២. មហាកស្សបត្ថេរសទ្ធិវិហារិកវត្ថុ

ចរញ្ចេ នាធិគច្ឆេយ្យាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ ជេតវនេ វិហរន្តោ មហាកស្សបត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អារព្ភ កថេសិ. ទេសនា រាជគហេ សមុដ្ឋិតា.

ថេរំ កិរ រាជគហំ និស្សាយ បិប្បលិគុហាយំ វសន្តំ ទ្វេ សទ្ធិវិហារិកា ឧបដ្ឋហិំសុ. តេសុ ឯកោ សក្កច្ចំ វត្តំ ករោតិ, ឯកោ តេន កតំ កតំ អត្តនា កតំ វិយ ទស្សេន្តោ មុខោទកទន្តកដ្ឋានំ បដិយាទិតភាវំ ញត្វា, ‘‘ភន្តេ, មុខោទកទន្តកដ្ឋានិ មេ បដិយាទិតានិ, មុខំ ធោវថា’’តិ វទតិ, បាទធោវនន្ហានាទិកាលេបិ ឯវមេវ វទតិ. ឥតរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ និច្ចកាលំ មយា កតំ កតំ អត្តនា កតំ វិយ កត្វា ទស្សេតិ, ហោតុ, កត្តព្ពយុត្តកមស្ស ករិស្សាមី’’តិ. តស្ស ភុញ្ជិត្វា សុបន្តស្សេវ ន្ហានោទកំ តាបេត្វា ឯកស្មិំ ឃដេ កត្វា បិដ្ឋិកោដ្ឋកេ ឋបេសិ, ឧទកតាបនភាជនេ បន នាឡិមត្តំ ឧទកំ សេសេត្វា ឧសុមំ មុញ្ចន្តំ ឋបេសិ. តំ ឥតរោ សាយន្ហសមយេ បពុជ្ឈិត្វា ឧសុមំ និក្ខន្តំ ទិស្វា ‘‘ឧទកំ តាបេត្វា កោដ្ឋកេ ឋបិតំ ភវិស្សតី’’តិ វេគេន គន្ត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កោដ្ឋកេ ឧទកំ ឋបិតំ, ន្ហាយថា’’តិ វត្វា ថេរេន សទ្ធិំយេវ កោដ្ឋកំ បាវិសិ. ថេរោ ឧទកំ អបស្សន្តោ ‘‘កហំ ឧទកំ, អាវុសោ’’តិ អាហ. ទហរោ អគ្គិសាលំ គន្ត្វា ភាជនេ ឧឡុង្កំ ឱតារេត្វា តុច្ឆភាវំ ញត្វា ‘‘បស្សថ ទុដ្ឋស្ស កម្មំ តុច្ឆភាជនំ ឧទ្ធនេ អារោបេត្វា កុហិំ គតោ, អហំ ‘កោដ្ឋកេ ឧទក’ន្តិ សញ្ញាយ អារោចេសិ’’ន្តិ ឧជ្ឈាយន្តោ ឃដំ អាទាយ តិត្ថំ អគមាសិ. ឥតរោបិ បិដ្ឋិកោដ្ឋកតោ ឧទកំ អាហរិត្វា កោដ្ឋកេ ឋបេសិ.

ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ទហរោ ‘ឧទកំ មេ តាបេត្វា កោដ្ឋកេ ឋបិតំ, ឯថ, ភន្តេ, ន្ហាយថា’តិ វត្វា ឥទានិ ឧជ្ឈាយន្តោ ឃដំ អាទាយ តិត្ថំ គច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ ឯស ទហរោ ឥមិនា កតំ វត្តំ អត្តនាវ កតំ វិយ បកាសេតី’’តិ ញត្វា សាយំ អាគន្ត្វា និសិន្នស្ស ឱវាទមទាសិ, ‘‘អាវុសោ, ភិក្ខុនា នាម ‘អត្តនា កតមេវ កត’ន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ, នោ អកតំ, ត្វំ ឥទានេវ ‘កោដ្ឋកេ ឧទកំ ឋបិតំ, ន្ហាយថ, ភន្តេ’តិ វត្វា មយិ បវិសិត្វា ឋិតេ ឃដំ អាទាយ ឧជ្ឈាយន្តោ គច្ឆសិ, បព្ពជិតស្ស នាម ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. សោ ‘‘បស្សថ ថេរស្ស កម្មំ, ឧទកមត្តកំ នាម និស្សាយ មំ ឯវំ វទេសី’’តិ កុជ្ឈិត្វា បុនទិវសេ ថេរេន សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ន បាវិសិ. ថេរោ ឥតរេន សទ្ធិំ ឯកំ បទេសំ អគមាសិ. សោ តស្មិំ គតេ ថេរស្ស ឧបដ្ឋាកកុលំ គន្ត្វា ‘‘ថេរោ កហំ, ភន្តេ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ថេរស្ស អផាសុកំ ជាតំ, វិហារេយេវ និសិន្នោ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ឯវរូបំ កិរ នាម អាហារំ ទេថា’’តិ វុត្តេ តេន វុត្តនិយាមេនេវ សម្បាទេត្វា អទំសុ. សោ អន្តរាមគ្គេវ តំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វិហារំ គតោ. ថេរោបិ គតដ្ឋានេ មហន្តំ សុខុមវត្ថំ លភិត្វា អត្តនា សទ្ធិំ គតទហរស្ស អទាសិ. សោ តំ រជិត្វា អត្តនោ និវាសនបារុបនំ អកាសិ.

ថេរោ បុនទិវសេ តំ ឧបដ្ឋាកកុលំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, ‘តុម្ហាកំ កិរ អផាសុកំ ជាត’ន្តិ អម្ហេហិ ទហរេន វុត្តនិយាមេនេវ បដិយាទេត្វា អាហារោ បេសិតោ, បរិភុញ្ជិត្វា វោ ផាសុកំ ជាត’’ន្តិ វុត្តេ តុណ្ហី អហោសិ. វិហារំ បន គន្ត្វា តំ ទហរំ វន្ទិត្វា និសិន្នំ ឯវមាហ – ‘‘អាវុសោ, តយា កិរ ហិយ្យោ, ឥទំ នាម កតំ, ឥទំ បព្ពជិតានំ ន អនុច្ឆវិកំ, វិញ្ញត្តិំ កត្វា ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. សោ កុជ្ឈិត្វា ថេរេ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ‘‘បុរិមទិវសេ ឧទកមត្តំ និស្សាយ មំ មុសាវាទិំ កត្វា អជ្ជ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកកុលេ ភត្តមុដ្ឋិយា ភុត្តការណា មំ ‘វិញ្ញត្តិំ កត្វា ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’តិ វទតិ, វត្ថម្បិ តេន អត្តនោ ឧបដ្ឋាកស្សេវ ទិន្នំ, អហោ ថេរស្ស ភារិយំ កម្មំ, ជានិស្សាមិស្ស កត្តព្ពយុត្តក’’ន្តិ បុនទិវសេ ថេរេ គាមំ បវិសន្តេ សយំ វិហារេ ឱហីយិត្វា ទណ្ឌំ គហេត្វា បរិភោគភាជនានិ ភិន្ទិត្វា ថេរស្ស បណ្ណសាលាយ អគ្គិំ ទត្វា យំ ន ឈាយតិ, តំ មុគ្គរេន បហរន្តោ ភិន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា បលាតោ. សោ កាលំ កត្វា អវីចិមហានិរយេ និព្ពត្តិ.

មហាជនោ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ – ‘‘ថេរស្ស កិរ សទ្ធិវិហារិកោ ឱវាទមត្តំ អសហន្តោ កុជ្ឈិត្វា បណ្ណសាលំ ឈាបេត្វា បលាតោ’’តិ. អថេកោ ភិក្ខុ អបរភាគេ រាជគហា និក្ខមិត្វា សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមោ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សត្ថារា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘រាជគហតោ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ‘‘មម បុត្តស្ស មហាកស្សបស្ស ខមនីយ’’ន្តិ? ‘‘ខមនីយំ, ភន្តេ, ឯកោ បន សទ្ធិវិហារិកោ ឱវាទមត្តេន កុជ្ឈិត្វា បណ្ណសាលំ ឈាបេត្វា បលាតោ’’តិ. សត្ថា ‘‘ន សោ ឥទានេវ ឱវាទំ សុត្វា កុជ្ឈតិ, បុព្ពេបិ កុជ្ឈិយេវ. ន ឥទានេវ កុដិំ ទូសេតិ, បុព្ពេបិ ទូសេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ហិមវន្តបទេសេ ឯកោ សិង្គិលសកុណោ កុលាវកំ កត្វា វសិ. អថេកទិវសំ ទេវេ វស្សន្តេ ឯកោ មក្កដោ សីតេន កម្បមានោ តំ បទេសំ អគមាសិ. សិង្គិលោ តំ ទិស្វា គាថមាហ –

‘‘មនុស្សស្សេវ តេ សីសំ, ហត្ថបាទា ច វានរ;

អថ កេន នុ វណ្ណេន, អគារំ តេ ន វិជ្ជតី’’តិ. (ជា. ១.៤.៨១);

មក្កដោ ‘‘កិញ្ចាបិ មេ ហត្ថបាទា អត្ថិ, យាយ បន បញ្ញាយ វិចារេត្វា អគារំ ករេយ្យំ, សា មេ បញ្ញា នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា តមត្ថំ វិញ្ញាបេតុកាមោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មនុស្សស្សេវ មេ សីសំ, ហត្ថបាទា ច សិង្គិល;

យាហុ សេដ្ឋា មនុស្សេសុ, សា មេ បញ្ញា ន វិជ្ជតី’’តិ. (ជា. ១.៤.៨២);

អថ នំ ‘‘ឯវរូបស្ស តវ កថំ ឃរាវាសោ ឥជ្ឈិស្សតី’’តិ គរហន្តោ សិង្គិលោ ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

‘‘អនវដ្ឋិតចិត្តស្ស, លហុចិត្តស្ស ទុព្ភិនោ;

និច្ចំ អទ្ធុវសីលស្ស, សុខភាវោ ន វិជ្ជតិ.

‘‘សោ ករស្សុ អានុភាវំ, វីតិវត្តស្សុ សីលិយំ;

សីតវាតបរិត្តាណំ, ករស្សុ កុដវំ កបី’’តិ. (ជា. ១.៤.៨៣-៨៤);

មក្កដោ ‘‘អយំ មំ អនវដ្ឋិតចិត្តំ លហុចិត្តំ មិត្តទុព្ភិំ អទ្ធុវសីលំ ករោតិ, ឥទានិស្ស មិត្តទុព្ភិភាវំ ទស្សេស្សាមី’’តិ កុលាវកំ វិទ្ធំសេត្វា វិប្បកិរិ. សកុណោ តស្មិំ កុលាវកំ គណ្ហន្តេ ឯវ ឯកេន បស្សេន និក្ខមិត្វា បលាយិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មក្កដោ កុដិទូសកភិក្ខុ អហោសិ, សិង្គិលសកុណោ កស្សបោ អហោសី’’តិ. ជាតកំ សមោធានេត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, ន ឥទានេវ, បុព្ពេបិ សោ ឱវាទក្ខណេ កុជ្ឈិត្វា កុដិំ ទូសេសិ, មម បុត្តស្ស កស្សបស្ស ឯវរូបេន ពាលេន សទ្ធិំ វសនតោ ឯកកស្សេវ និវាសោ សេយ្យោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦១. ‘‘ចរញ្ចេ នាធិគច្ឆេយ្យ, សេយ្យំ សទិសមត្តនោ;

ឯកចរិយំ ទឡ្ហំ កយិរា, នត្ថិ ពាលេ សហាយតា’’តិ.

តត្ថ ចរន្តិ ឥរិយាបថចារំ អគ្គហេត្វា មនសាចារោ វេទិតព្ពោ, កល្យាណមិត្តំ បរិយេសន្តោតិ អត្ថោ. សេយ្យំ សទិសមត្តនោតិ អត្តនោ សីលសមាធិបញ្ញាគុណេហិ អធិកតរំ វា សទិសំ វា ន លភេយ្យ ចេ. ឯកចរិយន្តិ ឯតេសុ ហិ សេយ្យំ លភមានោ សីលាទីហិ វឌ្ឍតិ, សទិសំ លភមានោ ន បរិហាយតិ, ហីនេន បន សទ្ធិំ ឯកតោ វសន្តោ ឯកតោ សំភោគបរិភោគំ ករោន្តោ សីលាទីហិ បរិហាយតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវរូបោ បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ អញ្ញត្រ អនុទ្ទយា អញ្ញត្រ អនុកម្បា’’តិ (បុ. ប. ១២១; អ. និ. ៣.២៦). តស្មា សចេ ការុញ្ញំ បដិច្ច ‘‘អយំ មំ និស្សាយ សីលាទីហិ វឌ្ឍិស្សតី’’តិ តម្ហា បុគ្គលា កិញ្ចិ អបច្ចាសីសន្តោ តំ សង្គណ្ហិតុំ សក្កោតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ សក្កោតិ, ឯកចរិយំ ទឡ្ហំ កយិរា ឯកីភាវមេវ ថិរំ កត្វា សព្ពឥរិយាបថេសុ ឯកកោវ វិហរេយ្យ. កិំ ការណា? នត្ថិ ពាលេ សហាយតាតិ សហាយតា នាម ចូឡសីលំ មជ្ឈិមសីលំ មហាសីលំ ទស កថាវត្ថូនិ តេរស ធុតង្គគុណា វិបស្សនាគុណា ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ផលានិ តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា. អយំ សហាយតាគុណោ ពាលំ និស្សាយ នត្ថីតិ.

ទេសនាវសានេ អាគន្តុកោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ, ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

មហាកស្សបត្ថេរសទ្ធិវិហារិកវត្ថុ ទុតិយំ.