១៥. វនវាសីតិស្សសាមណេរវត្ថុ

អញ្ញា ហិ លាភូបនិសាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វនវាសិកតិស្សត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. ទេសនា រាជគហេ សមុដ្ឋិតា.

សារិបុត្តត្ថេរស កិរ បិតុ វង្គន្តព្រាហ្មណស្ស សហាយកោ មហាសេនព្រាហ្មណោ នាម រាជគហេ វសតិ. សារិបុត្តត្ថេរោ ឯកទិវសំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តស្មិំ អនុកម្បាយ តស្ស គេហទ្វារំ អគមាសិ. សោ បន បរិក្ខីណវិភវោ ទលិទ្ទោ. សោ ‘‘មម បុត្តោ មយ្ហំ គេហទ្វារំ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ អាគតោ ភវិស្សតិ, អហញ្ចម្ហិ ទុគ្គតោ, មយ្ហំ ទុគ្គតភាវំ ន ជានាតិ មញ្ញេ, នត្ថិ មេ កោចិ ទេយ្យធម្មោ’’តិ ថេរស្ស សម្មុខា ភវិតុំ អសក្កោន្តោ និលីយិ. ថេរោ អបរម្បិ ទិវសំ អគមាសិ, ព្រាហ្មណោ តថេវ និលីយិ. ‘‘កិញ្ចិទេវ លភិត្វា ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោបិ នាលភិ. អថេកទិវសំ ឯកស្មិំ ព្រាហ្មណវាចកេ ថូលសាដកេន សទ្ធិំ បាយសបាតិំ លភិត្វា អាទាយ គេហំ គន្ត្វាវ ថេរំ អនុស្សរិ, ‘‘ឥមំ បិណ្ឌបាតំ មយា ថេរស្ស ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ. ថេរោបិ តំ ខណំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ តំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា ‘‘ព្រាហ្មណោ ទេយ្យធម្មំ លភិត្វា មម អាគមនំ បច្ចាសីសតិ, មយា តត្ថ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ សង្ឃាដិំ បារុបិត្វា បត្តំ អាទាយ តស្ស គេហទ្វារេ ឋិតមេវ អត្តានំ ទស្សេសិ.

ព្រាហ្មណោ ថេរំ ទិស្វាវ ចិត្តំ បសីទិ. អថ នំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា អន្តោគេហេ និសីទាបេត្វា បាយសបាតិំ គហេត្វា ថេរស្ស បត្តេ អាកិរិ. ថេរោ ឧបឌ្ឍំ សម្បដិច្ឆិត្វា ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. អថ នំ ព្រាហ្មណោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯកបដិវីសមត្តោវ អយំ បាយសោ, បរលោកសង្គហំ មេ ករោថ, មា ឥធលោកសង្គហំ, និរវសេសមេវ ទាតុកាមោម្ហី’’តិ សព្ពំ អាកិរិ. ថេរោ តត្ថេវ បរិភុញ្ជិ. អថស្ស ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ តម្បិ សាដកំ ទត្វា វន្ទិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ភន្តេ, អហម្បិ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋធម្មមេវ បាបុណេយ្យ’’ន្តិ. ថេរោ ‘‘ឯវំ ហោតុ ព្រាហ្មណា’’តិ តស្ស អនុមោទនំ កត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមន្តោ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរន្តោ ជេតវនំ អគមាសិ. ‘‘ទុគ្គតកាលេ ទិន្នទានំ បន អតិវិយ តោសេតី’’តិ ព្រាហ្មណោបិ តំ ទានំ ទត្វា បសន្នចិត្តោ សោមនស្សជាតោ ថេរេ អធិមត្តំ សិនេហមកាសិ. សោ ថេរេ សិនេហេនេវ កាលំ កត្វា សាវត្ថិយំ ថេរស្សូបដ្ឋាកកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តំខណេយេវ បនស្ស មាតា ‘‘កុច្ឆិយំ មេ គព្ភោ បតិដ្ឋិតោ’’តិ ញត្វា សាមិកស្ស អារោចេសិ. សោ តស្សា គព្ភបរិហារំ អទាសិ.

តស្សា អច្ចុណ្ហអតិសីតអតិអម្ពិលាទិបរិភោគំ វជ្ជេត្វា សុខេន គព្ភំ បរិហរិយមានាយ ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បជ្ជិ ‘‘អហោ វតាហំ សារិបុត្តត្ថេរប្បមុខានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ និមន្តេត្វា គេហេ និសីទាបេត្វា អសម្ភិន្នខីរបាយសំ ទត្វា សយម្បិ កាសាយវត្ថានិ បរិទហិត្វា សុវណ្ណសរកំ អាទាយ អាសនបរិយន្តេ និសីទិត្វា ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ ឧច្ឆិដ្ឋបាយសំ បរិភុញ្ជេយ្យ’’ន្តិ. តស្សា កិរ សោ កាសាយវត្ថបរិទហនេ ទោហឡោ កុច្ឆិយំ បុត្តស្ស ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជ្ជាយ បុព្ពនិមិត្តំ អហោសិ. អថស្សា ញាតកា ‘‘ធម្មិកោ នោ ធីតាយ ទោហឡោ’’តិ សារិបុត្តត្ថេរំ សង្ឃត្ថេរំ កត្វា បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អសម្ភិន្នខីរបាយសំ អទំសុ. សាបិ ឯកំ កាសាវំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា សុវណ្ណសរកំ គហេត្វា អាសនបរិយន្តេ និសិន្នា ឧច្ឆិដ្ឋបាយសំ បរិភុញ្ជិ, ទោហឡោ បដិប្បស្សម្ភិ. តស្សា យាវ គព្ភវុដ្ឋានា អន្តរន្តរា កតមង្គលេសុបិ, ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាតាយ កតមង្គលេសុបិ សារិបុត្តត្ថេរប្បមុខានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អប្បោទកមធុបាយសមេវ អទំសុ. បុព្ពេ កិរេស ទារកេន ព្រាហ្មណកាលេ ទិន្នបាយសស្ស និស្សន្ទោ.

ជាតមង្គលទិវសេ បន តំ ទារកំ បាតោវ ន្ហាបេត្វា មណ្ឌេត្វា សិរិសយនេ សតសហស្សគ្ឃនិកស្ស កម្ពលស្ស ឧបរិ និបជ្ជាបេសុំ. សោ តត្ថ និបន្នកោវ ថេរំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ មេ បុព្ពាចរិយោ, មយា ថេរំ និស្សាយ អយំ សម្បត្តិ លទ្ធា, មយា ឥមស្ស ឯកំ បរិច្ចាគំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ សិក្ខាបទគហណត្ថាយ អានីយមានោ តំ កម្ពលំ ចូឡង្គុលិយា វេឋេត្វា អគ្គហេសិ. អថស្ស ‘‘អង្គុលិយំ កម្ពលោ លគ្គោ’’តិ តេ តំ ហរិតុំ អារភិំសុ. សោ បរោទិ. ញាតកា ‘‘អបេថ, មា ទារកំ រោទាបេថា’’តិ កម្ពលេនេវ សទ្ធិំ អានយិំសុ. សោ ថេរំ វន្ទនកាលេ កម្ពលតោ អង្គុលិំ អបកឌ្ឍិត្វា កម្ពលំ ថេរស្ស បាទមូលេ បាតេសិ. ញាតកា ‘‘ទហរកុមារេន អជានិត្វា កត’’ន្តិ អវត្វា ‘‘បុត្តេន នោ ទិន្នំ, បរិច្ចត្តមេវ ហោតុ, ភន្តេ’’តិ វត្វា, ‘‘ភន្តេ, សតសហស្សគ្ឃនិកេន កម្ពលេន បូជាការកស្ស តុម្ហាកំ ទាសស្ស សិក្ខាបទានិ ទេថា’’តិ អាហំសុ. ‘‘កោ នាមោ អយំ ទារកោ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, អយ្យេន សមាននាមកោ, តិស្សោ នាមេស ភវិស្សតី’’តិ. ថេរោ កិរ គិហិកាលេ ឧបតិស្សមាណវោ នាម អហោសិ. មាតាបិស្ស ចិន្តេសិ – ‘‘ន មយា បុត្តស្ស អជ្ឈាសយោ ភិន្ទិតព្ពោ’’តិ. ឯវំ ទារកស្ស នាមករណមង្គលំ កត្វា បុន តស្ស អាហារបរិភោគមង្គលេបិ បុន តស្ស កណ្ណវិជ្ឈនមង្គលេបិ ទុស្សគហណមង្គលេបិ ចូឡាកប្បនមង្គលេបិ សារិបុត្តត្ថេរប្បមុខានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អប្បោទកមធុបាយសមេវ អទំសុ.

ទារកោ វុទ្ធិមន្វាយ សត្តវស្សិកកាលេ មាតរំ អាហ – ‘‘អម្ម, ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, តាត, បុព្ពេវាហំ ‘ន មយា បុត្តស្ស អជ្ឈាសយោ ភិន្ទិតព្ពោ’តិ មនំ អកាសិំ, បព្ពជ, បុត្តា’’តិ ថេរំ និមន្តាបេត្វា តស្ស អាគតស្ស ភិក្ខញ្ច ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ ទាសោ ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ វទតិ, ឥមំ អាទាយ សាយំ វិហារំ អាគមិស្សាមា’’តិ ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា សាយន្ហសមយេ មហន្តេន សក្ការសម្មានេន បុត្តំ អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា ថេរស្ស និយ្យាទេសិ. ថេរោ តេន សទ្ធិំ កថេសិ – ‘‘តិស្ស, បព្ពជ្ជា នាម ទុក្ករា, ឧណ្ហេន អត្ថេ សតិ សីតំ លភតិ, សីតេន អត្ថេ សតិ ឧណ្ហំ លភតិ, បព្ពជិតា កិច្ឆេន ជីវន្តិ, ត្វញ្ច សុខេធិតោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អហំ តុម្ហេហិ វុត្តនិយាមេនេវ សព្ពំ កាតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ. ថេរោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា តស្ស បដិកូលមនសិការវសេន តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា តំ បព្ពាជេសិ. សកលម្បិ ហិ ទ្វត្តិំសាការំ កថេតុំ វដ្ដតិយេវ. សព្ពំ កថេតុំ អសក្កោន្តេន បន តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពមេវ. ឥទញ្ហិ កម្មដ្ឋានំ សព្ពពុទ្ធានំ អវិជហិតមេវ. កេសាទីសុ ឯកេកកោដ្ឋាសេសុ អរហត្តំ បត្តានំ ភិក្ខូនម្បិ ភិក្ខុនីនម្បិ ឧបាសកានម្បិ ឧបាសិកានម្បិ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ. អព្យត្តា ភិក្ខូ បន បព្ពជេន្តា អរហត្តស្សូបនិស្សយំ នាសេន្តិ. តស្មា ថេរោ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជេត្វា ទសសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ.

មាតាបិតរោ បុត្តស្ស បព្ពជិតសក្ការំ ករោន្តា សត្តាហំ វិហារេយេវ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អប្បោទកមធុបាយសមេវ អទំសុ. ភិក្ខូបិ ‘‘និពទ្ធំ អប្បោទកមធុបាយសំ បរិភុញ្ជិតុំ ន សក្កោមា’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ. តស្សបិ មាតាបិតរោ សត្តមេ ទិវសេ សាយំ គេហំ អគមំសុ. សាមណេរោ អដ្ឋមេ ទិវសេ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. សាវត្ថិវាសិនោ ‘‘សាមណេរោ កិរ អជ្ជ បិណ្ឌាយ បវិសិស្សតិ, សក្ការមស្ស ករិស្សាមា’’តិ បញ្ចហិ សាដកសតេហិ ចុម្ពដកានិ កត្វា បញ្ច បិណ្ឌបាតសតានិ សជ្ជេត្វា អាទាយ បដិបថេ ឋត្វា អទំសុ, បុនទិវសេ វិហារស្ស ឧបវនំ អាគន្ត្វា អទំសុ. ឯវំ សាមណេរោ ទ្វីហេវ ទិវសេហិ សាដកសហស្សេហិ សទ្ធិំ បិណ្ឌបាតសហស្សំ លភិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទាបេសិ. ព្រាហ្មណកាលេ ទិន្នថូលសាដកស្ស កិរេស និស្សន្ទោ. អថស្ស ភិក្ខូ ‘‘បិណ្ឌបាតទាយកតិស្សោ’’តិ នាមំ ករិំសុ.

បុនេកទិវសំ សាមណេរោ សីតកាលេ វិហារចារិកំ ចរន្តោ ភិក្ខូ តត្ថ តត្ថ អគ្គិសាលាទីសុ វិសិព្ពេន្តេ ទិស្វា អាហ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, វិសិព្ពេន្តា និសិន្នាត្ថា’’តិ? ‘‘សីតំ នោ បីឡេតិ សាមណេរោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, សីតកាលេ នាម កម្ពលំ បារុបិតុំ វដ្ដតិ. សោ ហិ សីតំ បដិពាហិតុំ សមត្ថោ’’តិ. សាមណេរ ‘‘ត្វំ មហាបុញ្ញោ កម្ពលំ លភេយ្យាសិ, អម្ហាកំ កុតោ កម្ពលោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, កម្ពលត្ថិកា មយា សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ សកលវិហារេ អារោចាបេសិ. អថ ភិក្ខូ ‘‘សាមណេរេន សទ្ធិំ គន្ត្វា កម្ពលំ អាហរិស្សាមា’’តិ សត្តវស្សិកសាមណេរំ និស្សាយ សហស្សមត្តា ភិក្ខូ និក្ខមិំសុ. សោ ‘‘ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ កុតោ កម្ពលំ លភិស្សាមី’’តិ ចិត្តម្បិ អនុប្បាទេត្វា តេ អាទាយ នគរាភិមុខោ បាយាសិ. សុទិន្នស្ស ហិ ទានស្ស ឯវរូបោ អានុភាវោ ហោតិ. សោ ពហិនគរេយេវ ឃរបដិបាដិយា ចរន្តោ បញ្ច កម្ពលសតានិ លភិត្វា អន្តោនគរំ បាវិសិ. មនុស្សា ឥតោ ចិតោ ច កម្ពលេ អាហរន្តិ.

ឯកោ បន បុរិសោ អាបណទ្វារេន អាគច្ឆន្តោ បញ្ច កម្ពលសតានិ បសារេត្វា និសិន្នំ ឯកំ អាបណិកំ ទិស្វា អាហ – ‘‘អម្ភោ, ឯកោ សាមណេរោ កម្ពលេ សំហរន្តោ អាគច្ឆតិ, តវ កម្ពលេ បដិច្ឆាទេហី’’តិ? ‘‘កិំ បន សោ ទិន្នកេ គណ្ហាតិ, ឧទាហុ អទិន្នកេ’’តិ? ‘‘ទិន្នកេ គណ្ហាតី’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ សចេ ឥច្ឆាមិ, ទស្សាមិ, នោ ចេ, ន ទស្សាមិ, គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ ឧយ្យោជេសិ. មច្ឆរិនោ ហិ អន្ធពាលា ឯវរូបេសុ ទានំ ទទមានេសុ មច្ឆរាយិត្វា អសទិសទានំ ទិស្វា មច្ឆរាយន្តោ កាឡោ (ធ. ប. ១៧៧) វិយ និរយេ និព្ពត្តន្តិ. អាបណិកោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បុរិសោ អត្តនោ ធម្មតាយ អាគច្ឆមានោ ‘តវ កម្ពលេ បដិច្ឆាទេហី’តិ មំ អាហ. ‘សចេបិ សោ ទិន្នកំ គណ្ហា’តិ, អហំ បន ‘មម សន្តកំ សចេ ឥច្ឆាមិ, ទស្សាមិ, នោ ចេ, ន ទស្សាមី’តិ អវចំ, ទិដ្ឋកំ បន អទេន្តស្ស លជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ, អត្តនោ សន្តកំ បដិច្ឆាទេន្តស្ស ទោសោ នត្ថិ, ឥមេសុ បញ្ចកម្ពលសតេសុ ទ្វេ កម្ពលានិ សតសហស្សគ្ឃនិកានិ, ឥមានេវ បដិច្ឆាទេតុំ វដ្ដតី’’តិ. ទ្វេបិ កម្ពលេ ទសាយ ទសំ សម្ពន្ធិត្វា តេសំ អន្តរេ បក្ខិបិត្វា បដិច្ឆាទេសិ. សាមណេរោបិ ភិក្ខុសហស្សេន សទ្ធិំ តំ បទេសំ បាបុណិ. អាបណិកស្ស សាមណេរំ ទិស្វាវ បុត្តសិនេហោ ឧប្បជ្ជិ, សកលសរីរំ សិនេហេន បរិបុណ្ណំ អហោសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘តិដ្ឋតុ កម្ពលានិ, ឥមំ ទិស្វា ហទយមំសម្បិ ទាតុំ យុត្ត’’ន្តិ. តេ ទ្វេបិ កម្ពលេ នីហរិត្វា សាមណេរស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តយា ទិដ្ឋធម្មស្ស ភាគី អស្ស’’ន្តិ អវច. សោបិស្ស ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទនំ អកាសិ.

សាមណេរោ អន្តោនគរេបិ បញ្ច កម្ពលសតានិ លភិ. ឯវំ ឯកទិវសំយេវ កម្ពលសហស្សំ លភិត្វា ភិក្ខុសហស្សស្ស អទាសិ. អថស្ស កម្ពលទាយកតិស្សត្ថេរោតិ នាមំ ករិំសុ. ឯវំ នាមករណទិវសេ ទិន្នកម្ពលោ សត្តវស្សិកកាលេ កម្ពលសហស្សភាវំ បាបុណិ. ពុទ្ធសាសនញ្ហិ ឋបេត្វា នត្ថញ្ញំ តំ ឋានំ, យត្ថ អប្បំ ទិន្នំ ពហុំ ហោតិ, ពហុំ ទិន្នំ ពហុតរំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘តថារូបោយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុសង្ឃោ, យថារូបេ ភិក្ខុសង្ឃេ អប្បំ ទិន្នំ ពហុំ ហោតិ, ពហុំ ទិន្នំ ពហុតរ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១៤៦) –

ឯវំ សាមណេរោ ឯកកម្ពលស្ស និស្សន្ទេន សត្តវស្សិកោវ កម្ពលសហស្សំ លភិ. តស្ស ជេតវនេ វិហរន្តស្ស អភិក្ខណំ ញាតិទាយកា សន្តិកំ អាគន្ត្វា កថាសល្លាបំ ករោន្តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឥធ វសន្តេន ញាតិទាយកេសុ អាគន្ត្វា កថេន្តេសុ អកថេតុម្បិ ន សក្កា, ឯតេហិ សទ្ធិំ កថាបបញ្ចេន អត្តនោ បតិដ្ឋំ កាតុំ ន សក្កា, យំនូនាហំ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អរញ្ញំ បវិសេយ្យ’’ន្តិ. សោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា ឧបជ្ឈាយំ វន្ទិត្វា បត្តចីវរមាទាយ វិហារា និក្ខមិត្វា ‘‘សចេ អាសន្នដ្ឋានេ វសិស្សាមិ, ញាតកា មំ បក្កោសិស្សន្តី’’តិ វីសតិ យោជនសតំ មគ្គំ អគមាសិ. អថេកេន គាមទ្វារេន គច្ឆន្តោ ឯកំ មហល្លកបុរិសំ ទិស្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ នុ ខោ, មហាឧបាសក, ឥមស្មិំ បទេសេ វសន្តានំ អារញ្ញកវិហារោ អត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ មេ មគ្គំ អាចិក្ខាហី’’តិ. មហល្លកឧបាសកស្ស បន តំ ទិស្វាវ បុត្តសិនេហោ ឧទបាទិ. អថស្ស តត្ថេវ ឋិតោ អនាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯហិ, ភន្តេ, អាចិក្ខិស្សាមិ តេ’’តិ គហេត្វា អគមាសិ. សាមណេរោ តេន សទ្ធិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ នានាបុប្ផផលបដិមណ្ឌិតេ រុក្ខបព្ពតបទេសេ ទិស្វា ‘‘អយំ, ឧបាសក, កិំ បទេសោ នាម, អយំ ឧបាសក កិំ បទេសោ នាមា’’តិ បុច្ឆិ. សោបិស្ស តេសំ នាមានិ អាចិក្ខន្តោ អារញ្ញកវិហារំ បត្វា ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, ផាសុកដ្ឋានំ, ឥធេវ វសាហី’’តិ វត្វា, ‘‘ភន្តេ, កោ នាមោ ត្វ’’ន្តិ នាមំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អហំ វនវាសីតិស្សោ នាម ឧបាសកា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ស្វេ អម្ហាកំ គាមេ ភិក្ខាយ ចរិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា និវត្តិត្វា អន្តោគាមមេវ គតោ. ‘‘វនវាសីតិស្សោ នាម វិហារំ អាគតោ, តស្ស យាគុភត្តាទីនិ បដិយាទេថា’’តិ មនុស្សានំ អារោចេសិ.

សាមណេរោ បឋមមេវ តិស្សោ នាម ហុត្វា តតោ បិណ្ឌបាតទាយកតិស្សោ កម្ពលទាយកតិស្សោ វនវាសីតិស្សោតិ តីណិ នាមានិ លភិត្វា សត្តវស្សព្ភន្តរេ ចត្តារិ នាមានិ លភិ. សោ បុនទិវសេ បាតោវ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. មនុស្សា ភិក្ខំ ទត្វា វន្ទិំសុ. សាមណេរោ ‘‘សុខិតា ហោថ, ទុក្ខា មុច្ចថា’’តិ អាហ. ឯកមនុស្សោបិ តស្ស ភិក្ខំ ទត្វា បុន គេហំ គន្តុំ នាសក្ខិ, សព្ពេវ ឱលោកេន្តា អដ្ឋំសុ. សោបិ អត្តនោ យាបនមត្តមេវ គណ្ហិ. សកលគាមវាសិនោ តស្ស បាទមូលេ ឧរេន និបជ្ជិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេសុ ឥមំ តេមាសំ ឥធ វសន្តេសុ មយំ តីណិ សរណានិ គហេត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាយ មាសស្ស អដ្ឋ ឧបោសថកម្មានិ ឧបវសិស្សាម, ឥធ វសនត្ថាយ នោ បដិញ្ញំ ទេថា’’តិ. សោ ឧបការំ សល្លក្ខេត្វា តេសំ បដិញ្ញំ ទត្វា និពទ្ធំ តត្ថេវ បិណ្ឌបាតចារំ ចរិ. វន្ទិតវន្ទិតក្ខណេ ច ‘‘សុខិតា ហោថ, ទុក្ខា មុច្ចថា’’តិ បទទ្វយមេវ កថេត្វា បក្កាមិ. សោ តត្ថេវបឋមមាសញ្ច ទុតិយមាសញ្ច វីតិនាមេត្វា តតិយមាសេ គច្ឆន្តេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

អថស្ស បវារេត្វា វុដ្ឋវស្សកាលេ ឧបជ្ឈាយោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, តិស្សសាមណេរស្ស សន្តិកំ គច្ឆាមី’’តិ. ‘‘គច្ឆ, សារិបុត្តា’’តិ. សោ អត្តនោ បរិវារេ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អាទាយ បក្កន្តោ, ‘‘អាវុសោ មោគ្គល្លាន, អហំ តិស្សសាមណេរស្ស សន្តិកំ គច្ឆាមី’’តិ អាហ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ‘‘អហម្បិ, អាវុសោ, គច្ឆាមី’’តិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិ. ឯតេនុបាយេន មហាកស្សបត្ថេរោ អនុរុទ្ធត្ថេរោ ឧបាលិត្ថេរោ បុណ្ណត្ថេរោតិ សព្ពេ មហាសាវកា បញ្ចហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិំសុ. សព្ពេបិ មហាសាវកានំ បរិវារា ចត្តាលីស ភិក្ខុសហស្សានិ អហេសុំ. តេ វីសតិយោជនសតំ មគ្គំ គន្ត្វា គោចរគាមំ សម្បត្តា. សាមណេរស្ស និពទ្ធូបដ្ឋាកោ ឧបាសកោ ទ្វារេយេវ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា វន្ទិ.

អថ នំ សារិបុត្តត្ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ឧបាសក, ឥមស្មិំ បទេសេ អារញ្ញកវិហារោ’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សភិក្ខុកោ, អភិក្ខុកោ’’តិ? ‘‘សភិក្ខុកោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កោ នាមោ តត្ថ វសតី’’តិ? ‘‘វនវាសីតិស្សោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ មគ្គំ នោ អាចិក្ខា’’តិ. ‘‘កេ តុម្ហេ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘មយំ សាមណេរស្ស សន្តិកំ អាគតា’’តិ. ឧបាសកោ ឱលោកេត្វា ធម្មសេនាបតិំ អាទិំ កត្វា សព្ពេបិ មហាសាវកេ សញ្ជានិត្វា និរន្តរំ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរោ ហុត្វា ‘‘តិដ្ឋថ តាវ, ភន្តេ’’តិ វេគេន គាមំ បវិសិត្វា ‘‘ឯតេ, អយ្យា, សារិបុត្តត្ថេរំ អាទិំ កត្វា អសីតិ មហាសាវកា អត្តនោ អត្តនោ បរិវារេហិ សទ្ធិំ សាមណេរស្ស សន្តិកំ អាគតា, មញ្ចបីឋបច្ចត្ថរណទីបតេលាទីនិ គហេត្វា វេគេន និក្ខមថា’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. មនុស្សា ‘‘តាវទេវ មញ្ចាទីនិ គហេត្វា ថេរានំ បទានុបទិកា ហុត្វា ថេរេហិ សទ្ធិំយេវ វិហារំ បវិសិំសុ. សាមណេរោ ភិក្ខុសង្ឃំ សញ្ជានិត្វា កតិបយានំ មហាថេរានំ បត្តចីវរានិ បដិគ្គហេត្វា វត្តមកាសិ. តស្ស ថេរានំ វសនដ្ឋានំ សំវិទហន្តស្ស បត្តចីវរំ បដិសាមេន្តស្សេវ អន្ធការោ ជាតា’’តិ. សារិបុត្តត្ថេរោ ឧបាសកេ អាហ – ‘‘គច្ឆថ, ឧបាសកា, តុម្ហាកំ អន្ធការោ ជាតោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ ធម្មស្សវនទិវសោ, ន មយំ គមិស្សាម, ធម្មំ សុណិស្សាម, ឥតោ បុព្ពេ ធម្មស្សវនម្បិ នត្ថី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, សាមណេរ, ទីបំ ជាលេត្វា ធម្មស្សវនស្ស កាលំ ឃោសេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘តិស្ស តវ ឧបដ្ឋាកា ‘ធម្មំ សោតុកាមាម្ហា’តិ វទន្តិ, កថេហិ តេសំ ធម្ម’’ន្តិ. ឧបាសកា ឯកប្បហារេនេវ ឧដ្ឋាយ, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ អយ្យោ ‘សុខិតា ហោថ, ទុក្ខា មុច្ចថា’តិ ឥមានិ ទ្វេ បទានិ ឋបេត្វា អញ្ញំ ធម្មកថំ ន ជានាតិ, អម្ហាកំ អញ្ញំ ធម្មកថិកំ ទេថា’’តិ វទិំសុ. ‘‘សាមណេរោ បន អរហត្តំ បត្វាបិ នេវ តេសំ ធម្មកថំ កថេសី’’តិ.

តទា បន នំ ឧបជ្ឈាយោ, ‘‘សាមណេរ, កថំ បន សុខិតា ហោន្តិ, ‘កថំ បន ទុក្ខា មុច្ចន្តី’តិ ឥមេសំ នោ ទ្វិន្នំ បទានំ អត្ថំ កថេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា ធម្មាសនំ អារុយ្ហ បញ្ចហិ និកាយេហិ អត្ថញ្ច ការណញ្ច អាកឌ្ឍិត្វា ឃនវស្សំ វស្សន្តោ ចាតុទ្ទីបកមហាមេឃោ វិយ ខន្ធធាតុអាយតនពោធិបក្ខិយធម្មេ វិភជន្តោ អរហត្តកូដេន ធម្មកថំ កថេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឯវំ អរហត្តប្បត្តស្ស សុខំ ហោតិ, អរហត្តំ បត្តោយេវ ទុក្ខា មុច្ចតិ, សេសជនា ជាតិទុក្ខាទីហិ ចេវ និរយទុក្ខាទីហិ ច ន បរិមុច្ចន្តី’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, សាមណេរ, សុកថិតោ តេ បដិភាណោ, ឥទានិ សរភញ្ញំ ភណាហី’’តិ. សោ សរភញ្ញម្បិ ភណិ. អរុណេ ឧគ្គច្ឆន្តេ សាមណេរស្ស ឧបដ្ឋាកមនុស្សា ទ្វេ ភាគា អហេសុំ. ឯកច្ចេ ‘‘ន វត នោ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបោ កក្ខឡោ ទិដ្ឋបុព្ពោ. កថញ្ហិ នាម ឯវរូបំ ធម្មកថំ ជានន្តោ ឯត្តកំ កាលំ មាតាបិតុដ្ឋានេ ឋត្វា ឧបដ្ឋហន្តានំ មនុស្សានំ ឯកម្បិ ធម្មបទំ ន កថេសី’’តិ កុជ្ឈិំសុ. ឯកច្ចេ ‘‘លាភា វត នោ, យេ មយំ ឯវរូបំ ភទន្តំ គុណំ វា អគុណំ វា អជានន្តាបិ ឧបដ្ឋហិម្ហ, ឥទានិ ច បនស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សោតុំ លភិម្ហា’’តិ តុស្សិំសុ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ តំ ទិវសំ បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ វនវាសីតិស្សស្ស ឧបដ្ឋាកេ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋេ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ឥមមត្ថំ ឧបធារេសិ ‘‘វនវាសីតិស្សសាមណេរស្ស ឧបដ្ឋាកា ឯកច្ចេ តុដ្ឋា, ឯកច្ចេ កុទ្ធា, មយ្ហំ បុត្តស្ស បន សាមណេរស្ស កុទ្ធា និរយភាគិនោ ភវិស្សន្តិ, គន្តព្ពមេវ តត្ថ មយា, មយិ គតេ សព្ពេបិ តេ សាមណេរេ មេត្តចិត្តំ កត្វា ទុក្ខា មុច្ចិស្សន្តី’’តិ. តេបិ មនុស្សា ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា គាមំ គន្ត្វា មណ្ឌបំ ការេត្វា យាគុភត្តាទីនិ សម្បាទេត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា សង្ឃស្ស អាគមនមគ្គំ ឱលោកេន្តា និសីទិំសុ. ភិក្ខូបិ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខាចារវេលាយ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តា សាមណេរំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘កិំ, តិស្ស, ត្វំ អម្ហេហិ សទ្ធិំ គមិស្សសិ, ឧទាហុ បច្ឆា’’តិ? ‘‘មម គមនវេលាយមេវ គមិស្សាមិ, គច្ឆថ តុម្ហេ, ភន្តេ’’តិ. ភិក្ខូ បត្តចីវរមាទាយ បវិសិំសុ.

សត្ថា ជេតវនស្មិំយេវ ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តមាទាយ ឯកចិត្តក្ខណេនេវ គន្ត្វា ភិក្ខូនំ បុរតោ ឋិតមេវ អត្តានំ ទស្សេសិ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ អាគតោ’’តិ សកលគាមោ សង្ខុភិត្វា ឯកកោលាហលោ អហោសិ. មនុស្សា ឧទគ្គចិត្តា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា យាគុំ ទត្វា ខជ្ជកំ អទំសុ. សាមណេរោ ភត្តេ អនិដ្ឋិតេយេវ អន្តោគាមំ បាវិសិ. គាមវាសិនោ នីហរិត្វា តស្ស សក្កច្ចំ ភិក្ខំ អទំសុ. សោ យាបនមត្តំ គហេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បត្តំ ឧបនាមេសិ. សត្ថា ‘‘អាហរ, តិស្សា’’តិ ហត្ថំ បសារេត្វា បត្តំ គហេត្វា ‘‘បស្ស, សារិបុត្ត, តវ សាមណេរស្ស បត្ត’’ន្តិ ថេរស្ស ទស្សេសិ. ថេរោ សត្ថុ ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា សាមណេរស្ស ទត្វា ‘‘គច្ឆ, អត្តនោ បត្តដ្ឋានេ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ ករោហី’’តិ អាហ.

គាមវាសិនោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អនុមោទនំ យាចិំសុ. សត្ថា អនុមោទនំ ករោន្តោ ឯវមាហ – ‘‘លាភា វត វោ ឧបាសកា, យេ តុម្ហេ អត្តនោ កុលូបកំ សាមណេរំ និស្សាយ សារិបុត្តំ មោគ្គល្លានំ កស្សបំ អនុរុទ្ធន្តិ អសីតិមហាសាវកេ ទស្សនាយ លភថ, អហម្បិ តុម្ហាកំ កុលូបកមេវ និស្សាយ អាគតោ, ពុទ្ធទស្សនម្បិ វោ ឥមំ និស្សាយេវ លទ្ធំ, លាភា វោ, សុលទ្ធំ វោ’’តិ. មនុស្សា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អហោ អម្ហាកំ លាភា, ពុទ្ធានញ្ចេវ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អារាធនសមត្ថំ អម្ហាកំ អយ្យំ ទស្សនាយ លភាម, ទេយ្យធម្មញ្ចស្ស ទាតុំ លភាមា’’តិ សាមណេរស្ស កុទ្ធា មនុស្សា តុស្សិំសុ. តុដ្ឋា មនុស្សា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសីទិំសុ. អនុមោទនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. សត្ថា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. មនុស្សា សត្ថារំ អនុគន្ត្វា វន្ទិត្វា និវត្តិំសុ. សត្ថា សាមណេរេន សទ្ធិំ សមធុរេន គច្ឆន្តោ, ‘‘សាមណេរ, អយំ បទេសោ កោនាមោ, អយំ បទេសោ កោនាមោ’’តិ បុព្ពេ តស្ស ឧបាសកេន ទស្សិតបទេសេ បុច្ឆន្តោ អគមាសិ. សាមណេរោបិ, ‘‘ភន្តេ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ’’តិ អាចិក្ខមានោវ អគមាសិ. សត្ថា តស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា បព្ពតមត្ថកំ អភិរុហិ. តត្ថ ឋិតានំ បន មហាសមុទ្ទោ បញ្ញាយតិ. សត្ថា សាមណេរំ បុច្ឆិ – ‘‘តិស្ស, បព្ពតមត្ថកេ ឋិតោ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេត្វា កិំ បស្សសី’’តិ? ‘‘មហាសមុទ្ទំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘មហាសមុទ្ទំ ទិស្វា កិំ ចិន្តេសី’’តិ? ‘‘មម ទុក្ខិតកាលេ រោទន្តស្ស ចតូហិ មហាសមុទ្ទេហិ អតិរេកតរេន អស្សុនា ភវិតព្ពន្តិ ឥទំ, ភន្តេ, ចិន្តេសិ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, តិស្ស, ឯវមេតំ. ឯកេកស្ស ហិ សត្តស្ស ទុក្ខិតកាលេ បគ្ឃរិតអស្សូនិ ចតូហិ មហាសមុទ្ទេហិ អតិរេកតរានេវា’’តិ. ឥទញ្ច បន វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ចតូសុ សមុទ្ទេសុ ជលំ បរិត្តកំ,

តតោ ពហុំ អស្សុជលំ អនប្បកំ;

ទុក្ខេន ផុដ្ឋស្ស នរស្ស សោចនា,

កិំការណា សម្ម តុវំ បមជ្ជសី’’តិ.

អថ នំ បុន បុច្ឆិ – ‘‘តិស្ស, កហំ វសសី’’តិ? ‘‘ឥមស្មិំ បព្ភារេ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តត្ថ បន វសន្តោ កិំ ចិន្តេសី’’តិ? ‘‘មយា មរន្តេន ឥមស្មិំ ឋានេ កតស្ស សរីរនិក្ខេបស្ស បរិច្ឆេទោ ‘នត្ថី’តិ ចិន្តេសិំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, តិស្ស, ឯវមេតំ. ឥមេសញ្ហិ សត្តានំ បថវិយំ និបជ្ជិត្វា អមតដ្ឋានំ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា –

‘‘ឧបសាឡកនាមានិ, សហស្សានិ ចតុទ្ទស;

អស្មិំ បទេសេ ទឌ្ឍានិ, នត្ថិ លោកេ អនាមតំ.

‘‘យម្ហិ សច្ចញ្ច ធម្មោ ច, អហិំសា សំយមោ ទមោ;

ឯតំ អរិយា សេវន្តិ, ឯតំ លោកេ អនាមត’’ន្តិ. (ជា.១.២.៣១-៣២) –

ឥមំ ទុកនិបាតេ ឧបសាឡកជាតកំ កថេសិ. ឥតិ បថវិយំ សរីរនិក្ខេបំ កត្វា មរន្តេសុ សត្តេសុ អមតបុព្ពបទេសេ មរន្តា នាម នត្ថិ, អានន្ទត្ថេរសទិសា បន អមតបុព្ពបទេសេ បរិនិព្ពាយន្តិ.

អានន្ទត្ថេរោ កិរ វីសវស្សសតិកកាលេ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេន្តោ បរិក្ខីណភាវំ ញត្វា ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ អារោចេសិ. តំ បវត្តិំ សុត្វា រោហិណីនទិយា ឧភយតីរវាសិកេសុ មនុស្សេសុ ឱរិមតីរវាសិកា ‘‘មយំ ថេរស្ស ពហូបការា, អម្ហាកំ សន្តិកេ បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ វទិំសុ. បរតីរវាសិកាបិ ‘‘មយំ ថេរស្ស ពហូបការា, អម្ហាកំ សន្តិកេ បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ វទិំសុ. ថេរោ តេសំ វចនំ សុត្វា ‘‘ឧភយតីរវាសិនោ មយ្ហំ ឧបការា, ឥមេ នាម អនុបការាតិ ន សក្កា វត្តុំ, សចាហំ ឱរិមតីរេ បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, បរតីរវាសិនោ ធាតុគហណត្ថំ តេហិ សទ្ធិំ កលហំ ករិស្សន្តិ. សចេ បរតីរេ បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, ឱរិមតីរវាសិនោបិ តថា ករិស្សន្តិ, កលហោ ឧប្បជ្ជមានោបិ មំ និស្សាយេវ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, វូបសមមានោបិ មំ និស្សាយេវ វូបសមិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឱរិមតីរវាសិនោបិ មយ្ហំ ឧបការា, បរតីរវាសិនោបិ មយ្ហំ ឧបការា, អនុបការាបិ នាម នត្ថិ, ឱរិមតីរវាសិនោ ឱរិមតីរេយេវ សន្និបតន្តុ, បរតីរវាសិនោបិ បរតីរេយេវា’’តិ អាហ. តតោ សត្តមេ ទិវសេ មជ្ឈេនទិយា សត្តតាលប្បមាណេ អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិត្វា មហាជនស្ស ធម្មំ កថេត្វា ‘‘មម សរីរំ មជ្ឈេ ភិជ្ជិត្វា ឯកោ ភាគោ ឱរិមតីរេ បតតុ, ឯកោ ភាគោ បរតីរេ’’តិ អធិដ្ឋាយ យថានិសិន្នោវ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិ, ជាលា ឧដ្ឋហិំសុ. សរីរំ មជ្ឈេ ភិជ្ជិត្វា ឯកោ ភាគោ ឱរិមតីរេ បតិ, ឯកោ ភាគោ បរតីរេ. តតោ មហាជនោ បរិទេវិ, បថវិឧន្ទ្រិយនសទ្ទោ វិយ អារោទនសទ្ទោ អហោសិ. សត្ថុ បរិនិព្ពានេ អារោទនសទ្ទតោបិ ការុញ្ញតរោ អហោសិ. មនុស្សា ចត្តារោ មាសេ រោទន្តា បរិទេវន្តា ‘‘សត្ថុ បត្តចីវរគ្គាហកេ តិដ្ឋន្តេ សត្ថុ ឋិតកាលោ វិយ នោ អហោសិ, ឥទានិ នោ សត្ថា បរិនិព្ពុតោ’’តិ វិប្បលបន្តា វិរវន្តា វិចរិំសូតិ.

បុន សត្ថា សាមណេរំ បុច្ឆិ – ‘‘តិស្ស, ឥមស្មិំ វនសណ្ឌេ ទីបិអាទីនំ សទ្ទេន ភាយសិ, ន ភាយសី’’តិ? ‘‘ន ភាយាមិ ភគវា, អបិច ខោ បន មេ ឯតេសំ សទ្ទំ សុត្វា វនរតិ នាម ឧប្បជ្ជតី’’តិ វត្វា សដ្ឋិមត្តាហិ គាថាហិ វនវណ្ណនំ នាម កថេសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘តិស្សា’’តិ អាមន្តេសិ. ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘មយំ គច្ឆាម, ត្វំ គមិស្សសិ, និវត្តិស្សសី’’តិ. ‘‘មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយេ មំ អាទាយ គច្ឆន្តេ គមិស្សាមិ, និវត្តេន្តេ និវត្តិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បក្កាមិ. សាមណេរស្ស បន និវត្តិតុមេវ អជ្ឈាសយោ, ថេរោ តំ ញត្វា ‘‘តិស្ស, សចេ និវត្តិតុកាមោ, និវត្តា’’តិ អាហ. សោ សត្ថារញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច វន្ទិត្វា និវត្តិ. សត្ថា ជេតវនមេវ អគមាសិ.

ភិក្ខូនំ ធម្មសភាយំ កថា ឧទបាទិ – ‘‘អហោ វត វនវាសីតិស្សសាមណេរោ ទុក្ករំ ករោតិ, បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយស្ស ញាតកា សត្តសុ មង្គលេសុ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អប្បោទកមធុបាយសមេវ អទំសុ, បព្ពជិតកាលេ អន្តោវិហារេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្ត ទិវសានិ អប្បោទកមធុបាយសមេវ អទំសុ. បព្ពជិត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ អន្តោគាមំ បវិសន្តោ ទ្វីហេវ ទិវសេហិ សាដកសហស្សេន សទ្ធិំ បិណ្ឌបាតសហស្សំ លភិ, បុនេកទិវសំ កម្ពលសហស្សំ លភិ. ឥតិស្ស ឥធ វសនកាលេ មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ, ឥទានិ ឯវរូបំ លាភសក្ការំ ឆឌ្ឌេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា មិស្សកាហារេន យាបេតិ, ទុក្ករការកោ វត តិស្សសាមណេរោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា, ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, លាភូបនិសា នាមេសា អញ្ញា, និព្ពានគាមិនី បដិបទា អញ្ញា. ‘ឯវំ លាភំ លភិស្សាមី’តិ ហិ អារញ្ញិកាទិធុតង្គសមាទានវសេន លាភូបនិសំ រក្ខន្តស្ស ភិក្ខុនោ ចត្តារោ អបាយា វិវដទ្វារា ឯវ តិដ្ឋន្តិ, និព្ពានគាមិនិយា បន បដិបទាយ ឧប្បន្នំ លាភសក្ការំ បហាយ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អរហត្តំ គណ្ហាតី’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៥. ‘‘អញ្ញា ហិ លាភូបនិសា, អញ្ញា និព្ពានគាមិនី;

ឯវមេតំ អភិញ្ញាយ, ភិក្ខុ ពុទ្ធស្ស សាវកោ;

សក្ការំ នាភិនន្ទេយ្យ, វិវេកមនុព្រូហយេ’’តិ.

តត្ថ អញ្ញា ហិ លាភូបនិសា, អញ្ញា និព្ពានគាមិនីតិ លាភូបនិសា នាមេសា អញ្ញា ឯវ, អញ្ញា និព្ពានគាមិនី បដិបទា. លាភុប្បាទកេន ហិ ភិក្ខុនា ថោកំ អកុសលកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, កាយវង្កាទីនិ កាតព្ពានិ ហោន្តិ. យស្មិញ្ហិ កាលេ កាយវង្កាទីសុ កិញ្ចិ ករោតិ, តទា លាភោ ឧប្បជ្ជតិ. បាយសបាតិយញ្ហិ វង្កំ អកត្វា ឧជុកមេវ ហត្ថំ ឱតារេត្វា ឧក្ខិបន្តស្ស ហត្ថោ មក្ខិតមត្តកោវ ហោតិ, វង្កំ កត្វា ឱតារេត្វា ឧក្ខិបន្តស្ស បន បាយសបិណ្ឌំ ឧទ្ធរន្តោវ និក្ខមតិ, ឯវំ កាយវង្កាទីនិ ករណកាលេយេវ លាភោ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ អធម្មិកា លាភូបនិស្សា នាម. ឧបធិសម្បទា ចីវរធារណំ ពាហុសច្ចំ បរិវារោ អរញ្ញវាសោតិ ឯវរូបេហិ បន ការណេហិ ឧប្បន្នោ លាភោ ធម្មិកោ នាម ហោតិ. និព្ពានគាមិនិំ បដិបទំ បូរេន្តេន បន ភិក្ខុនា កាយវង្កាទីនិ បហាតព្ពានិ. អនន្ធេនេវ អន្ធេន វិយ, អមូគេនេវ មូគេន វិយ, អពធិរេនេវ ពធិរេន វិយ ភវិតុំ វដ្ដតិ. អសឋេន អមាយេន ភវិតុំ វដ្ដតិ. ឯវមេតន្តិ ឯតំ លាភុប្បាទនំ បដិបទញ្ច និព្ពានគាមិនិំ បដិបទញ្ច ឯវំ ញត្វា សព្ពេសំ សង្ខតាសង្ខតធម្មានំ ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពុទ្ធស្ស សវនន្តេ ជាតដ្ឋេន ឱវាទានុសាសនិំ វា សវនដ្ឋេន សាវកោ ភិក្ខុ អធម្មិកំ ចតុបច្ចយសក្ការំ នាភិនន្ទេយ្យ, ន ចេវ ធម្មិកំ បដិក្កោសេយ្យ, កាយវិវេកាទិកំ វិវេកំ អនុព្រូហយេ. តត្ថ កាយវិវេកោតិ កាយស្ស ឯកីភាវោ. ចិត្តវិវេកោតិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. ឧបធិវិវេកោតិ និព្ពានំ. តេសុ កាយវិវេកោ គណសង្គណិកំ វិនោទេតិ, ចិត្តវិវេកោ កិលេសសង្គណិកំ វិនោទេតិ, ឧបធិវិវេកោ សង្ខារសង្គណិកំ វិនោទេតិ. កាយវិវេកោ ចិត្តវិវេកស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ចិត្តវិវេកោ ឧបធិវិវេកស្ស បច្ចយោ ហោតិ. វុត្តម្បិហេតំ –

‘‘កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ, ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានប្បត្តានំ, ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតាន’’ន្តិ (មហានិ. ១៥០). –

ឥមំ តិវិធម្បិ វិវេកំ ព្រូហេយ្យ វឌ្ឍេយ្យ, ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

វនវាសីតិស្សសាមណេរវត្ថុ បន្នរសមំ.

ពាលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចមោ វគ្គោ.