតនិយាមេនេវ អាចិក្ខិ. តថាគតស្ស តំ សុត្វាវ ឯកោភាសោ អហោសិ. អថ នំ សត្តា អាហ – ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, តវ អន្តរាយោ នត្ថិ, បាបកម្មិនោ សត្ថា អត្តនោ ទុក្ខំ អាវីករោន្តា ឯវមាហំសូ’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, តេហិ កត’’ន្តិ? អថ ខោ ភគវា តេសំ កម្មំ អាចិក្ខិតុំ ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, សុណាហី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ វីសតិវស្សសហស្សាយុកេសុ មនុស្សេសុ កស្សបោ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា វីសតិយា ខីណាសវសហស្សេហិ សទ្ធិំ ចារិកំ ចរមានោ ពារាណសិមគមាសិ. ពារាណសិវាសិនោ ទ្វេបិ តយោបិ ពហុតរាបិ ឯកតោ ហុត្វា អាគន្តុកទានំ បវត្តយិំសុ. តទា ពារាណសិយំ ចត្តាលីសកោដិវិភវា ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា សហាយកា អហេសុំ. តេ មន្តយិំសុ – ‘‘អម្ហាកំ គេហេ ពហុធនំ, តេន កិំ ករោមា’’តិ? ‘‘ឯវរូបេ ពុទ្ធេ ចារិកំ ចរមានេ ទានំ ទស្សាម, សីលំ រក្ខិស្សាម, បូជំ ករិស្សាមា’’តិ ឯកោបិ អវត្វា តេសុ ឯកោ តាវ ឯវមាហ – ‘‘តិខិណសុរំ បិវន្តា មធុរមំសំ ខាទន្តា វិចរិស្សាម, ឥទំ អម្ហាកំ ជីវិតផល’’ន្តិ. អបរោបិ ឯវមាហ – ‘‘ទេវសិកំ តិវស្សិកគន្ធសាលិភត្តំ នានគ្គរសេហិ ភុញ្ជន្តា វិចរិស្សាមា’’តិ. អបរោបិ ឯវមាហ – ‘‘នានប្បការំ បូវខជ្ជកវិកតិំ បចាបេត្វា ខាទន្តា វិចរិស្សាមា’’តិ. អបរោបិ ឯវមាហ – ‘‘សម្មា មយំ អញ្ញំ កិញ្ចិ ន ករិស្សាម, ‘ធនំ ទស្សាមា’តិ វុត្តេ អនិច្ឆមានា ឥត្ថី នាម នត្ថិ, តស្មា ធនេន បលោភេត្វា បារទារិកកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘សាធុ, សាធូ’’តិ សព្ពេវ តស្ស កថាយ អដ្ឋំសុ.

តេ តតោ បដ្ឋាយ អភិរូបានំ ឥត្ថីនំ ធនំ បេសេត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ បារទារិកកម្មំ កត្វា កាលំ កត្វា អវីចិនិរយេ និព្ពត្តា. តេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា តត្ថ កាលំ កត្វា បក្កាវសេសេន សដ្ឋិយោជនិកាយ លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តិត្វា តិំសាយ វស្សសហស្សេហិ ហេដ្ឋិមតលំ បត្វា បុនបិ តិំសាយ វស្សសហស្សេហិ លោហកុម្ភិមុខំ បត្វា ឯកេកំ គាថំ វត្តុកាមា ហុត្វា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរំ វត្វា បុន បរិវត្តិត្វា, លោហកុម្ភិមេវ បវិដ្ឋា. ‘‘វទេហិ, មហារាជ, បឋមំ តេ កិំ សទ្ទោ នាម សុតោ’’តិ? ‘‘ទុ-ឥតិ, ភន្តេ’’តិ. សត្ថា តេន អបរិបុណ្ណំ កត្វា វុត្តំ គាថំ បរិបុណ្ណំ កត្វា ទស្សេន្តោ ឯវមាហ –

‘‘ទុជ្ជីវិតមជីវិម្ហ, យេ សន្តេ ន ទទម្ហសេ;

វិជ្ជមានេសុ ភោគេសុ, ទីបំ នាកម្ហ អត្តនោ’’តិ. (ជា. ១.៤.៥៣; បេ. វ. ៨០៤);

អថ រញ្ញោ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថំ បកាសេត្វា, ‘‘កិំ តេ, មហារាជ, ទុតិយសទ្ទោ តតិយសទ្ទោ ចតុត្ថសទ្ទោ សុតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯវំ នាមា’’តិ វុត្តេ អវសេសំ បរិបូរេន្តោ –

‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

និរយេ បច្ចមានានំ, កទា អន្តោ ភវិស្សតិ.

‘‘នត្ថិ អន្តោ កុតោ អន្តោ, ន អន្តោ បដិទិស្សតិ;

តទា ហិ បកតំ បាបំ, មម តុយ្ហញ្ច មារិសា.

‘‘សោហំ នូន ឥតោ គន្ត្វា, យោនិំ លទ្ធាន មានុសិំ;

វទញ្ញូ សីលសម្បន្នោ, កាហាមិ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ. (ជា. ១.៤.៥៤-៥៦; បេ. វ. ៨០២, ៨០៣, ៨០៥) –

បដិបាដិយា ឥមា គាថា វត្វា តាសំ អត្ថំ បកាសេត្វា ‘‘ឥតិ ខោ, មហារាជ, តេ ចត្តារោ ជនា ឯកេកំ គាថំ វត្តុកាមាបិ វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកកមេវ អក្ខរំ វត្វា បុន លោហកុម្ភិមេវ បវិដ្ឋា’’តិ អាហ.

រញ្ញា កិរ បសេនទិកោសលេន តស្ស សទ្ទស្ស សុតកាលតោ បដ្ឋាយ តេ ហេដ្ឋា ភស្សន្តិ ឯវ, អជ្ជាបិ ឯកំ វស្សសហស្សំ នាតិក្កមន្តិ. រញ្ញោ តំ ទេសនំ សុត្វា មហាសំវេគោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ‘‘ភារិយំ វតិទំ បារទារិកកម្មំ នាម, ឯកំ កិរ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា តតោ ចុតា សដ្ឋិយោជនិកាយ លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តិត្វា តត្ថ សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ បច្ចិត្វា ឯវម្បិ នេសំ ទុក្ខា មុច្ចនកាលោ ន បញ្ញាយតិ, អហម្បិ បរទារេ សិនេហំ កត្វា សព្ពរត្តិំ និទ្ទំ ន លភិំ, ឥទានិ ឥតោ បដ្ឋាយ បរទារេ មានសំ ន ពន្ធិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តថាគតំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ មេ រត្តិយា ទីឃភាវោ ញាតោ’’តិ. សោបិ បុរិសោ តត្ថេវ និសិន្នោ តំ កថំ សុត្វា ‘‘លទ្ធោ មេ ពលវប្បច្ចយោ’’តិ សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, រញ្ញា តាវ អជ្ជ រត្តិយា ទីឃភាវោ ញាតោ, អហំ បន ហិយ្យោ សយមេវ យោជនស្ស ទីឃភាវំ អញ្ញាសិ’’ន្តិ. សត្ថា ទ្វិន្នម្បិ កថំ សំសន្ទិត្វា ‘‘ឯកច្ចស្ស រត្តិ ទីឃា ហោតិ, ឯកច្ចស្ស យោជនំ ទីឃំ ហោតិ, ពាលស្ស បន សំសារោ ទីឃោ ហោតី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦០. ‘‘ទីឃា ជាគរតោ រត្តិ, ទីឃំ សន្តស្ស យោជនំ;

ទីឃោ ពាលាន សំសារោ, សទ្ធម្មំ អវិជានត’’ន្តិ.

តត្ថ ទីឃាតិ រត្តិ នាមេសា តិយាមមត្តាវ, ជាគរន្តស្ស បន ទីឃា ហោតិ, ទ្វិគុណតិគុណា វិយ ហុត្វា ខាយតិ. តស្សា ទីឃភាវំ អត្តានំ មង្កុណសង្ឃស្ស ភត្តំ កត្វា យាវ សូរិយុគ្គមនា សម្បរិវត្តកំ សេមានោ មហាកុសីតោបិ, សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សិរិសយនេ សយមានោ កាមភោគីបិ ន ជានាតិ, សព្ពរត្តិំ បន បធានំ បទហន្តោ យោគាវចរោ ច, ធម្មកថំ កថេន្តោ ធម្មកថិកោ ច, អាសនសមីបេ ឋត្វា ធម្មំ សុណន្តោ ច, សីសរោគាទិផុដ្ឋោ វា ហត្ថបាទច្ឆេទនាទិំ បត្តោ វា វេទនាភិភូតោ ច, រត្តិំ មគ្គបដិបន្នោ អទ្ធិកោ ច ជានាតិ. យោជនន្តិ យោជនម្បិ ចតុគាវុតមត្តមេវ, សន្តស្ស បន កិលន្តស្ស ទីឃំ ហោតិ, ទ្វិគុណតិគុណំ វិយ ខាយតិ. សកលទិវសញ្ហិ មគ្គំ គន្ត្វា កិលន្តោ បដិបថំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘បុរតោ គាមោ កីវទូរោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យោជន’’ន្តិ វុត្តេ ថោកំ គន្ត្វា អបរម្បិ បុច្ឆិត្វា តេនាបិ ‘‘យោជន’’ន្តិ វុត្តេ បុន ថោកំ គន្ត្វា អបរម្បិ បុច្ឆតិ. សោបិ ‘‘យោជន’’ន្តិ វទតិ. សោ បុច្ឆិតបុច្ឆិតា យោជនន្តេវ វទន្តិ, ទីឃំ វតិទំ យោជនំ, ឯកយោជនំ ទ្វេ តីណិ យោជនានិ វិយ មញ្ញេតិ. ពាលានន្តិ ឥធលោកបរលោកត្ថំ បន អជានន្តានំ ពាលានំ សំសារវដ្ដស្ស បរិយន្តំ កាតុំ អសក្កោន្តានំ យំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយភេទំ សទ្ធម្មំ ញត្វា សំសារស្ស អន្តំ ករោន្តិ, តំ សទ្ធម្មំ អវិជានតំ សំសារោ ទីឃោ នាម ហោតិ. សោ ហិ អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវ ទីឃោ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘អនមតគ្គោយំ, ភិក្ខវេ, សំសារោ, បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ (សំ. និ. ២.១២៤). ពាលានំ បន បរិយន្តំ កាតុំ អសក្កោន្តានំ អតិទីឃោយេវាតិ.

ទេសនាវសានេ សោ បុរិសោ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. មហាជនស្ស សាត្ថិកា ធម្មទេសនា ជាតាតិ.

រាជា សត្ថារំ វន្ទិត្វា គច្ឆន្តោយេវ តេ សត្តេ ពន្ធនា មោចេសិ. តត្ថ ឥត្ថិបុរិសា ពន្ធនា មុត្តា សីសំ ន្ហត្វា សកានិ គេហានិ គច្ឆន្តា ‘‘ចិរំ ជីវតុ នោ, អយ្យា, មល្លិកា ទេវី, តំ និស្សាយ ជីវិតំ លភិម្ហា’’តិ មល្លិកាយ គុណកថំ កថយិំសុ. សាយន្ហសមយេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អហោ បណ្ឌិតា វតាយំ, មល្លិកា, អត្តនោ បញ្ញំ និស្សាយ ឯត្តកស្ស ជនស្ស ជីវិតទានំ អទាសី’’តិ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ តេសំ ភិក្ខូនំ កថំ សុត្វា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ធម្មសភំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មល្លិកា, ឥទានេវ អត្តនោ បញ្ញំ និស្សាយ មហាជនស្ស ជីវិតទានំ ទេតិ, បុព្ពេបិ អទាសិយេវា’’តិ វត្វា តមត្ថំ បកាសន្តោ អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ រញ្ញោ បុត្តោ ឯកំ និគ្រោធរុក្ខំ ឧបសង្កមិត្វា តត្ថ និព្ពត្តាយ ទេវតាយ អាយាចិ – ‘‘សាមិ ទេវរាជ, ឥមស្មិំ ជម្ពុទីបេ ឯកសតរាជានោ ឯកសតអគ្គមហេសិយោ, សចាហំ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ លភិស្សាមី, ឯតេសំ គលលោហិតេន ពលិំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ បិតរិ កាលកតេ រជ្ជំ បត្វា ‘‘ទេវតាយ មេ អានុភាវេន រជ្ជំ បត្តំ, ពលិមស្សា ករិស្សាមី’’តិ មហតិយា សេនាយ និក្ខមិត្វា ឯកំ រាជានំ អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា តេន សទ្ធិំ អបរម្បិ អបរម្បីតិ សព្ពេ រាជានោ អត្តនោ វសេ កត្វា សទ្ធិំ អគ្គមហេសីហិ អាទាយ គច្ឆន្តោ ឧគ្គសេនស្ស នាម សព្ពកនិដ្ឋស្ស រញ្ញោ ធម្មទិន្នា នាម អគ្គមហេសី គរុគព្ភា, តំ ឱហាយ អាគន្ត្វា ‘‘ឯត្តកជនំ វិសបានកំ បាយេត្វា មារេស្សាមី’’តិ រុក្ខមូលំ សោធាបេសិ. ទេវតា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា ឯត្តកេ រាជានោ គណ្ហន្តោ ‘មំ និស្សាយ គហិតា ឥមេ’តិ ចិន្តេត្វា តេសំ គលលោហិតេន មយ្ហំ ពលិំ កាតុកាមោ, សចេ បនាយំ ឯតេ ឃាតេស្សតិ, ជម្ពុទីបេ រាជវំសោ ឧបច្ឆិជ្ជិស្សតិ, រុក្ខមូលេបិ, មេ អសុចិ ភវិស្សតិ, សក្ខិស្សាមិ នុ ខោ ឯតំ និវារេតុ’’ន្តិ. សា ឧបធារេន្តី ‘‘នាហំ សក្ខិស្សាមី’’តិ ញត្វា អញ្ញម្បិ ទេវតំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ត្វំ សក្ខិស្សសី’’តិ អាហ. តាយបិ បដិក្ខិត្តា អញ្ញម្បិ អញ្ញម្បីតិ ឯវំ សកលចក្កវាឡទេវតាយោ ឧបសង្កមិត្វា តាហិបិ បដិក្ខិត្តា ចតុន្នំ មហារាជូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មយំ ន សក្កោម, អម្ហាកំ បន រាជា អម្ហេហិ បុញ្ញេន ច បញ្ញាយ ច វិសិដ្ឋោ, តំ បុច្ឆា’’តិ តេហិបិ បដិក្ខិត្តកាលេ សក្កំ ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា, ‘‘ទេវ, តុម្ហេសុ អប្បោស្សុក្កតំ អាបន្នេសុ ខត្តិយវំសោ ឧបច្ឆិជ្ជិស្សតិ, តស្ស បដិសរណំ ហោថា’’តិ អាហ. សក្កោ ‘‘អហម្បិ នំ បដិពាហិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ឧបាយំ បន តេ វក្ខាមី’’តិ វត្វា ឧបាយំ អាចិក្ខិ – ‘‘គច្ឆ, ត្វំ រញ្ញោ បស្សន្តស្សេវ រត្តវត្ថំ និវាសេត្វា អត្តនោ រុក្ខតោ និក្ខមិត្វា គមនាការំ ទស្សេហិ. អថ តំ រាជា ‘ទេវតា គច្ឆតិ, និវត្តាបេស្សាមិ ន’ន្តិ នានប្បការេន យាចិស្សតិ. អថ នំ វទេយ្យាសិ ‘ត្វំ ឯកសតរាជានោ សទ្ធិំ អគ្គមហេសីហិ អានេត្វា តេសំ គលលោហិតេន ពលិំ ករិស្សាមី’តិ មយ្ហំ អាយាចិត្វា ឧគ្គសេនស្ស រញ្ញោ ទេវិំ ឱហាយ អាគតោ, នាហំ តាទិសស្ស មុសាវាទស្ស ពលិំ សម្បដិច្ឆាមី’’តិ, ‘‘ឯវំ កិរ វុត្តេ រាជា តំ អាណាបេស្សតិ, សា រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា ឯត្តកស្ស ជនស្ស ជីវិតទានំ ទស្សតី’’តិ. ឥមិនា ការណេន សក្កោ ទេវតាយ ឥមំ ឧបាយំ អាចិក្ខិ. ទេវតា តថា អកាសិ.

រាជាបិ តំ អាណាបេសិ. សា អាគន្ត្វា តេសំ រាជូនំ បរិយន្តេ និសិន្នម្បិ អត្តនោ រាជានមេវ វន្ទិ. រាជា ‘‘មយិ សព្ពរាជជេដ្ឋកេ ឋិតេ សព្ពកនិដ្ឋំ អត្តនោ សាមិកំ វន្ទតី’’តិ តស្សា កុជ្ឈិ. អថ នំ សា អាហ – ‘‘កិំ មយ្ហំ តយិ បដិពទ្ធំ, អយំ បន មេ សាមិកោ ឥស្សរិយស្ស ទាយកោ, ឥមំ អវន្ទិត្វា កស្មា តំ វន្ទិស្សាមី’’តិ? រុក្ខទេវតា បស្សន្តស្សេវ មហាជនស្ស ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ឯវំ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា តំ បុប្ផមុដ្ឋិនា បូជេសិ. បុន រាជា អាហ – ‘‘សចេ មំ ន វន្ទសិ, មយ្ហំ រជ្ជសិរិទាយិកំ ឯវំ មហានុភាវំ ទេវតំ កស្មា ន វន្ទសី’’តិ? ‘‘មហារាជ, តយា អត្តនោ បុញ្ញេ ឋត្វា រាជានោ គហិតា, ន ទេវតាយ គហេត្វា ទិន្នា’’តិ. បុនបិ តំ ទេវតា ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ឯវំ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា តថេវ បូជេសិ. បុន សា រាជានំ អាហ – ‘‘ត្វំ ‘ទេវតាយ មេ ឯត្តកា រាជានោ គហេត្វា ទិន្នា’តិ វទេសិ, ឥទានិ តេ ទេវតាយ ឧបរិ វាមបស្សេ រុក្ខោ អគ្គិនា ទឌ្ឍោ, សា តំ អគ្គិំ និព្ពាបេតុំ កស្មា នាសក្ខិ, យទិ ឯវំ មហានុភាវា’’តិ. បុនបិ តំ ទេវតា ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ឯវំ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា តថេវ បូជេសិ.

សា កថយមានា ឋិតា រោទិ ចេវ ហសិ ច. អថ នំ រាជា ‘‘កិំ ឧម្មត្តិកាសី’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា ទេវ ឯវំ វទេសិ’’? ‘‘ន មាទិសិយោ ឧម្មត្តិកា ហោន្តី’’តិ. អថ ‘‘នំ កិំ ការណា រោទសិ ចេវ ហសសិ ចា’’តិ? ‘‘សុណាហិ, មហារាជ, អហញ្ហិ អតីតេ កុលធីតា ហុត្វា បតិកុលេ វសន្តី សាមិកស្ស សហាយកំ បាហុនកំ អាគតំ ទិស្វា តស្ស ភត្តំ បចិតុកាមា ‘មំសំ អាហរា’តិ ទាសិយា កហាបណំ ទត្វា តាយ មំសំ អលភិត្វា អាគតាយ ‘នត្ថិ មំស’ន្តិ វុត្តេ គេហស្ស បច្ឆិមភាគេ សយិតាយ ឯឡិកាយ សីសំ ឆិន្ទិត្វា ភត្តំ សម្បាទេសិំ. សាហំ ឯកិស្សាយ ឯឡិកាយ សីសំ ឆិន្ទិត្វា និរយេ បច្ចិត្វា បក្កាវសេសេន តស្សា លោមគណនាយ សីសច្ឆេទំ បាបុណិំ, ‘ត្វំ ឯត្តកំ ជនំ វធិត្វា កទា ទុក្ខា មុច្ចិស្សសី’តិ ឯវមហំ តវ ទុក្ខំ អនុស្សរន្តី រោទិ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឯកិស្សា កណ្ឋំ ឆេត្វាន, លោមគណនាយ បច្ចិសំ;

ពហូនំ កណ្ឋេ ឆេត្វាន, កថំ កាហសិ ខត្តិយា’’តិ.

អថ ‘‘កស្មា ត្វំ ហសសី’’តិ? ‘‘‘ឯតស្មា ទុក្ខា មុត្តាម្ហី’តិ តុស្សិត្វា, មហារាជា’’តិ. បុនបិ តំ ទេវតា ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ឯវំ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា បុប្ផមុដ្ឋិនា បូជេសិ. រាជា ‘‘អហោ មេ ភារិយំ កតំ កម្មំ, អយំ កិរ ឯកំ ឯឡិកំ វធិត្វា និរយេ បក្កាវសេសេន តស្សា លោមគណនាយ សីសច្ឆេទំ បាបុណិ, អហំ ឯត្តកំ ជនំ វធិត្វា កទា សោត្ថិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ សព្ពេ រាជានោ មោចេត្វា អត្តនោ មហល្លកតរេ វន្ទិត្វា ទហរទហរានំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សព្ពេ ខមាបេត្វា សកសកដ្ឋានមេវ បហិណិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, ន ឥទានេវ, មល្លិកា ទេវី, អត្តនោ បញ្ញំ និស្សាយ មហាជនស្ស ជីវិតទានំ ទេតិ, បុព្ពេបិ អទាសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពារាណសិរាជា បសេនទិ កោសលោ អហោសិ, ធម្មទិន្នា, ទេវី មល្លិកា, រុក្ខទេវតា អហមេវា’’តិ. ឯវំ អតីតំ សមោធានេត្វា បុន ធម្មំ ទេសេន្តោ, ‘‘ភិក្ខវេ, បាណាតិបាតោ នាម ន កត្តព្ពយុត្តកោ. បាណាតិបាតិនោ ហិ ទីឃរត្តំ សោចន្តី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អាហ –

‘‘ឥធ សោចតិ បេច្ច សោចតិ,

បាបការី ឧភយត្ថ សោចតិ;

សោ សោចតិ សោ វិហញ្ញតិ,

ទិស្វា កម្មកិលិដ្ឋមត្តនោ’’តិ. (ធ. ប. ១៥);

‘‘ឯវំ ចេ សត្តា ជានេយ្យុំ, ទុក្ខាយំ ជាតិសម្ភវោ;

ន បាណោ បាណិនំ ហញ្ញេ, បាណឃាតី ហិ សោចតី’’តិ. (ជា. ១.១.១៨);

អញ្ញតរបុរិសវត្ថុ បឋមំ.

២. មហាកស្សបត្ថេរសទ្ធិវិហារិកវត្ថុ

ចរញ្ចេ នាធិគច្ឆេយ្យាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ ជេតវនេ វិហរន្តោ មហាកស្សបត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អារព្ភ កថេសិ. ទេសនា រាជគហេ សមុដ្ឋិតា.

ថេរំ កិរ រាជគហំ និស្សាយ បិប្បលិគុហាយំ វសន្តំ ទ្វេ សទ្ធិវិហារិកា ឧបដ្ឋហិំសុ. តេសុ ឯកោ សក្កច្ចំ វត្តំ ករោតិ, ឯកោ តេន កតំ កតំ អត្តនា កតំ វិយ ទស្សេន្តោ មុខោទកទន្តកដ្ឋានំ បដិយាទិតភាវំ ញត្វា, ‘‘ភន្តេ, មុខោទកទន្តកដ្ឋានិ មេ បដិយាទិតានិ, មុខំ ធោវថា’’តិ វទតិ, បាទធោវនន្ហានាទិកាលេបិ ឯវមេវ វទតិ. ឥតរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ និច្ចកាលំ មយា កតំ កតំ អត្តនា កតំ វិយ កត្វា ទស្សេតិ, ហោតុ, កត្តព្ពយុត្តកមស្ស ករិស្សាមី’’តិ. តស្ស ភុញ្ជិត្វា សុបន្តស្សេវ ន្ហានោទកំ តាបេត្វា ឯកស្មិំ ឃដេ កត្វា បិដ្ឋិកោដ្ឋកេ ឋបេសិ, ឧទកតាបនភាជនេ បន នាឡិមត្តំ ឧទកំ សេសេត្វា ឧសុមំ មុញ្ចន្តំ ឋបេសិ. តំ ឥតរោ សាយន្ហសមយេ បពុជ្ឈិត្វា ឧសុមំ និក្ខន្តំ ទិស្វា ‘‘ឧទកំ តាបេត្វា កោដ្ឋកេ ឋបិតំ ភវិស្សតី’’តិ វេគេន គន្ត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កោដ្ឋកេ ឧទកំ ឋបិតំ, ន្ហាយថា’’តិ វត្វា ថេរេន សទ្ធិំយេវ កោដ្ឋកំ បាវិសិ. ថេរោ ឧទកំ អបស្សន្តោ ‘‘កហំ ឧទកំ, អាវុសោ’’តិ អាហ. ទហរោ អគ្គិសាលំ គន្ត្វា ភាជនេ ឧឡុង្កំ ឱតារេត្វា តុច្ឆភាវំ ញត្វា ‘‘បស្សថ ទុដ្ឋស្ស កម្មំ តុច្ឆភាជនំ ឧទ្ធនេ អារោបេត្វា កុហិំ គតោ, អហំ ‘កោដ្ឋកេ ឧទក’ន្តិ សញ្ញាយ អារោចេសិ’’ន្តិ ឧជ្ឈាយន្តោ ឃដំ អាទាយ តិត្ថំ អគមាសិ. ឥតរោបិ បិដ្ឋិកោដ្ឋកតោ ឧទកំ អាហរិត្វា កោដ្ឋកេ ឋបេសិ.

ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ទហរោ ‘ឧទកំ មេ តាបេត្វា កោដ្ឋកេ ឋបិតំ, ឯថ, ភន្តេ, ន្ហាយថា’តិ វត្វា ឥទានិ ឧជ្ឈាយន្តោ ឃដំ អាទាយ តិត្ថំ គច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ ឯស ទហរោ ឥមិនា កតំ វត្តំ អត្តនាវ កតំ វិយ បកាសេតី’’តិ ញត្វា សាយំ អាគន្ត្វា និសិន្នស្ស ឱវាទមទាសិ, ‘‘អាវុសោ, ភិក្ខុនា នាម ‘អត្តនា កតមេវ កត’ន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ, នោ អកតំ, ត្វំ ឥទានេវ ‘កោដ្ឋកេ ឧទកំ ឋបិតំ, ន្ហាយថ, ភន្តេ’តិ វត្វា មយិ បវិសិត្វា ឋិតេ ឃដំ អាទាយ ឧជ្ឈាយន្តោ គច្ឆសិ, បព្ពជិតស្ស នាម ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. សោ ‘‘បស្សថ ថេរស្ស កម្មំ, ឧទកមត្តកំ នាម និស្សាយ មំ ឯវំ វទេសី’’តិ កុជ្ឈិត្វា បុនទិវសេ ថេរេន សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ន បាវិសិ. ថេរោ ឥតរេន សទ្ធិំ ឯកំ បទេសំ អគមាសិ. សោ តស្មិំ គតេ ថេរស្ស ឧបដ្ឋាកកុលំ គន្ត្វា ‘‘ថេរោ កហំ, ភន្តេ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ថេរស្ស អផាសុកំ ជាតំ, វិហារេយេវ និសិន្នោ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ឯវរូបំ កិរ នាម អាហារំ ទេថា’’តិ វុត្តេ តេន វុត្តនិយាមេនេវ សម្បាទេត្វា អទំសុ. សោ អន្តរាមគ្គេវ តំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វិហារំ គតោ. ថេរោបិ គតដ្ឋានេ មហន្តំ សុខុមវត្ថំ លភិត្វា អត្តនា សទ្ធិំ គតទហរស្ស អទាសិ. សោ តំ រជិត្វា អត្តនោ និវាសនបារុបនំ អកាសិ.

ថេរោ បុនទិវសេ តំ ឧបដ្ឋាកកុលំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, ‘តុម្ហាកំ កិរ អផាសុកំ ជាត’ន្តិ អម្ហេហិ ទហរេន វុត្តនិយាមេនេវ បដិយាទេត្វា អាហារោ បេសិតោ, បរិភុញ្ជិត្វា វោ ផាសុកំ ជាត’’ន្តិ វុត្តេ តុណ្ហី អហោសិ. វិហារំ បន គន្ត្វា តំ ទហរំ វន្ទិត្វា និសិន្នំ ឯវមាហ – ‘‘អាវុសោ, តយា កិរ ហិយ្យោ, ឥទំ នាម កតំ, ឥទំ បព្ពជិតានំ ន អនុច្ឆវិកំ, វិញ្ញត្តិំ កត្វា ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. សោ កុជ្ឈិត្វា ថេរេ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ‘‘បុរិមទិវសេ ឧទកមត្តំ និស្សាយ មំ មុសាវាទិំ កត្វា អជ្ជ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកកុលេ ភត្តមុដ្ឋិយា ភុត្តការណា មំ ‘វិញ្ញត្តិំ កត្វា ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’តិ វទតិ, វត្ថម្បិ តេន អត្តនោ ឧបដ្ឋាកស្សេវ ទិន្នំ, អហោ ថេរស្ស ភារិយំ កម្មំ, ជានិស្សាមិស្ស កត្តព្ពយុត្តក’’ន្តិ បុនទិវសេ ថេរេ គាមំ បវិសន្តេ សយំ វិហារេ ឱហីយិត្វា ទណ្ឌំ គហេត្វា បរិភោគភាជនានិ ភិន្ទិត្វា ថេរស្ស បណ្ណសាលាយ អគ្គិំ ទត្វា យំ ន ឈាយតិ, តំ មុគ្គរេន បហរន្តោ ភិន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា បលាតោ. សោ កាលំ កត្វា អវីចិមហានិរយេ និព្ពត្តិ.

មហាជនោ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ – ‘‘ថេរស្ស កិរ សទ្ធិវិហារិកោ ឱវាទមត្តំ អសហន្តោ កុជ្ឈិត្វា បណ្ណសាលំ ឈាបេត្វា បលាតោ’’តិ. អថេកោ ភិក្ខុ អបរភាគេ រាជគហា និក្ខមិត្វា សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមោ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សត្ថារា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘រាជគហតោ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ‘‘មម បុត្តស្ស មហាកស្សបស្ស ខមនីយ’’ន្តិ? ‘‘ខមនីយំ, ភន្តេ, ឯកោ បន សទ្ធិវិហារិកោ ឱវាទមត្តេន កុជ្ឈិត្វា បណ្ណសាលំ ឈាបេត្វា បលាតោ’’តិ. សត្ថា ‘‘ន សោ ឥទានេវ ឱវាទំ សុត្វា កុជ្ឈតិ, បុព្ពេបិ កុជ្ឈិយេវ. ន ឥទានេវ កុដិំ ទូសេតិ, បុព្ពេបិ ទូសេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ហិមវន្តបទេសេ ឯកោ សិង្គិលសកុណោ កុលាវកំ កត្វា វសិ. អថេកទិវសំ ទេវេ វស្សន្តេ ឯកោ មក្កដោ សីតេន កម្បមានោ តំ បទេសំ អគមាសិ. សិង្គិលោ តំ ទិស្វា គាថមាហ –

‘‘មនុស្សស្សេវ តេ សីសំ, ហត្ថបាទា ច វានរ;

អថ កេន នុ វណ្ណេន, អគារំ តេ ន វិជ្ជតី’’តិ. (ជា. ១.៤.៨១);

មក្កដោ ‘‘កិញ្ចាបិ មេ ហត្ថបាទា អត្ថិ, យាយ បន បញ្ញាយ វិចារេត្វា អគារំ ករេយ្យំ, សា មេ បញ្ញា នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា តមត្ថំ វិញ្ញាបេតុកាមោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មនុស្សស្សេវ មេ សីសំ, ហត្ថបាទា ច សិង្គិល;

យាហុ សេដ្ឋា មនុស្សេសុ, សា មេ បញ្ញា ន វិជ្ជតី’’តិ. (ជា. ១.៤.៨២);

អថ នំ ‘‘ឯវរូបស្ស តវ កថំ ឃរាវាសោ ឥជ្ឈិស្សតី’’តិ គរហន្តោ សិង្គិលោ ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

‘‘អនវដ្ឋិតចិត្តស្ស, លហុចិត្តស្ស ទុព្ភិនោ;

និច្ចំ អទ្ធុវសីលស្ស, សុខភាវោ ន វិជ្ជតិ.

‘‘សោ ករស្សុ អានុភាវំ, វីតិវត្តស្សុ សីលិយំ;

សីតវាតបរិត្តាណំ, ករស្សុ កុដវំ កបី’’តិ. (ជា. ១.៤.៨៣-៨៤);

មក្កដោ ‘‘អយំ មំ អនវដ្ឋិតចិត្តំ លហុចិត្តំ មិត្តទុព្ភិំ អទ្ធុវសីលំ ករោតិ, ឥទានិស្ស មិត្តទុព្ភិភាវំ ទស្សេស្សាមី’’តិ កុលាវកំ វិទ្ធំសេត្វា វិប្បកិរិ. សកុណោ តស្មិំ កុលាវកំ គណ្ហន្តេ ឯវ ឯកេន បស្សេន និក្ខមិត្វា បលាយិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មក្កដោ កុដិទូសកភិក្ខុ អហោសិ, សិង្គិលសកុណោ កស្សបោ អហោសី’’តិ. ជាតកំ សមោធានេត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, ន ឥទានេវ, បុព្ពេបិ សោ ឱវាទក្ខណេ កុជ្ឈិត្វា កុដិំ ទូសេសិ, មម បុត្តស្ស កស្សបស្ស ឯវរូបេន ពាលេន សទ្ធិំ វសនតោ ឯកកស្សេវ និវាសោ សេយ្យោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦១. ‘‘ចរញ្ចេ នាធិគច្ឆេយ្យ, សេយ្យំ សទិសមត្តនោ;

ឯកចរិយំ ទឡ្ហំ កយិរា, នត្ថិ ពាលេ សហាយតា’’តិ.

តត្ថ ចរន្តិ ឥរិយាបថចារំ អគ្គហេត្វា មនសាចារោ វេទិតព្ពោ, កល្យាណមិត្តំ បរិយេសន្តោតិ អត្ថោ. សេយ្យំ សទិសមត្តនោតិ អត្តនោ សីលសមាធិបញ្ញាគុណេហិ អធិកតរំ វា សទិសំ វា ន លភេយ្យ ចេ. ឯកចរិយន្តិ ឯតេសុ ហិ សេយ្យំ លភមានោ សីលាទីហិ វឌ្ឍតិ, សទិសំ លភមានោ ន បរិហាយតិ, ហីនេន បន សទ្ធិំ ឯកតោ វសន្តោ ឯកតោ សំភោគបរិភោគំ ករោន្តោ សីលាទីហិ បរិហាយតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវរូបោ បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ អញ្ញត្រ អនុទ្ទយា អញ្ញត្រ អនុកម្បា’’តិ (បុ. ប. ១២១; អ. និ. ៣.២៦). តស្មា សចេ ការុញ្ញំ បដិច្ច ‘‘អយំ មំ និស្សាយ សីលាទីហិ វឌ្ឍិស្សតី’’តិ តម្ហា បុគ្គលា កិញ្ចិ អបច្ចាសីសន្តោ តំ សង្គណ្ហិតុំ សក្កោតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ សក្កោតិ, ឯកចរិយំ ទឡ្ហំ កយិរា ឯកីភាវមេវ ថិរំ កត្វា សព្ពឥរិយាបថេសុ ឯកកោវ វិហរេយ្យ. កិំ ការណា? នត្ថិ ពាលេ សហាយតាតិ សហាយតា នាម ចូឡសីលំ មជ្ឈិមសីលំ មហាសីលំ ទស កថាវត្ថូនិ តេរស ធុតង្គគុណា វិបស្សនាគុណា ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ផលានិ តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា. អយំ សហាយតាគុណោ ពាលំ និស្សាយ នត្ថីតិ.

ទេសនាវសានេ អាគន្តុកោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ, ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

មហាកស្សបត្ថេរសទ្ធិវិហារិកវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. អានន្ទសេដ្ឋិវត្ថុ

បុត្តា មត្ថីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ អានន្ទសេដ្ឋិំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ អានន្ទសេដ្ឋិ នាម ចត្តាលីសកោដិវិភវោ មហាមច្ឆរី អហោសិ. សោ អន្វឌ្ឍមាសំ ញាតកេ សន្និបាតេត្វា បុត្តំ មូលសិរិំ នាម តីសុ វេលាសុ ឯវំ ឱវទតិ – ‘‘ឥទំ ចត្តាលីសកោដិធនំ ‘ពហូ’’’តិ មា សញ្ញំ ករិ, វិជ្ជមានំ ធនំ ន ទាតព្ពំ, នវំ ធនំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ឯកេកម្បិ ហិ កហាបណំ វយំ ករោន្តស្ស បន ខីយតេវ. តស្មា –

‘‘អញ្ជនានំ ខយំ ទិស្វា, ឧបចិកានញ្ច អាចយំ;

មធូនញ្ច សមាហារំ, បណ្ឌិតោ ឃរមាវសេ’’តិ.

សោ អបរេន សមយេន អត្តនោ បញ្ច មហានិធិយោ បុត្តស្ស អនាចិក្ខិត្វា ធននិស្សិតោ មច្ឆេរមលមលិនោ កាលំ កត្វា តស្សេវ នគរស្ស ឯកស្មិំ ទ្វារគាមកេ ចណ្ឌាលានំ កុលសហស្សំ បដិវសតិ. តត្ថេកិស្សា ចណ្ឌាលិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. រាជា តស្ស កាលកិរិយំ សុត្វា បុត្តមស្ស មូលសិរិំ បក្កោសាបេត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានេ ឋបេសិ. តម្បិ ចណ្ឌាលកុលសហស្សំ ឯកតោវ ភតិយា កម្មំ កត្វា ជីវមានំ តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ នេវ ភតិំ លភតិ, ន យាបនមត្តតោ បរំ ភត្តបិណ្ឌម្បិ. តេ ‘‘មយំ ឯតរហិ កម្មំ ករោន្តាបិ បិណ្ឌភត្តម្បិ ន លភាម, អម្ហាកំ អន្តរេ កាឡកណ្ណិយា ភវិតព្ព’’ន្តិ ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហុត្វា យាវ តស្ស មាតាបិតរោ វិសុំ ហោន្តិ, តាវ វិភជិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ កុលេ កាឡកណ្ណី ឧប្បន្នា’’តិ តស្ស មាតរំ នីហរិំសុ.

សាបិ យាវស្សា សោ កុច្ឆិគតោ, តាវ យាបនមត្តម្បិ កិច្ឆេន លភិត្វា បុត្តំ វិជាយិ. តស្ស ហត្ថា ច បាទា ច អក្ខីនិ ច កណ្ណា ច នាសា ច មុខញ្ច យថាឋានេ ន អហេសុំ. សោ ឯវរូបេន អង្គវេកល្លេន សមន្នាគតោ បំសុបិសាចកោ វិយ អតិវិរូបោ អហោសិ. ឯវំ សន្តេបិ តំ មាតា ន បរិច្ចជិ. កុច្ឆិយំ វសិតបុត្តស្មិញ្ហិ សិនេហោ ពលវា ហោតិ. សា តំ កិច្ឆេន បោសយមានា តំ អាទាយ គតទិវសេ កិញ្ចិ អលភិត្វា គេហេ កត្វា សយមេវ គតទិវសេ ភតិំ លភតិ. អថ នំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវិតុំ សមត្ថកាលេ សា កបាលកំ ហត្ថេ ឋបេត្វា, ‘‘តាត, មយំ តំ និស្សាយ មហាទុក្ខំ បត្តា, ឥទានិ ន សក្កោមិ តំ បោសេតុំ, ឥមស្មិំ នគរេ កបណទ្ធិកាទីនំ បដិយត្តភត្តានិ អត្ថិ, តត្ថ ភិក្ខាយ ចរិត្វា ជីវាហី’’តិ តំ វិស្សជ្ជេសិ. សោ ឃរបដិបាដិយា ចរន្តោ អានន្ទសេដ្ឋិកាលេ និវុត្តដ្ឋានំ គន្ត្វា ជាតិស្សរោ ហុត្វា អត្តនោ គេហំ បាវិសិ. តីសុ បន ទ្វារកោដ្ឋកេសុ ន កោចិ សល្លក្ខេសិ. ចតុត្ថេ ទ្វារកោដ្ឋកេ មូលសិរិសេដ្ឋិនោ បុត្តកា ទិស្វា ឧព្ពិគ្គហទយា បរោទិំសុ. អថ នំ សេដ្ឋិបុរិសា ‘‘និក្ខម កាឡកណ្ណី’’តិ បោថេត្វា នីហរិត្វា សង្ការដ្ឋានេ ខិបិំសុ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរេន បច្ឆាសមណេន បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តំ ឋានំ បត្តោ ថេរំ ឱលោកេត្វា តេន បុដ្ឋោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. ថេរោ មូលសិរិំ បក្កោសាបេសិ. អថ មហាជនកាយោ សន្និបតិ. សត្ថា មូលសិរិំ អាមន្តេត្វា ‘‘ជានាសិ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ន ជានាមី’’តិ វុត្តេ, ‘‘បិតា តេ អានន្ទសេដ្ឋី’’តិ វត្វា អសទ្ទហន្តំ ‘‘អានន្ទសេដ្ឋិ បុត្តស្ស តេ បញ្ច មហានិធិយោ អាចិក្ខាហី’’តិ អាចិក្ខាបេត្វា សទ្ទហាបេសិ. សោ សត្ថារំ សរណំ អគមាសិ. តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦២. ‘‘បុត្តា មត្ថិ ធនម្មត្ថិ, ឥតិ ពាលោ វិហញ្ញតិ;

អត្តា ហិ អត្តនោ នត្ថិ, កុតោ បុត្តា កុតោ ធន’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – បុត្តា មេ អត្ថិ, ធនំ មេ អត្ថិ, ឥតិ ពាលោ បុត្តតណ្ហាយ ចេវ ធនតណ្ហាយ ច ហញ្ញតិ វិហញ្ញតិ ទុក្ខយតិ, ‘‘បុត្តា មេ នស្សិំសូ’’តិ វិហញ្ញតិ, ‘‘នស្សន្តី’’តិ វិហញ្ញតិ, ‘‘នស្សិស្សន្តី’’តិ វិហញ្ញតិ. ធនេបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ ឆហាការេហិ វិហញ្ញតិ. ‘‘បុត្តេ បោសេស្សាមី’’តិ រត្តិញ្ច ទិវា ច ថលជលបថាទីសុ នានប្បការតោ វាយមន្តោបិ វិហញ្ញតិ, ‘‘ធនំ ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ កសិវាណិជ្ជាទីនិ ករោន្តោបិ វិហញ្ញតេវ. ឯវំ វិហញ្ញស្ស ច អត្តា ហិ អត្តនោ នត្ថិ តេន វិឃាតេន ទុក្ខិតំ អត្តានំ សុខិតំ កាតុំ អសក្កោន្តស្ស បវត្តិយម្បិស្ស អត្តា ហិ អត្តនោ នត្ថិ, មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស មារណន្តិកាហិ វេទនាហិ អគ្គិជាលាហិ វិយ បរិឌយ្ហមានស្ស ឆិជ្ជមានេសុ សន្ធិពន្ធនេសុ, ភិជ្ជមានេសុ អដ្ឋិសង្ឃាដេសុ និមីលេត្វា បរលោកំ ឧម្មីលេត្វា ឥធលោកំ បស្សន្តស្សាបិ ទិវសេ ទិវសេ ទ្វិក្ខត្តុំ ន្ហាបេត្វា តិក្ខត្តុំ ភោជេត្វា គន្ធមាលាទីហិ អលង្ករិត្វា យាវជីវំ បោសិតោបិ សហាយភាវេន ទុក្ខបរិត្តាណំ កាតុំ អសមត្ថតាយ អត្តា ហិ អត្តនោ នត្ថិ. កុតោ បុត្តា កុតោ ធនំ បុត្តា វា ធនំ វា តស្មិំ សមយេ កិមេវ ករិស្សន្តិ, អានន្ទសេដ្ឋិនោបិ កស្សចិ កិញ្ចិ អទត្វា បុត្តស្សត្ថាយ ធនំ សណ្ឋបេត្វា បុព្ពេ វា មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស, ឥទានិ វា ឥមំ ទុក្ខំ បត្តស្ស កុតោ បុត្តា កុតោ ធនំ. បុត្តា វា ធនំ វា តស្មិំ សមយេ កិំ ទុក្ខំ ហរិំសុ, កិំ វា សុខំ ឧប្បាទយិំសូតិ.

ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

អានន្ទសេដ្ឋិវត្ថុ តតិយំ.

៤. គណ្ឋិភេទកចោរវត្ថុ

យោ ពាលោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ គណ្ឋិភេទកចោរេ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ ទ្វេ សហាយកា ធម្មស្សវនត្ថាយ គច្ឆន្តេន មហាជនេន សទ្ធិំ ជេតវនំ គន្ត្វា ឯកោ ធម្មកថំ អស្សោសិ, ឯកោ អត្តនោ គយ្ហូបគំ ឱលោកេសិ. តេសុ ឯកោ ធម្មំ សុណមានោ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ, ឥតរោ ឯកស្ស ទុស្សន្តេ ពទ្ធំ បញ្ចមាសកមត្តំ លភិ. តស្ស តំ គេហេ បាកភត្តំ ជាតំ, ឥតរស្ស គេហេ ន បច្ចតិ. អថ នំ សហាយកចោរោ អត្តនោ ភរិយាយ សទ្ធិំ ឧប្បណ្ឌយមានោ ‘‘ត្វំ អតិបណ្ឌិតតាយ អត្តនោ គេហេ បាកភត្តមូលម្បិ ន និប្ផាទេសី’’តិ អាហ. ឥតរោ បន ‘‘ពាលភាវេនេវ វតាយំ អត្តនោ បណ្ឌិតភាវំ មញ្ញតី’’តិ តំ បវត្តិំ សត្ថុ អារោចេតុំ ញាតីហិ សទ្ធិំ ជេតវនំ គន្ត្វា អារោចេសិ. សត្ថា តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦៣. ‘‘យោ ពាលោ មញ្ញតិ ពាល្យំ, បណ្ឌិតោ វាបិ តេន សោ;

ពាលោ ច បណ្ឌិតមានី, ស វេ ‘ពាលោ’តិ វុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ យោ ពាលោតិ យោ អន្ធពាលោ អបណ្ឌិតោ សមានោ ‘‘ពាលោ អហ’’ន្តិ អត្តនោ ពាល្យំ ពាលភាវំ មញ្ញតិ ជានាតិ. តេន សោតិ តេន ការណេន សោ បុគ្គលោ បណ្ឌិតោ វាបិ ហោតិ បណ្ឌិតសទិសោ វា. សោ ហិ ‘‘ពាលោ អហ’’ន្តិ ជានមានោ អញ្ញំ បណ្ឌិតំ ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសន្តោ តេន បណ្ឌិតភាវត្ថាយ ឱវទិយមានោ អនុសាសិយមានោ តំ ឱវាទំ គណ្ហិត្វា បណ្ឌិតោ វា ហោតិ បណ្ឌិតតរោ វា. ស វេ ពាលោតិ យោ ច ពាលោ សមានោ ‘‘កោ អញ្ញោ មយា សទិសោ ពហុស្សុតោ វា ធម្មកថិកោ វា វិនយធរោ វា ធុតង្គធរោ វា អត្ថី’’តិ ឯវំ បណ្ឌិតមានី ហោតិ. សោ អញ្ញំ បណ្ឌិតំ អនុបសង្កមន្តោ អបយិរុបាសន្តោ នេវ បរិយត្តិំ ឧគ្គណ្ហាតិ, ន បដិបត្តិំ បូរេតិ, ឯកន្តពាលភាវមេវ បាបុណាតិ. សោ គណ្ឋិភេទកចោរោ វិយ. តេន វុត្តំ ‘‘ស វេ ‘ពាលោ’តិ វុច្ចតី’’តិ.

ទេសនាបរិយោសានេ ឥតរស្ស ញាតកេហិ សទ្ធិំ មហាជនោ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណីតិ.

គណ្ឋិភេទកចោរវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. ឧទាយិត្ថេរវត្ថុ

យាវជីវម្បិ ចេ ពាលោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ មហាថេរេសុ បដិក្កន្តេសុ ធម្មសភំ គន្ត្វា ធម្មាសនេ និសីទិ. អថ នំ ឯកទិវសំ អាគន្តុកា ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘អយំ ពហុស្សុតោ មហាថេរោ ភវិស្សតី’’តិ មញ្ញមានា ខន្ធាទិបដិសំយុត្តំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា កិញ្ចិ អជានមានំ ‘‘កោ ឯសោ, ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ ឯកវិហារេ វសមានោ ខន្ធធាតុអាយតនមត្តម្បិ ន ជានាតី’’តិ គរហិត្វា តំ បវត្តិំ តថាគតស្ស អារោចេសុំ. សត្ថា តេសំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦៤. ‘‘យាវជីវម្បិ ចេ ពាលោ, បណ្ឌិតំ បយិរុបាសតិ;

ន សោ ធម្មំ វិជានាតិ, ទព្ពី សូបរសំ យថា’’តិ.

តស្សត្ថោ – ពាលោ នាមេស យាវជីវម្បិ បណ្ឌិតំ ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសន្តោ ‘‘ឥទំ ពុទ្ធវចនំ, ឯត្តកំ ពុទ្ធវចន’’ន្តិ ឯវំ បរិយត្តិធម្មំ វា ‘‘អយំ ចារោ, អយំ វិហារោ, អយំ អាចារោ, អយំ គោចរោ, ឥទំ សាវជ្ជំ, ឥទំ អនវជ្ជំ, ឥទំ សេវិតព្ពំ, ឥទំ ន សេវិតព្ពំ, ឥទំ បដិវិជ្ឈិតព្ពំ, ឥទំ សច្ឆិកាតព្ព’’ន្តិ ឯវំ បដិបត្តិបដិវេធធម្មំ វា ន ជានាតិ. យថា កិំ? ទព្ពី សូបរសំ យថាតិ. យថា ហិ ទព្ពី យាវ បរិក្ខយា នានប្បការាយ សូបវិកតិយា សម្បរិវត្តមានាបិ ‘‘ឥទំ លោណិកំ, ឥទំ អលោណិកំ, ឥទំ តិត្តកំ, ឥទំ ខារិកំ, ឥទំ កដុកំ, ឥទំ អម្ពិលំ, ឥទំ អនម្ពិលំ, ឥទំ កសាវ’’ន្តិ សូបរសំ ន ជានាតិ, ឯវមេវ ពាលោ យាវជីវម្បិ បណ្ឌិតំ បយិរុបាសមានោ វុត្តប្បការំ ធម្មំ ន ជានាតីតិ.

ទេសនាវសានេ អាគន្តុកា ភិក្ខូ អាសវេហិ ចិត្តានិ វិមុច្ចិំសូតិ.

ឧទាយិត្ថេរវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. តិំសមត្តបាវេយ្យកភិក្ខុវត្ថុ

មុហុត្តមបិ ចេ វិញ្ញូតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តិំសមត្តេ បាវេយ្យកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេសញ្ហិ ភគវា ឥត្ថិំ បរិយេសន្តានំ កប្បាសិកវនសណ្ឌេ បឋមំ ធម្មំ ទេសេសិ. តទា តេ សព្ពេវ ឯហិភិក្ខុភាវំ បត្វា ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា ហុត្វា តេរស ធុតង្គានិ សមាទាយ វត្តមានា បុនបិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អនមតគ្គធម្មទេសនំ សុត្វា តស្មិំយេវ អាសនេ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. ភិក្ខូ ‘‘អហោ វតិមេហិ ភិក្ខូហិ ខិប្បមេវ ធម្មោ វិញ្ញាតោ’’តិ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. សត្ថា តំ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ឥមេ តិំសមត្តា សហាយកា ធុត្តា ហុត្វា តុណ្ឌិលជាតកេ (ជា. ១.៦.៨៨ អាទយោ) មហាតុណ្ឌិលស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វាបិ ខិប្បមេវ ធម្មំ វិញ្ញាយ បញ្ច សីលានិ សមាទិយិំសុ, តេ តេនេវ ឧបនិស្សយេន ឯតរហិ និសិន្នាសនេយេវ អរហត្តំ បត្តា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦៥. ‘‘មុហុត្តមបិ ចេ វិញ្ញូ, បណ្ឌិតំ បយិរុបាសតិ;

ខិប្បំ ធម្មំ វិជានាតិ, ជិវ្ហា សូបរសំ យថា’’តិ.

តស្សត្ថោ – វិញ្ញូ បណ្ឌិតបុរិសោ មុហុត្តមបិ ចេ អញ្ញំ បណ្ឌិតំ បយិរុបាសតិ, សោ តស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហន្តោ បរិបុច្ឆន្តោ ខិប្បមេវ បរិយត្តិធម្មំ វិជានាតិ. តតោ កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា បដិបត្តិយំ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ យថា នាម អនុបហតជិវ្ហាបសាទោ បុរិសោ រសវិជាននត្ថំ ជិវ្ហគ្គេ ឋបេត្វា ឯវ លោណិកាទិភេទំ រសំ វិជានាតិ, ឯវំ បណ្ឌិតោ ខិប្បមេវ លោកុត្តរធម្មម្បិ វិជានាតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ.

តិំសមត្តបាវេយ្យកភិក្ខុវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិវត្ថុ

ចរន្តិ ពាលា ទុម្មេធាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិំ អារព្ភ កថេសិ. សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិវត្ថុ ឧទានេ (ឧទា. ៤៣) អាគតមេវ.

តទា ហិ សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិ បរិសបរិយន្តេ និសិន្នោ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបត្តិផលំ បត្វា អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ សត្ថុ អារោចេតុកាមោ បរិសមជ្ឈេ ឱគាហិតុំ អវិសហន្តោ មហាជនស្ស សត្ថារំ វន្ទិត្វា អនុគន្ត្វា និវត្តនកាលេ វិហារំ អគមាសិ. តស្មិំ ខណេ សក្កោ ទេវរាជា ‘‘អយំ សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិ អត្តនោ សត្ថុ សាសនេ បដិលទ្ធគុណំ បាកដំ កាតុកាមោ’’តិ ញត្វា ‘‘វីមំសិស្សាមិ ន’’ន្តិ គន្ត្វា អាកាសេ ឋិតោវ ឯតទវោច – ‘‘សុប្បពុទ្ធ, ត្វំ មនុស្សទលិទ្ទោ មនុស្សវរាកោ, អហំ តេ អបរិយន្តំ ធនំ ទស្សាមិ, ‘ពុទ្ធោ ន ពុទ្ធោ, ធម្មោ ន ធម្មោ, សង្ឃោ ន សង្ឃោ, អលំ មេ ពុទ្ធេន, អលំ មេ ធម្មេន, អលំ មេ សង្ឃេនា’តិ វទេហី’’តិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘អហំ សក្កោ’’តិ. អន្ធពាល, អហិរិក ត្វំ មយា សទ្ធិំ កថេតុំ ន យុត្តរូបោ, ត្វំ មំ ‘‘ទុគ្គតោ ទលិទ្ទោ កបណោ’’តិ វទេសិ, នេវាហំ ទុគ្គតោ, ន ទលិទ្ទោ, សុខប្បត្តោ អហមស្មិ មហទ្ធនោ –

‘‘សទ្ធាធនំ សីលធនំ, ហិរី ឱត្តប្បិយំ ធនំ;

សុតធនញ្ច ចាគោ ច, បញ្ញា វេ សត្តមំ ធនំ.

‘‘យស្ស ឯតេ ធនា អត្ថិ, ឥត្ថិយា បុរិសស្ស វា;

‘អទលិទ្ទោ’តិ តំ អាហុ, អមោឃំ តស្ស ជីវិត’’ន្តិ. (អ. និ. ៧.៥-៦) –

ឥមានិ មេ សត្តវិធអរិយធនានិ សន្តិ, យេសញ្ហិ ឥមានិ សត្ត ធនានិ សន្តិ, ន តេ ពុទ្ធេហិ វា បច្ចេកពុទ្ធេហិ វា ‘‘ទលិទ្ទា’’តិ វុច្ចន្តីតិ. សក្កោ តស្ស កថំ សុត្វា តំ អន្តរាមគ្គេ ឱហាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ តំ វចនបដិវចនំ អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា អាហ – ‘‘ន ខោ, សក្ក, សក្កា តាទិសានំ សតេនបិ សហស្សេនបិ សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិំ ‘ពុទ្ធោ ន ពុទ្ធោ’តិ វា, ‘ធម្មោ ន ធម្មោ’តិ វា, ‘សង្ឃោ ន សង្ឃោ’តិ វា កថាបេតុ’’ន្តិ. សុប្បពុទ្ធោបិ ខោ កុដ្ឋិ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារា កតបដិសន្ថារោ សម្មោទមានោ អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ អារោចេត្វា វុដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ នំ អចិរបក្កន្តំ គាវី តរុណវច្ឆា ជីវិតា វោរោបេសិ.

សា កិរ ឯកា យក្ខិនី បុក្កុសាតិកុលបុត្តំ, ពាហិយំ ទារុចីរិយំ, តម្ពទាឋិកចោរឃាតកំ, សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ជនានំ អនេកសតេ អត្តភាវេ គាវី ហុត្វា ជីវិតា វោរោបេសិ. តេ កិរ អតីតេ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា ហុត្វា ឯកំ នគរសោភិនិំ គណិកំ ឧយ្យានំ នេត្វា ទិវសំ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា សាយន្ហសមយេ ឯវំ សម្មន្តយិំសុ – ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ អញ្ញោ នត្ថិ, ឥមិស្សា អម្ហេហិ ទិន្នំ កហាបណសហស្សញ្ច សព្ពញ្ច បសាធនភណ្ឌំ គហេត្វា ឥមំ មារេត្វា គច្ឆាមា’’តិ. សា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ឥមេ និល្លជ្ជា, មយា សទ្ធិំ អភិរមិត្វា ឥទានិ មំ មារេតុកាមា, ជានិស្សាមិ នេសំ កត្តព្ពយុត្តក’’ន្តិ តេហិ មារិយមានា ‘‘អហំ យក្ខិនី ហុត្វា យថា មំ ឯតេ មារេន្តិ, ឯវមេវ តេ មារេតុំ សមត្ថា ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. តស្ស និស្សន្ទេន ឥមេ មារេសិ. សម្ពហុលា ភិក្ខូ តស្ស កាលកិរិយំ ភគវតោ អារោចេត្វា ‘‘តស្ស កា គតិ, កេន ច ការណេន កុដ្ឋិភាវំ បត្តោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា សោតាបត្តិផលំ បត្វា តស្ស តាវតិំសភវនេ ឧប្បន្នភាវញ្ច តគរសិខិបច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា និដ្ឋុភិត្វា អបសព្យំ កត្វា ទីឃរត្តំ និរយេ បច្ចិត្វា វិបាកាវសេសេន ឥទានិ កុដ្ឋិភាវប្បត្តិញ្ច ព្យាករិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមេ សត្តា អត្តនាវ អត្តនោ កដុកវិបាកកម្មំ ករោន្តា វិចរន្តី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ឧត្តរិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦៦. ‘‘ចរន្តិ ពាលា ទុម្មេធា, អមិត្តេនេវ អត្តនា;

ករោន្តា បាបកំ កម្មំ, យំ ហោតិ កដុកប្ផល’’ន្តិ.

តត្ថ ចរន្តីតិ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ អកុសលមេវ ករោន្តា វិចរន្តិ. ពាលាតិ ឥធលោកត្ថញ្ច បរលោកត្ថញ្ច អជានន្តា ឥធ ពាលា នាម. ទុម្មេធាតិ ទុប្បញ្ញា. អមិត្តេនេវ អត្តនាតិ អត្តនា អមិត្តភូតេន វិយ វេរិនា ហុត្វា. កដុកប្ផលន្តិ តិខិណផលំ ទុក្ខផលន្តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិវត្ថុ សត្តមំ.

៨. កស្សកវត្ថុ

ន តំ កម្មំ កតំ សាធូតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កស្សកំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ សាវត្ថិតោ អវិទូរេ ឯកំ ខេត្តំ កសតិ. ចោរា ឧទកនិទ្ធមនេន នគរំ បវិសិត្វា ឯកស្មិំ អឌ្ឍកុលេ ឧមង្គំ ភិន្ទិត្វា ពហុំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ គហេត្វា ឧទកនិទ្ធមនេនេវ និក្ខមិំសុ. ឯកោ ចោរោ តេ វញ្ចេត្វា ឯកំ សហស្សត្ថវិកំ ឱវដ្ដិកាយ កត្វា តំ ខេត្តំ គន្ត្វា តេហិ សទ្ធិំ ភណ្ឌំ ភាជេត្វា អាទាយ គច្ឆន្តោ ឱវដ្ដិកតោ បតមានំ សហស្សត្ថវិកំ ន សល្លក្ខេសិ. តំ ទិវសំ សត្ថា បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ តំ កស្សកំ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោបវិដ្ឋំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ឧបធារយមានោ ឥទំ អទ្ទស – ‘‘អយំ កស្សកោ បាតោវ កសិតុំ គមិស្សតិ, ភណ្ឌសាមិកា ចោរានំ អនុបទំ គន្ត្វា ឱវដ្ដិកតោ បតមានំ សហស្សត្ថវិកំ ទិស្វា ឯតំ គណ្ហិស្សន្តិ, មំ ឋបេត្វា តស្ស អញ្ញោ សក្ខី នាម ន ភវិស្សតិ, សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយោបិស្ស អត្ថិ, តត្ថ មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. សោបិ កស្សកោ បាតោវ កសិតុំ គតោ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរេន បច្ឆាសមណេន តត្ថ អគមាសិ. កស្សកោ សត្ថារំ ទិស្វា គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បុន កសិតុំ អារភិ. សត្ថា តេន សទ្ធិំ កិញ្ចិ អវត្វាវ សហស្សត្ថវិកាយ បតិតដ្ឋានំ គន្ត្វា តំ ទិស្វា អានន្ទត្ថេរំ អាហ – ‘‘បស្ស, អានន្ទ, អាសីវិសោ’’តិ. ‘‘បស្សាមិ, ភន្តេ, ឃោរវិសោ’’តិ.

កស្សកោ តំ កថំ សុត្វា ‘‘មម វេលាយ វា អវេលាយ វា វិចរណដ្ឋានមេតំ, អាសីវិសោ កិរេត្ថ អត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថរិ ឯត្តកំ វត្វា បក្កន្តេ ‘‘មារេស្សាមិ ន’’ន្តិ បតោទលដ្ឋិំ អាទាយ គតោ សហស្សភណ្ឌិកំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ សន្ធាយ សត្ថារា កថិតំ ភវិស្សតី’’តិ តំ អាទាយ និវត្តោ, អព្យត្តតាយ ឯកមន្តេ ឋបេត្វា បំសុនា បដិច្ឆាទេត្វា បុន កសិតុំ អារភិ. មនុស្សា ច វិភាតាយ រត្តិយា គេហេ ចោរេហិ កតកម្មំ ទិស្វា បទានុបទំ គច្ឆន្តា តំ ខេត្តំ គន្ត្វា តត្ថ ចោរេហិ ភណ្ឌស្ស ភាជិតដ្ឋានំ ទិស្វា កស្សកស្ស បទវលញ្ជំ អទ្ទសំសុ. តេ តស្ស បទានុសារេន គន្ត្វា ថវិកាយ ឋបិតដ្ឋានំ ទិស្វា បំសុំ វិយូហិត្វា ថវិកំ អាទាយ ‘‘ត្វំ គេហំ វិលុម្បិត្វា ខេត្តំ កសមានោ វិយ វិចរសី’’តិ តជ្ជេត្វា បោថេត្វា នេត្វា រញ្ញោ ទស្សយិំសុ. រាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា តស្ស វធំ អាណាបេសិ. រាជបុរិសា តំ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា កសាហិ តាឡេន្តា អាឃាតនំ នយិំសុ. សោ កសាហិ តាឡិយមានោ អញ្ញំ កិញ្ចិ អវត្វា ‘‘បស្សានន្ទ, អាសីវិសោតិ, បស្សាមិ ភគវា ឃោរវិសោ’’តិ វទន្តោ គច្ឆតិ. អថ នំ រាជបុរិសា ‘‘ត្វំ សត្ថុ ចេវ អានន្ទត្ថេរស្ស ច កថំ កថេសិ, កិំ នាមេត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា – ‘‘រាជានំ ទដ្ឋុំ លភមានោ កថេស្សាមី’’តិ វុត្តេ រញ្ញោ សន្តិកំ នេត្វា រញ្ញោ តំ បវត្តិំ កថយិំសុ. អថ នំ រាជា ‘‘កស្មា ឯវំ កថេសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘នាហំ, ទេវ, ចោរោ’’តិ វត្វា កសនត្ថាយ និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អាចិក្ខិ. រាជា តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘អយំ ភណេ លោកេ អគ្គបុគ្គលំ សត្ថារំ សក្ខិំ អបទិសតិ, ន យុត្តំ ឯតស្ស ទោសំ អារោបេតុំ, អហមេត្ថ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ តំ អាទាយ សាយន្ហសមយេ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘ភគវា កច្ចិ តុម្ហេ អានន្ទត្ថេរេន សទ្ធិំ ឯតស្ស កស្សកស្ស កសនដ្ឋានំ គតា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ វោ តត្ថ ទិដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘សហស្សត្ថវិកា, មហារាជា’’តិ. ‘‘ទិស្វា កិំ អវោចុត្ថា’’តិ? ‘‘ឥទំ នាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, សចាយំ បុរិសោ តុម្ហាទិសំ អបទិសំ នាករិស្ស, ន ជីវិតំ អលភិស្ស, តុម្ហេហិ បន កថិតកថំ កថេត្វា តេន ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘អាម, មហារាជ, អហម្បិ ឯត្តកមេវ វត្វា គតោ, បណ្ឌិតេន នាម យំ កម្មំ កត្វា បច្ឆានុតប្បំ ហោតិ, តំ ន កត្តព្ព’’ន្តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦៧. ‘‘ន តំ កម្មំ កតំ សាធុ, យំ កត្វា អនុតប្បតិ;

យស្ស អស្សុមុខោ រោទំ, វិបាកំ បដិសេវតី’’តិ.

តត្ថ ន តំ កម្មន្តិ យំ និរយាទីសុ និព្ពត្តនសមត្ថំ ទុក្ខុទ្រយំ កម្មំ កត្វា អនុស្សរន្តោ អនុស្សរិតានុស្សរិតក្ខណេ អនុតប្បតិ អនុសោចតិ, តំ កតំ ន សាធុ ន សុន្ទរំ និរត្ថកំ. យស្ស អស្សុមុខោតិ យស្ស អស្សូហិ តិន្តមុខោ រោទន្តោ វិបាកំ អនុភោតីតិ.

ទេសនាវសានេ កស្សកោ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ, សម្បត្តភិក្ខូបិ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

កស្សកវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. សុមនមាលាការវត្ថុ

តញ្ច កម្មំ កតំ សាធូតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សុមនំ នាម មាលាការំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ទេវសិកំ ពិម្ពិសាររាជានំ បាតោវ អដ្ឋហិ សុមនបុប្ផនាឡីហិ ឧបដ្ឋហន្តោ អដ្ឋ កហាបណេ លភតិ. អថេកទិវសំ តស្មិំ បុប្ផានិ គហេត្វា នគរំ បវិដ្ឋមត្តេ ភគវា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា មហតា ពុទ្ធានុភាវេន មហតិយា ពុទ្ធលីឡាយ នគរំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ភគវា ហិ ឯកទា ឆព្ពណ្ណរំសិយោ ចីវរេន បដិច្ឆាទេត្វា អញ្ញតរោ បិណ្ឌបាតិកោ វិយ ចរតិ តិំសយោជនមគ្គំ អង្គុលិមាលស្ស បច្ចុគ្គមនំ គច្ឆន្តោ វិយ, ឯកទា ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា កបិលវត្ថុប្បវេសនាទីសុ វិយ. តស្មិម្បិ ទិវសេ សរីរតោ ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ មហន្តេន ពុទ្ធានុភាវេន មហតិយា ពុទ្ធលីឡាយ រាជគហំ បាវិសិ. មាលាការោ ភគវតោ រតនគ្ឃិយសទិសំ អត្តភាវំ ទិស្វា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតានុព្យញ្ជនសរីរសោភគ្គំ ឱលោកេត្វា បសន្នចិត្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ សត្ថុ អធិការំ ករោមី’’តិ ចិន្តេត្វា អញ្ញំ អបស្សន្តោ ‘‘ឥមេហិ បុប្ផេហិ ភគវន្តំ បូជេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមានិ រញ្ញោ និពទ្ធំ ឧបដ្ឋានបុប្ផានិ, រាជា ឥមានិ អលភន្តោ មំ ពន្ធាបេយ្យ វា ឃាតាបេយ្យ វា រដ្ឋតោ វា បព្ពាជេយ្យ, កិំ នុ ខោ ករោមី’’តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘រាជា មំ ឃាតេតុ វា ពន្ធាបេតុ វា រដ្ឋតោ បព្ពាជេតុ វា, សោ ហិ មយ្ហំ ទទមានោបិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ជីវិតមត្តំ ធនំ ទទេយ្យ, សត្ថុបូជា បន មេ អនេកាសុ កប្បកោដីសុ អលំ ហិតាយ ចេវ សុខាយ ចា’’តិ អត្តនោ ជីវិតំ តថាគតស្ស បរិច្ចជិ.

សោ ‘‘យាវ មេ បសន្នំ ចិត្តំ ន បតិកុដតិ, តំ តាវទេវ បូជំ ករិស្សាមី’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឧទគ្គុទគ្គោ សត្ថារំ បូជេសិ. កថំ? បឋមំ តាវ ទ្វេវ បុប្ផមុដ្ឋិយោ តថាគតស្ស ឧបរិ ខិបិ, តា ឧបរិមត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. អបរា ទ្វេ មុដ្ឋិយោ ខិបិ, តា ទក្ខិណហត្ថបស្សេន មាលាបដច្ឆន្នេន ឱតរិត្វា អដ្ឋំសុ. អបរា ទ្វេ មុដ្ឋិយោ ខិបិ, តា បិដ្ឋិបស្សេន ឱតរិត្វា តថេវ អដ្ឋំសុ. អបរា ទ្វេ មុដ្ឋិយោ ខិបិ, តា វាមហត្ថបស្សេន ឱតរិត្វា តថេវ អដ្ឋំសុ. ឯវំ អដ្ឋ នាឡិយោ អដ្ឋ មុដ្ឋិយោ ហុត្វា ចតូសុ ឋានេសុ តថាគតំ បរិក្ខិបិំសុ. បុរតោ គមនទ្វារមត្តមេវ អហោសិ. បុប្ផានំ វណ្ដានិ អន្តោ អហេសុំ, បត្តានិ ពហិមុខានិ. ភគវា រជតបត្តបរិក្ខិត្តោ វិយ ហុត្វា បាយាសិ. បុប្ផានិ អចិត្តកានិបិ សចិត្តកំ និស្សាយ សចិត្តកានិ វិយ អភិជ្ជិត្វា អបតិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំយេវ គច្ឆន្តិ, ឋិតឋិតដ្ឋានេ តិដ្ឋន្តិ. សត្ថុ សរីរតោ សតសហស្សវិជ្ជុលតា វិយ រំសិយោ និក្ខមិំសុ. បុរតោ ច បច្ឆតោ ច ទក្ខិណតោ ច វាមតោ ច សីសមត្ថកតោ ច និរន្តរំ និក្ខន្តរំសីសុ ឯកាបិ សម្មុខសម្មុខដ្ឋានេនេវ អបលាយិត្វា សព្ពាបិ សត្ថារំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា តរុណតាលក្ខន្ធប្បមាណា ហុត្វា បុរតោ ឯវ ធាវន្តិ. សកលនគរំ សង្ខុភិ. អន្តោនគរេ នវ កោដិយោ, ពហិនគរេ នវ កោដិយោតិ អដ្ឋារសសុ កោដីសុ ឯកោបិ បុរិសោ វា ឥត្ថី វា ភិក្ខំ គហេត្វា អនិក្ខន្តោ នាម នត្ថិ. មហាជនោ សីហនាទំ នទន្តោ ចេលុក្ខេបសហស្សានិ ករោន្តោ សត្ថុ បុរតោវ គច្ឆតិ. សត្ថាបិ មាលាការស្ស គុណំ បាកដំ កាតុំ តិគាវុតប្បមាណេ នគរេ ភេរិចរណមគ្គេនេវ អចរិ. មាលាការស្ស សកលសរីរំ បញ្ចវណ្ណាយ បីតិយា បរិបូរិ.

សោ ថោកញ្ញេវ តថាគតេន សទ្ធិំ ចរិត្វា មនោសិលារសេ និមុគ្គោ វិយ ពុទ្ធរស្មីនំ អន្តោ បវិដ្ឋោ សត្ថារំ ថោមេត្វា វន្ទិត្វា តុច្ឆបច្ឆិមេវ គហេត្វា គេហំ អគមាសិ. អថ នំ ភរិយា បុច្ឆិ ‘‘កហំ បុប្ផានី’’តិ? ‘‘សត្ថា មេ បូជិតោ’’តិ. ‘‘រញ្ញោ ទានិ កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘រាជា មំ ឃាតេតុ វា រដ្ឋតោ វា នីហរតុ, អហំ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា សត្ថារំ បូជេសិំ, សព្ពបុប្ផានិ អដ្ឋ មុដ្ឋិយោវ អហេសុំ, ឯវរូបា នាម បូជា ជាតា. មហាជនោ ឧក្កុដ្ឋិសហស្សានិ ករោន្តោ សត្ថារា សទ្ធិំ ចរតិ, យោ ឯស មហាជនស្ស ឧក្កុដ្ឋិសទ្ទោ, តស្មិំ ឋានេ ឯសោ’’តិ. អថស្ស ភរិយា អន្ធពាលតាយ ឯវរូបេ បាដិហារិយេ បសាទំ នាម អជនេត្វា តំ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា ‘‘រាជានោ នាម ចណ្ឌា, សកិំ កុទ្ធា ហត្ថបាទាទិច្ឆេទនេន ពហុម្បិ អនត្ថំ ករោន្តិ, តយា កតកម្មេន មយ្ហម្បិ អនត្ថោ សិយា’’តិ បុត្តេ អាទាយ រាជកុលំ គន្ត្វា រញ្ញា បក្កោសិត្វា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិតា អាហ – ‘‘មម សាមិកោ តុម្ហាកំ ឧបដ្ឋានបុប្ផេហិ សត្ថារំ បូជេត្វា តុច្ឆហត្ថោ ឃរំ អាគន្ត្វា ‘កហំ បុប្ផានី’តិ មយា បុដ្ឋោ ឥទំ នាម វទេសិ, អហំ តំ បរិភាសិត្វា ‘រាជានោ នាម ចណ្ឌា, សកិំ កុទ្ធា ហត្ថបាទាទិច្ឆេទនេន ពហុម្បិ អនត្ថំ ករោន្តិ, តយា កតកម្មេន មយ្ហម្បិ អនត្ថោ សិយា’តិ តំ ឆឌ្ឌេត្វា ឥធាគតា, តេន កតំ កម្មំ សុកតំ វា ហោតុ, ទុក្កដំ វា, តស្សេវេតំ, មយា តស្ស ឆឌ្ឌិតភាវំ ជានាហិ, ទេវា’’តិ. រាជា បឋមទស្សនេនេវ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ សទ្ធោ បសន្នោ អរិយសាវកោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ អយំ ឥត្ថី អន្ធពាលា, ឯវរូបេ គុណេ បសាទំ ន ឧប្បាទេសី’’តិ. សោ កុទ្ធោ វិយ ហុត្វា, ‘‘អម្ម, កិំ វទេសិ, មយ្ហំ ឧបដ្ឋានបុប្ផេហិ តេន បូជា កតា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘ភទ្ទកំ តេ កតំ តំ ឆឌ្ឌេន្តិយា, មម បុប្ផេហិ បូជាការស្ស អហំ កត្តព្ពយុត្តកំ ជានិស្សាមី’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា វេគេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំយេវ វិចរិ.

សត្ថា រញ្ញោ ចិត្តប្បសាទំ ញត្វា ភេរិចរណវីថិយា នគរំ ចរិត្វា រញ្ញោ ឃរទ្វារំ អគមាសិ. រាជា បត្តំ គហេត្វា សត្ថារំ គេហំ បវេសេតុកាមោ អហោសិ. សត្ថា បន រាជង្គណេយេវ និសីទនាការំ ទស្សេសិ. រាជា តំ ញត្វា ‘‘សីឃំ មណ្ឌបំ ករោថា’’តិ តង្ខណញ្ញេវ មណ្ឌបំ ការាបេសិ. និសីទិ សត្ថា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. កស្មា បន សត្ថា រាជគេហំ ន បាវិសិ?

ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘សចាហំ អន្តោ បវិសិត្វា និសីទេយ្យំ, មហាជនោ មំ ទដ្ឋុំ ន លភេយ្យ, មាលាការស្ស គុណោ បាកដោ ន ភវេយ្យ, រាជង្គណេ បន មំ និសិន្នំ មហាជនោ ទដ្ឋុំ លភិស្សតិ, មាលាការស្ស គុណោ បាកដោ ភវិស្សតី’’តិ. គុណវន្តានញ្ហិ គុណំ ពុទ្ធា ឯវ បាកដំ កាតុំ សក្កោន្តិ, អវសេសជនោ គុណវន្តានំ គុណំ កថេន្តោ មច្ឆរាយតិ. ចត្តារោ បុប្ផបដា ចតុទ្ទិសំ អដ្ឋំសុ. មហាជនោ សត្ថារំ បរិវារេសិ. រាជា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេនាហារេន បរិវិសិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចាវសានេ អនុមោទនំ កត្វា បុរិមនយេនេវ ចតូហិ បុប្ផបដេហិ បរិក្ខិត្តោ សីហនាទំ នទន្តោ មហាជនេន បរិវុតោ វិហារំ អគមាសិ. រាជា សត្ថារំ អនុគន្ត្វា និវត្តោ មាលាការំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មម អាហរិតបុប្ផេហិ កិន្តិ កត្វា សត្ថារំ បូជេសី’’តិ បុច្ឆិ. មាលាការោ ‘‘រាជា មំ ឃាតេតុ វា រដ្ឋតោ វា បព្ពាជេតូតិ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា បូជេសិំ ទេវា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ត្វំ មហាបុរិសោ នាមា’’តិ វត្វា អដ្ឋ ហត្ថី ច អស្សេ ច ទាសេ ច ទាសិយោ ច មហាបសាធនានិ ច អដ្ឋ កហាបណសហស្សានិ ច រាជកុលតោ នីហរិត្វា សព្ពាលង្ការប្បដិមណ្ឌិតា អដ្ឋ នារិយោ ច អដ្ឋ គាមវរេ ចាតិ ឥទំ សព្ពដ្ឋកំ នាម ទានំ អទាសិ.

អានន្ទត្ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អជ្ជ បាតោវ បដ្ឋាយ សីហនាទសហស្សានិ ចេវ ចេលុក្ខេបសហស្សានិ ច បវត្តន្តិ, កោ នុ ខោ មាលាការស្ស វិបាកោ’’តិ? សោ សត្ថារំ បុច្ឆិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘អានន្ទ, ឥមិនា មាលាការេន អប្បមត្តកំ កម្មំ កត’’ន្តិ មា សល្លក្ខេសិ, អយញ្ហិ មយ្ហំ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា បូជំ អកាសិ. សោ ឯវំ មយិ ចិត្តំ បសាទេត្វា –

‘‘កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ ន គមិស្សតិ;

ឋត្វា ទេវមនុស្សេសុ, ផលំ ឯតស្ស កម្មុនោ;

បច្ឆា បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ, សុមនោ នាម ភវិស្សតី’’តិ. –

អាហ. សត្ថុ បន វិហារំ គន្ត្វា គន្ធកុដិបវិសនកាលេ តានិ បុប្ផានិ ទ្វារកោដ្ឋកេ បតិំសុ. សាយន្ហសមយេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អហោ អច្ឆរិយំ មាលាការស្ស កម្មំ, ធរមានកពុទ្ធស្ស ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា បុប្ផបូជំ កត្វា តង្ខណញ្ញេវ សព្ពដ្ឋកំ នាម លភតី’’តិ. សត្ថា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា តិណ្ណំ គមនានំ អញ្ញតរេន គមនេន ធម្មសភំ គន្ត្វា ពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, យស្ស កម្មស្ស កតត្តា បច្ឆានុតប្បំ ន ហោតិ, អនុស្សរិតានុស្សរិតក្ខណេ សោមនស្សមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវរូបំ កម្មំ កត្តព្ពមេវា’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦៨. ‘‘តញ្ច កម្មំ កតំ សាធុ, យំ កត្វា នានុតប្បតិ;

យស្ស បតីតោ សុមនោ, វិបាកំ បដិសេវតី’’តិ.

តត្ថ យំ កត្វាតិ យំ ទេវមនុស្សសម្បត្តីនញ្ចេវ និព្ពានសម្បត្តិយា ច និព្ពត្តនសមត្ថំ សុខុទ្រយំ កម្មំ កត្វា នានុតប្បតិ, អថ ខោ ទិដ្ឋធម្មេយេវ អនុស្សរិតានុស្សរិតក្ខណេយេវ បីតិវេគេន បតីតោ សោមនស្សវេគេន ច សុមនោ ហុត្វា អាយតិំ បីតិសោមនស្សជាតោ ហុត្វា វិបាកំ បដិសេវតិ, តំ កម្មំ កតំ សាធុ ភទ្ទកន្តិ.

ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

សុមនមាលាការវត្ថុ នវមំ.

១០. ឧប្បលវណ្ណត្ថេរីវត្ថុ

មធុវា មញ្ញតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧប្បលវណ្ណត្ថេរិំ អារព្ភ កថេសិ.

សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស បាទមូលេ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា កប្បសតសហស្សំ បុញ្ញានិ កុរុមានា ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ទេវលោកតោ ចវិត្វា សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. នីលុប្បលគព្ភសមានវណ្ណតាយ ចស្សា ឧប្បលវណ្ណាត្វេវ នាមំ អកំសុ. អថស្សា វយប្បត្តកាលេ សកលជម្ពុទីបេ រាជានោ ច សេដ្ឋិនោ ច សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ សាសនំ បហិណិំសុ – ‘‘ធីតរំ អម្ហាកំ ទេតូ’’តិ. អបហិណន្តោ នាម នាហោសិ. តតោ សេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សព្ពេសំ មនំ គហេតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ឧបាយំ បនេកំ ករិស្សាមី’’តិ ធីតរំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អម្ម, បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ អាហ. តស្សា បច្ឆិមភវិកត្តា តំ វចនំ សីសេ អាសិត្តំ សតបាកតេលំ វិយ អហោសិ. តស្មា បិតរំ ‘‘បព្ពជិស្សាមិ, តាតា’’តិ អាហ. សោ តស្សា មហន្តំ សក្ការំ កត្វា ភិក្ខុនីឧបស្សយំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. តស្សា អចិរបព្ពជិតាយ ឯវ ឧបោសថាគារេ កាលវារោ បាបុណិ. សា ទីបំ ជាលេត្វា ឧបោសថាគារំ សម្មជ្ជិត្វា ទីបសិខាយ និមិត្តំ គណ្ហិត្វា ឋិតាវ បុនប្បុនំ ឱលោកយមានា តេជោកសិណារម្មណំ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តមេវ បាទកំ កត្វា អរហត្តំ បាបុណិ សទ្ធិំ បដិសម្ភិទាហិ ចេវ អភិញ្ញាហិ ច.

សា អបរេន សមយេន ជនបទចារិកំ ចរិត្វា បច្ចាគន្ត្វា អន្ធវនំ បាវិសិ. តទា ភិក្ខុនីនំ អរញ្ញវាសោ អប្បដិក្ខិត្តោ ហោតិ. អថស្សា តត្ថ កុដិកំ កត្វា មញ្ចកំ បញ្ញាបេត្វា សាណិយា បរិក្ខិបិំសុ. សា សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា និក្ខមិ. មាតុលបុត្តោ បនស្សា នន្ទមាណវោ នាម គិហិកាលតោ បដ្ឋាយ បដិពទ្ធចិត្តោ. សោ តស្សា អាគតភាវំ សុត្វា ថេរិយា អាគមនតោ បុរេតរមេវ អន្ធវនំ គន្ត្វា តំ កុដិកំ បវិសិត្វា ហេដ្ឋាមញ្ចកេ និលីនោ ថេរិយា អាគន្ត្វា កុដិកំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ មញ្ចកេ និសិន្នមត្តាយ ពហិ អាតបតោ អាគតត្តា ចក្ខុបថេ អន្ធការេ អវិគតេយេវ ហេដ្ឋាមញ្ចកតោ និក្ខមិត្វា មញ្ចកំ អភិរុយ្ហ ‘‘មា នស្សិ ពាល, មា នស្សិ ពាលា’’តិ ថេរិយា វារិយមានោយេវ អភិភវិត្វា អត្តនា បត្ថិតកម្មំ កត្វា បាយាសិ. អថស្ស អគុណំ ធារេតុំ អសក្កោន្តី វិយ មហាបថវី ទ្វេធា ភិជ្ជិ. សោ បថវិំ បវិដ្ឋោ គន្ត្វា មហាអវីចិម្ហិ ឯវ និព្ពត្តិ. ថេរីបិ តមត្ថំ ភិក្ខុនីនំ អារោចេសិ. ភិក្ខុនិយោ ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចយិំសុ. តំ សុត្វា សត្ថា ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុភិក្ខូនី ឧបាសកឧបាសិកាសុ យោ កោចិ ពាលោ បាបកម្មំ ករោន្តោ មធុសក្ខរាទីសុ កិញ្ចិ ទេវ មធុររសំ ខាទមានោ បុរិសោ វិយ តុដ្ឋហដ្ឋោ ឧទគ្គុទគ្គោ វិយ ករោតី’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦៩. ‘‘មធុវា មញ្ញតិ ពាលោ, យាវ បាបំ ន បច្ចតិ;

យទា ច បច្ចតិ បាបំ, ពាលោ ទុក្ខំ និគច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ មធុវាតិ ពាលស្ស ហិ បាបំ អកុសលកម្មំ ករោន្តស្ស តំ កម្មំ មធុ វិយ មធុររសំ វិយ ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាបំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ. ឥតិ នំ សោ មធុំវ មញ្ញតិ. យាវាតិ យត្តកំ កាលំ. បាបំ ន បច្ចតីតិ ទិដ្ឋធម្មេ វា សម្បរាយេ វា វិបាកំ ន ទេតិ, តាវ នំ ឯវំ មញ្ញតិ. យទា ចាតិ យទា បនស្ស ទិដ្ឋធម្មេ វា វិវិធា កម្មការណា កយិរមានស្ស, សម្បរាយេ វា និរយាទីសុ មហាទុក្ខំ អនុភវន្តស្ស តំ បាបំ បច្ចតិ, អថ សោ ពាលោ ទុក្ខំ និគច្ឆតិ វិន្ទតិ បដិលភតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ.