១៣. សដ្ឋិកូដបេតវត្ថុ

យាវទេវ អនត្ថាយាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សដ្ឋិកូដបេតំ អារព្ភ កថេសិ.

បុរិមនយេនេវ ហិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ លក្ខណត្ថេរេន សទ្ធិំ គិជ្ឈកូដា ឱរោហន្តោ អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ សិតំ បាត្វាកាសិ. ថេរេន សិតការណំ បុដ្ឋោ ‘‘ភគវតោ សន្តិកេ មំ បុច្ឆេយ្យាសី’’តិ វត្វា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា និសិន្នកាលេ បុន បុដ្ឋោ អាហ – ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឯកំ បេតំ អទ្ទសំ តិគាវុតប្បមាណេន អត្តភាវេន, តស្ស សដ្ឋិ អយកូដសហស្សានិ អាទិត្តានិ សម្បជ្ជលិតានិ ឧបរិមត្ថកេ បតិត្វា បតិត្វា ឧដ្ឋហន្តិ សីសំ ភិន្ទន្តិ, ភិន្នំ ភិន្នំ បុន សមុដ្ឋហតិ, ឥមិនា អត្តភាវេន មយា ឯវរូបោ អត្តភាវោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, អហំ តំ ទិស្វា សិតំ បាត្វាកាសិ’’ន្តិ. បេតវត្ថុស្មិញ្ហិ –

‘‘សដ្ឋិ កូដសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

សីសេ តុយ្ហំ និបតន្តិ, វោភិន្ទន្តេវ មត្ថក’’ន្តិ. (បេ. វ. ៨០៨, ៨១០, ៨១៣) អាទិ –

ឥមមេវ បេតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សត្ថា ថេរស្ស កថំ សុត្វាវ, ‘‘ភិក្ខវេ, មយាបេស សត្តោ ពោធិមណ្ឌេ និសិន្នេនេវ ទិដ្ឋោ ‘យេ ច បន មេ វចនំ ន សទ្ទហេយ្យុំ, តេសំ អហិតាយ ភវេយ្យា’តិ បរេសំ អនុកម្បាយ ន កថេសិំ, ឥទានិ បន មោគ្គល្លានស្ស សក្ខី ហុត្វា កថេមី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ តស្ស បុព្ពកម្មំ បុច្ឆិំសុ. សត្ថាបិ នេសំ កថេសិ –

អតីតេ កិរ ពារាណសិយំ សាឡិត្តកសិប្បេ និប្ផត្តិំ បត្តោ ឯកោ បីឋសប្បិ អហោសិ. សោ នគរទ្វារេ ឯកស្ស វដរុក្ខស្ស ហេដ្ឋា និសិន្នោ សក្ខរានិ ខិបិត្វា តស្ស បណ្ណានិ ឆិន្ទន្តោ ‘‘ហត្ថិរូបកំ នោ ទស្សេហិ, អស្សរូបកំ នោ ទស្សេហី’’តិ គាមទារកេហិ វុច្ចមានោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតានិ រូបានិ ទស្សេត្វា តេសំ សន្តិកា ខាទនីយាទីនិ លភតិ. អថេកទិវសំ រាជា ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ តំ បទេសំ បាបុណិ. ទារកា បីឋសប្បិំ បារោហន្តរេ កត្វា បលាយិំសុ. រញ្ញោ ឋិតមជ្ឈន្ហិកេ រុក្ខមូលំ បវិដ្ឋស្ស ឆិទ្ទាវឆិទ្ទច្ឆាយា សរីរំ ផរិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ រុក្ខបណ្ណេសុ ហត្ថិរូបកាទីនិ ទិស្វា ‘‘កស្សេតំ កម្ម’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បីឋសប្បិនោ’’តិ សុត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘មយ្ហំ បុរោហិតោ អតិមុខរោ អប្បមត្តកេបិ វុត្តេ ពហុំ ភណន្តោ មំ ឧបទ្ទវេតិ, សក្ខិស្សសិ តស្ស មុខេ នាឡិមត្តា អជលណ្ឌិកា ខិបិតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្ខិស្សាមិ, ទេវ. អជលណ្ឌិកា អាហរាបេត្វា បុរោហិតេន សទ្ធិំ តុម្ហេ អន្តោសាណិយំ និសីទថ, អហមេត្ថ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ. អថ រាជា តថា ការេសិ. ឥតរោ កត្តរិយគ្គេន សាណិយា ឆិទ្ទំ កត្វា បុរោហិតស្ស រញ្ញា សទ្ធិំ កថេន្តស្ស មុខេ វិវដមត្តេ ឯកេកំ អជលណ្ឌិកំ ខិបិ. បុរោហិតោ មុខំ បវិដ្ឋំ បវិដ្ឋំ គិលិ. បីឋសប្បី ខីណាសុ អជលណ្ឌិកាសុ សាណិំ ចាលេសិ. រាជា តាយ សញ្ញាយ អជលណ្ឌិកានំ ខីណភាវំ ញត្វា អាហ – ‘‘អាចរិយ, អហំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កថេន្តោ កថំ និត្ថរិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, តុម្ហេ អតិមុខរតាយ នាឡិមត្តា អជលណ្ឌិកា គិលន្តាបិ តុណ្ហីភាវំ នាបជ្ជថា’’តិ. ព្រាហ្មណោ មង្គុឧភាវំ អាបជ្ជិត្វា តតោ បដ្ឋាយ មុខំ វិវរិត្វា រញ្ញា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ នសក្ខិ. រាជា បីឋសប្បិគុណំ អនុស្សរិត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តំ និស្សាយ មេ សុខំ លទ្ធ’’ន្តិ តុដ្ឋោ តស្ស សព្ពដ្ឋកំ នាម ធនំ ទត្វា នគរស្ស ចតូសុ ទិសាសុ ចត្តារោ វរគាមេ អទាសិ. តមត្ថំ វិទិត្វា រញ្ញោ អត្ថធម្មានុសាសកោ អមច្ចោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សាធុ ខោ សិប្បកំ នាម, អបិ យាទិស កីទិសំ;

បស្ស ខញ្ជប្បហារេន, លទ្ធា គាមា ចតុទ្ទិសា’’តិ. (ជា. ១.១.១០៧);

សោ បន អមច្ចោ តេន សមយេន អយមេវ ភគវា អហោសិ. អថេកោ បុរិសោ បីឋសប្បិនា លទ្ធសម្បត្តិំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ នាម បីឋសប្បី ហុត្វា ឥមំ សិប្បំ និស្សាយ មហាសម្បត្តិំ បត្តោ, មយាបេតំ សិក្ខិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ឥទំ មេ, អាចរិយ, សិប្បំ ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘ន សក្កា, តាត, ទាតុ’’ន្តិ. សោ តេន បដិក្ខិត្តោ ‘‘ហោតុ, អារាធេស្សាមិ ន’’ន្តិ តស្ស ហត្ថបាទបរិកម្មាទីនិ ករោន្តោ ចិរស្សំ តំ អារាធេត្វា បុនប្បុនំ យាចិ, បីឋសប្បី ‘‘អយំ មេ អតិវិយ ឧបការោ’’តិ តំ បដិពាហិតុំ អសក្កោន្តោ សិប្បំ សិក្ខាបេត្វា ‘‘និប្ផន្នំ តេ, តាត, សិប្បំ, ឥទានិ កិំ ករិស្សសី’’តិ អាហ. ‘‘ពហិ គន្ត្វា សិប្បំ វីមំសិស្សាមី’’តិ. ‘‘កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘គាវិំ វា មនុស្សំ វា បហរិត្វា មារេស្សាមី’’តិ. ‘‘តាតា, គាវិំ មារេន្តស្ស សតំ ទណ្ឌោ ហោតិ មនុស្សំ មារេន្តស្ស សហស្សំ, ត្វំ សបុត្តទារោបិ តំ និត្ថរិតុំ ន សក្ខិស្សសិ, មា វិនស្ស, យម្ហិ បហដេ ទណ្ឌោ នត្ថិ, តាទិសំ និមាតាបិតិកំ កញ្ចិ ឧបធារេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សក្ខរា ឧច្ឆង្គេ កត្វា តាទិសំ ឧបធារយមានោ វិចរន្តោ គាវិំ ទិស្វា ‘‘អយំ សសាមិកា’’តិ បហរិតុំ ន វិសហិ, មនុស្សំ ទិស្វា ‘‘អយំ សមាតាបិតិកោ’’តិ បហរិតុំ ន វិសតិ.

តេន សមយេន សុនេត្តោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ តំ នគរំ និស្សាយ បណ្ណសាលាយ វិហរតិ. សោ តំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ នគរទ្វារន្តរេ ទិស្វា ‘‘អយំ និមាតាបិតិកោ, ឥមស្មិំ បហដេ ទណ្ឌោ នត្ថិ, ឥមំ បហរិត្វា សិប្បំ វីមំសិស្សាមី’’តិ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទក្ខិណកណ្ណសោតំ សន្ធាយ សក្ខរំ ខិបិ. សា ទក្ខិណកណ្ណសោតេន បវិសិត្វា វាមេន និក្ខមិ, ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជិ. បច្ចេកពុទ្ធោ ភិក្ខាយ ចរិតុំ នាសក្ខិ, អាកាសេន បណ្ណសាលំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិ. មនុស្សា បច្ចេកពុទ្ធេ អនាគច្ឆន្តេ ‘‘កិញ្ចិ អផាសុកំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ គន្ត្វា តំ បរិនិព្ពុតំ ទិស្វា រោទិំសុ បរិទេវិំសុ. សោបិ មហាជនំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា តត្ថ គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ សញ្ជានិត្វា ‘‘អយំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ ទ្វារន្តរេ មម សម្មុខីភូតោ, អហំ អត្តនោ សិប្បំ វីមំសន្តោ ឥមំ បហរិ’’ន្តិ អាហ. មនុស្សា ‘‘ឥមិនា កិរ បាបកេន បច្ចេកពុទ្ធោ បហដោ, គណ្ហថ គណ្ហថា’’តិ បោថេត្វា តត្ថេវ នំ ជីវិតក្ខយំ បាបេសុំ. សោ អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា យាវាយំ មហាបថវី យោជនមត្តំ ឧស្សន្នា, តាវ បច្ចិត្វា វិបាកាវសេសេន គិជ្ឈកូដមត្ថកេ សដ្ឋិកូដបេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សត្ថា តស្ស ឥមំ បុព្ពកម្មំ កថេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ពាលស្ស នាម សិប្បំ វា ឥស្សរិយំ វា ឧប្បជ្ជមានំ អនត្ថាយ ឧប្បជ្ជតិ. ពាលោ ហិ សិប្បំ វា ឥស្សរិយំ វា លភិត្វា អត្តនោ អនត្ថមេវ ករោតី’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ.

៧២. ‘‘យាវទេវ អនត្ថាយ, ញត្តំ ពាលស្ស ជាយតិ;

ហន្តិ ពាលស្ស សុក្កំសំ, មុទ្ធមស្ស វិបាតយ’’ន្តិ.

តត្ថ យាវទេវាតិ អវធិបរិច្ឆេទនត្ថេ និបាតោ. ញត្តន្តិ ជាននសភាវោ. យំ សិប្បំ ជានាតិ, យម្ហិ វា ឥស្សរិយេ យសេ សម្បត្តិយញ្ច ឋិតោ ជនេន ញាយតិ, បាកដោ បញ្ញាតោ ហោតិ, តស្សេតំ នាមំ. សិប្បំ វា ហិ ឥស្សរិយាទិភាវោ វា ពាលស្ស អនត្ថាយេវ ជាយតិ. តំ និស្សាយ សោ អត្តនោ អនត្ថមេវ ករោតិ. ហន្តីតិ វិនាសេតិ. សុក្កំសន្តិ កុសលកោដ្ឋាសំ, ពាលស្ស ហិ សិប្បំ វា ឥស្សរិយំ វា ឧប្បជ្ជមានំ កុសលកោដ្ឋាសំ ឃាតេន្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ. មុទ្ធន្តិ បញ្ញាយេតំ នាមំ. វិបាតយន្តិ វិទ្ធំសយមានំ. តស្ស ហិ តំ សុក្កំសំ ហនន្តំ បញ្ញាសង្ខាតំ មុទ្ធំ វិបាតេន្តំ វិទ្ធំសេន្តមេវ ហន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ.

សដ្ឋិកូដបេតវត្ថុ តេរសមំ.