៧. សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិវត្ថុ

ចរន្តិ ពាលា ទុម្មេធាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិំ អារព្ភ កថេសិ. សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិវត្ថុ ឧទានេ (ឧទា. ៤៣) អាគតមេវ.

តទា ហិ សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិ បរិសបរិយន្តេ និសិន្នោ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបត្តិផលំ បត្វា អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ សត្ថុ អារោចេតុកាមោ បរិសមជ្ឈេ ឱគាហិតុំ អវិសហន្តោ មហាជនស្ស សត្ថារំ វន្ទិត្វា អនុគន្ត្វា និវត្តនកាលេ វិហារំ អគមាសិ. តស្មិំ ខណេ សក្កោ ទេវរាជា ‘‘អយំ សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិ អត្តនោ សត្ថុ សាសនេ បដិលទ្ធគុណំ បាកដំ កាតុកាមោ’’តិ ញត្វា ‘‘វីមំសិស្សាមិ ន’’ន្តិ គន្ត្វា អាកាសេ ឋិតោវ ឯតទវោច – ‘‘សុប្បពុទ្ធ, ត្វំ មនុស្សទលិទ្ទោ មនុស្សវរាកោ, អហំ តេ អបរិយន្តំ ធនំ ទស្សាមិ, ‘ពុទ្ធោ ន ពុទ្ធោ, ធម្មោ ន ធម្មោ, សង្ឃោ ន សង្ឃោ, អលំ មេ ពុទ្ធេន, អលំ មេ ធម្មេន, អលំ មេ សង្ឃេនា’តិ វទេហី’’តិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘អហំ សក្កោ’’តិ. អន្ធពាល, អហិរិក ត្វំ មយា សទ្ធិំ កថេតុំ ន យុត្តរូបោ, ត្វំ មំ ‘‘ទុគ្គតោ ទលិទ្ទោ កបណោ’’តិ វទេសិ, នេវាហំ ទុគ្គតោ, ន ទលិទ្ទោ, សុខប្បត្តោ អហមស្មិ មហទ្ធនោ –

‘‘សទ្ធាធនំ សីលធនំ, ហិរី ឱត្តប្បិយំ ធនំ;

សុតធនញ្ច ចាគោ ច, បញ្ញា វេ សត្តមំ ធនំ.

‘‘យស្ស ឯតេ ធនា អត្ថិ, ឥត្ថិយា បុរិសស្ស វា;

‘អទលិទ្ទោ’តិ តំ អាហុ, អមោឃំ តស្ស ជីវិត’’ន្តិ. (អ. និ. ៧.៥-៦) –

ឥមានិ មេ សត្តវិធអរិយធនានិ សន្តិ, យេសញ្ហិ ឥមានិ សត្ត ធនានិ សន្តិ, ន តេ ពុទ្ធេហិ វា បច្ចេកពុទ្ធេហិ វា ‘‘ទលិទ្ទា’’តិ វុច្ចន្តីតិ. សក្កោ តស្ស កថំ សុត្វា តំ អន្តរាមគ្គេ ឱហាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ តំ វចនបដិវចនំ អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា អាហ – ‘‘ន ខោ, សក្ក, សក្កា តាទិសានំ សតេនបិ សហស្សេនបិ សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិំ ‘ពុទ្ធោ ន ពុទ្ធោ’តិ វា, ‘ធម្មោ ន ធម្មោ’តិ វា, ‘សង្ឃោ ន សង្ឃោ’តិ វា កថាបេតុ’’ន្តិ. សុប្បពុទ្ធោបិ ខោ កុដ្ឋិ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារា កតបដិសន្ថារោ សម្មោទមានោ អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ អារោចេត្វា វុដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ នំ អចិរបក្កន្តំ គាវី តរុណវច្ឆា ជីវិតា វោរោបេសិ.

សា កិរ ឯកា យក្ខិនី បុក្កុសាតិកុលបុត្តំ, ពាហិយំ ទារុចីរិយំ, តម្ពទាឋិកចោរឃាតកំ, សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ជនានំ អនេកសតេ អត្តភាវេ គាវី ហុត្វា ជីវិតា វោរោបេសិ. តេ កិរ អតីតេ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា ហុត្វា ឯកំ នគរសោភិនិំ គណិកំ ឧយ្យានំ នេត្វា ទិវសំ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា សាយន្ហសមយេ ឯវំ សម្មន្តយិំសុ – ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ អញ្ញោ នត្ថិ, ឥមិស្សា អម្ហេហិ ទិន្នំ កហាបណសហស្សញ្ច សព្ពញ្ច បសាធនភណ្ឌំ គហេត្វា ឥមំ មារេត្វា គច្ឆាមា’’តិ. សា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ឥមេ និល្លជ្ជា, មយា សទ្ធិំ អភិរមិត្វា ឥទានិ មំ មារេតុកាមា, ជានិស្សាមិ នេសំ កត្តព្ពយុត្តក’’ន្តិ តេហិ មារិយមានា ‘‘អហំ យក្ខិនី ហុត្វា យថា មំ ឯតេ មារេន្តិ, ឯវមេវ តេ មារេតុំ សមត្ថា ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. តស្ស និស្សន្ទេន ឥមេ មារេសិ. សម្ពហុលា ភិក្ខូ តស្ស កាលកិរិយំ ភគវតោ អារោចេត្វា ‘‘តស្ស កា គតិ, កេន ច ការណេន កុដ្ឋិភាវំ បត្តោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា សោតាបត្តិផលំ បត្វា តស្ស តាវតិំសភវនេ ឧប្បន្នភាវញ្ច តគរសិខិបច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា និដ្ឋុភិត្វា អបសព្យំ កត្វា ទីឃរត្តំ និរយេ បច្ចិត្វា វិបាកាវសេសេន ឥទានិ កុដ្ឋិភាវប្បត្តិញ្ច ព្យាករិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមេ សត្តា អត្តនាវ អត្តនោ កដុកវិបាកកម្មំ ករោន្តា វិចរន្តី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ឧត្តរិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦៦. ‘‘ចរន្តិ ពាលា ទុម្មេធា, អមិត្តេនេវ អត្តនា;

ករោន្តា បាបកំ កម្មំ, យំ ហោតិ កដុកប្ផល’’ន្តិ.

តត្ថ ចរន្តីតិ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ អកុសលមេវ ករោន្តា វិចរន្តិ. ពាលាតិ ឥធលោកត្ថញ្ច បរលោកត្ថញ្ច អជានន្តា ឥធ ពាលា នាម. ទុម្មេធាតិ ទុប្បញ្ញា. អមិត្តេនេវ អត្តនាតិ អត្តនា អមិត្តភូតេន វិយ វេរិនា ហុត្វា. កដុកប្ផលន្តិ តិខិណផលំ ទុក្ខផលន្តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិវត្ថុ សត្តមំ.