១១. ជម្ពុកត្ថេរវត្ថុ

មាសេ មាសេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ជម្ពុកំ អាជីវកំ អារព្ភ កថេសិ.

អតីតេ កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ គាមវាសី ឯកោ កុដុម្ពិកោ ឯកស្ស ថេរស្ស វិហារំ កត្វា តំ តត្ថ វិហរន្តំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិ. ថេរោ តស្ស គេហេ និពទ្ធំ ភុញ្ជតិ. អថេកោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ ទិវា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តស្ស គេហទ្វារំ បាបុណិ. កុដុម្ពិកោ តំ ទិស្វា តស្ស ឥរិយាបថេ បសន្នោ គេហំ បវេសេត្វា សក្កច្ចំ បណីតេន ភោជនេន បរិវិសិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ សាដកំ រជិត្វា និវាសេយ្យាថា’’តិ មហន្តំ សាដកំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, កេសា វោ ទីឃា, តុម្ហាកំ កេសោរោបនត្ថាយ ន្ហាបិតំ អានេស្សាមិ, សយនត្ថាយ ច វោ មញ្ចកំ គាហាបេត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ អាហ. និពទ្ធំ គេហេ ភុញ្ជន្តោ កុលូបកោ ភិក្ខុ តំ តស្ស សក្ការំ ទិស្វា ចិត្តំ បសាទេតុំ នាសក្ខិ, ‘‘អយំ តំ មុហុត្តំ ទិដ្ឋកស្ស ឯវរូបំ សក្ការំ ករោតិ, និពទ្ធំ គេហេ ភុញ្ជន្តស្ស បន មយ្ហំ ន ករោតី’’តិ ចិន្តេត្វា វិហារំ អគមាសិ. ឥតរោបិ តេនេវ សទ្ធិំ គន្ត្វា កុដុម្ពិកេន ទិន្នសាដកំ រជិត្វា និវាសេសិ. កុដម្ពិកោបិ ន្ហាបិតំ អាទាយ គន្ត្វា ថេរស្ស កេសេ ឱហារាបេត្វា មញ្ចកំ អត្ថរាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំយេវ មញ្ចកេ សយថា’’តិ វត្វា ទ្វេបិ ថេរេ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា បក្កាមិ.

នេវាសិកោ តស្ស តំ សក្ការំ កយិរមានំ អធិវាសេតុំ នាសក្ខិ. អថស្ស សោ សាយំ ថេរស្ស និបន្នដ្ឋានំ គន្ត្វា ចតូហាការេហិ ថេរំ អក្កោសិ, ‘‘អាវុសោ, អាគន្តុក កុដុម្ពិកស្ស តេ គេហេ ភត្តំ ភុញ្ជនតោ វរតរំ មីឡ្ហំ ខាទិតុំ, កុដុម្ពិកេន អានីតន្ហាបិតេន កេសោហារាបនតោ វរតរំ តាលដ្ឋិកេន កេសេ លុញ្ចាបេតុំ. កុដុម្ពិកេន ទិន្នសាដកនិវាសនតោ វរតរំ នគ្គេន វិចរិតុំ, កុដុម្ពិកេន អាភតមញ្ចកេ និបជ្ជនតោ វរតរំ ភូមិយំ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ. ថេរោបិ ‘‘មា ឯស ពាលោ មំ និស្សាយ នស្សី’’តិ និមន្តនំ អនាទិយិត្វា បាតោវ ឧដ្ឋាយ យថាសុខំ អគមាសិ. នេវាសិកោបិ បាតោវ វិហារេ កត្តព្ពវត្តំ កត្វា ភិក្ខាចារវេលាយ ‘‘ឥទានិបិ អាគន្តុកោ និទ្ទាយតិ, ឃណ្ឌិកសទ្ទេន បពុជ្ឈេយ្យា’’តិ សញ្ញាយ នខបិដ្ឋេនេវ ឃណ្ឌិំ បហរិត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. កុដុម្ពិកោបិ សក្ការំ កត្វា ថេរានំ អាគមនមគ្គំ ឱលោកេន្តោ នេវាសិកំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, ថេរោ កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិ. អថ នំ នេវាសិកោ ‘‘មា, អាវុសោ, កិញ្ចិ អវច, តុយ្ហំ កុលូបកោ ហិយ្យោ, តវ និក្ខន្តវេលាយ ឱវរកំ បវិសិត្វា និទ្ទំ ឱក្កន្តោ បាតោវ ឧដ្ឋាយ មម វិហារសម្មជ្ជនសទ្ទម្បិ បានីយឃដបរិភោជនីយឃដេសុ ឧទកសិញ្ចនសទ្ទម្បិ ឃណ្ឌិកសទ្ទម្បិ ករោន្តស្ស ន ជានាតី’’តិ អាហ. កុដុម្ពិកោ ចិន្តេសិ – ‘‘តាទិសាយ ឥរិយាបថសម្បត្តិយា សមន្នាគតស្ស មេ អយ្យស្ស យាវ ឥមម្ហា កាលា និទ្ទាយនំ នាម នត្ថិ, មំ បន តស្ស សក្ការំ ករោន្តំ ទិស្វា អទ្ធា ឥមិនា ភទន្តេន កិញ្ចិ វុត្តំ ភវិស្សតី’’តិ. សោ អត្តនោ បណ្ឌិតភាវេន តំ សក្កច្ចំ ភោជេត្វា តស្ស បត្តំ សាធុកំ ធោវិត្វា នានគ្គរសភោជនស្ស បូរេត្វា, ‘‘ភន្តេ, សចេ មេ អយ្យំ បស្សេយ្យាថ, ឥមមស្ស បិណ្ឌបាតំ ទទេយ្យាថា’’តិ អាហ.

ឥតរោ តំ គហេត្វាវ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ សោ ឯវរូបំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជិស្សតិ, ឥមស្មិំយេវ ឋានេ បលុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ អន្តរាមគ្គេ តំ បិណ្ឌបាតំ ឆឌ្ឌេត្វា ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា តំ តត្ថ ឱលោកេន្តោ ន អទ្ទស. អថ នំ ឯត្តកស្ស កម្មស្ស កតត្តា វីសតិវស្សសហស្សានិ កតោបិ សមណធម្មោ រក្ខិតុំ នាសក្ខិ. អាយុបរិយោសានេ បន កាលំ កត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ មហាទុក្ខំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហនគរេ ឯកស្មិំ ពហ្វន្នបានេ កុលឃរេ និព្ពត្តិ. សោ បទសា គមនកាលតោ បដ្ឋាយ នេវ សយនេ សយិតុំ, ន ភត្តំ ភុញ្ជិតុំ ឥច្ឆតិ, អត្តនោ សរីរវលញ្ជមេវ ខាទតិ. ‘‘ពាលតាយ អជានន្តោ ករោតី’’តិ តំ បោសយិំសុ. មហល្លកកាលេបិ វត្ថំ និវាសេតុំ ន ឥច្ឆតិ, នគ្គោវ វិចរតិ, ភូមិយំ សយតិ, អត្តនោ សរីរវលញ្ជមេវ ខាទតិ. អថស្ស មាតាបិតរោ ‘‘នាយំ កុលឃរស្ស អនុច្ឆវិកោ, កេវលំ អលជ្ជនកោ អាជីវកានំ ឯស អនុច្ឆវិកោ’’តិ តេសំ សន្តិកំ នេត្វា ‘‘ឥមំ ទារកំ បព្ពាជេថា’’តិ អទំសុ. អថ នំ តេ បព្ពាជេសុំ. បព្ពាជេន្តា ច បន គលប្បមាណេ អាវាដេ ឋបេត្វា ទ្វិន្នំ អំសកូដានំ ឧបរិំ បទរានិ ទត្វា តេសំ ឧបរិ និសីទិត្វា តាលដ្ឋិខណ្ឌេន កេសេ លុញ្ចិំសុ. អថ នេ តស្ស មាតាបិតរោ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា បក្កមិំសុ.

បុនទិវសេ អាជីវកា ‘‘ឯហិ, គាមំ បវិសិស្សាមា’’តិ តំ វទិំសុ. សោ ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ, អហំ ឥធេវ ភវិស្សាមី’’តិ ន ឥច្ឆិ. អថ នំ បុនប្បុនំ វត្វា អនិច្ឆមានំ ឱហាយ អគមំសុ. សោបិ តេសំ គតភាវំ ញត្វា វច្ចកុដិយា បទរំ វិវរិត្វា ឱរុយ្ហ ឧភោហិ ហត្ថេហិ អាលោបំ អាលោបំ កត្វា គូថំ ខាទិ. អាជីវកា តស្ស អន្តោគាមតោ អាហារំ បហិណិំសុ. តម្បិ ន ឥច្ឆិ. បុនប្បុនំ វុច្ចមានោបិ ‘‘ន មេ ឥមិនា អត្ថោ. លទ្ធោ មេ អាហារោ’’តិ អាហ. ‘‘កហំ លទ្ធោ’’តិ? ‘‘ឥធេវ លទ្ធោ’’តិ. ឯវំ ទុតិយេ តតិយេ ចតុត្ថេបិ ទិវសេ តេហិ ពហុម្បិ វុច្ចមានោ ‘‘អហំ ឥធេវ ភវិស្សាមី’’តិ គាមំ គន្តុំ ន ឥច្ឆិ. អាជីវកា ‘‘អយំ ទិវសេ ទិវសេ នេវ គាមំ បវិសិតុំ ឥច្ឆតិ, ន អម្ហេហិ បហិតាហារំ អាហរិតុំ ឥច្ឆតិ, ‘ឥធេវ មេ លទ្ធោ’តិ វទតិ, កិំ នុ ខោ ករោតិ, បរិគ្គណ្ហិស្សាម ន’’ន្តិ គាមំ បវិសន្តា ឯកំ ទ្វេ ជនេ តស្ស បរិគ្គណ្ហនត្ថំ ឱហាយ គមិំសុ. តេ បច្ឆតោ គច្ឆន្តា វិយ ហុត្វា និលីយិំសុ. សោបិ តេសំ គតភាវំ ញត្វា បុរិមនយេនេវ វច្ចកុដិំ ឱរុយ្ហ គូថំ ខាទិ.

ឥតរេ តស្ស កិរិយំ ទិស្វា អាជីវកានំ អារោចយិំសុ. តំ សុត្វា អាជីវកា ‘‘អហោ ភារិយំ កម្មំ, សចេ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា ជានេយ្យុំ, ‘អាជីវកា គូថំ ខាទមានា វិចរន្តី’តិ អម្ហាកំ អកិត្តិំ បកាសេយ្យុំ, នាយំ អម្ហាកំ អនុច្ឆវិកោ’’តិ តំ អត្តនោ សន្តិកា នីហរិំសុ. សោ តេហិ នីហរិតោ មហាជនស្ស ឧច្ចារករណដ្ឋានេ បត្ថរិតោ ឯកោ បិដ្ឋិបាសាណោ អត្ថិ. តស្មិំ មហន្តំ សោណ្ឌិ, បិដ្ឋិបាសាណំ និស្សាយ មហាជនស្ស ឧច្ចារករណដ្ឋានំ. សោ តត្ថ គន្ត្វា រត្តិំ គូថំ ខាទិត្វា មហាជនស្ស សរីរវលញ្ជនត្ថាយ អាគមនកាលេ ឯកេន ហត្ថេន បាសាណស្ស ឯកំ អន្តំ ឱលុព្ភ ឯកំ បាទំ ឧក្ខិបិត្វា ជណ្ណុកេ ឋបេត្វា ឧទ្ធំវាតាភិមុខោ មុខំ វិវរិត្វា តិដ្ឋតិ. មហាជនោ តំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កស្មា អយ្យោ មុខំ វិវរិត្វា ឋិតោ’’តិ បុច្ឆតិ. ‘‘អហំ វាតភក្ខោ, អញ្ញោ មេ អាហារោ នត្ថី’’តិ. អថ ‘‘កស្មា ឯកំ បាទំ ជណ្ណុកេ កត្វា ឋិតោសិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អហំ ឧគ្គតបោ ឃោរតបោ, មយា ទ្វីហិ បាទេហិ អក្កន្តា បថវី កម្បតិ, តស្មា ឯកំ បាទំ ឧក្ខិបិត្វា ជណ្ណុកេ ឋបេត្វា ឋិតោម្ហិ. អហញ្ហិ រត្តិន្ទិវំ ឋិតកោវ វីតិនាមេមិ, ន និសីទាមិ, ន និបជ្ជាមី’’តិ. មនុស្សា នាម យេភុយ្យេន វចនមត្តមេវ សទ្ទហន្តិ, តស្មា ‘‘អហោ អច្ឆរិយំ, ឯវរូបាបិ នាម តបស្សិនោ ហោន្តិ, ន នោ ឯវរូបា ទិដ្ឋបុព្ពា’’តិ យេភុយ្យេន អង្គមគធវាសិនោ សង្ខុភិត្វា ឧបសង្កមិត្វា មាសេ មាសេ មហន្តំ សក្ការំ អភិហរន្តិ. សោ ‘‘អហំ វាតមេវ ភក្ខាមិ, ន អញ្ញំ អាហារំ. អញ្ញញ្ហិ មេ ខាទន្តស្ស តបោ នស្សតី’’តិ តេហិ អភិហដំ ន កិញ្ចិ ឥច្ឆតិ. មនុស្សា ‘‘មា នោ, ភន្តេ, នាសេថ, តុម្ហាទិសេន ឃោរតបេន បរិភោគេ កតេ អម្ហាកំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តតី’’តិ បុនប្បុនំ យាចន្តិ. តស្ស អញ្ញោ អាហារោ ន រុច្ចតិ. មហាជនស្ស បន យាចនាយ បីឡិតោ តេហិ អាភតានិ សប្បិផាណិតាទីនិ កុសគ្គេន ជិវ្ហគ្គេ ឋបេត្វា ‘‘គច្ឆថ, អលំ វោ ឯត្តកំ ហិតាយ សុខាយ ចា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. ឯវំ សោ បញ្ចបញ្ញាស វស្សានិ នគ្គោ គូថំ ខាទន្តោ កេសេ លុញ្ចន្តោ ភូមិយំ សយមានោ វីតិនាមេសិ.

ពុទ្ធានម្បិ ខោ បច្ចូសកាលេ លោកវោលោកនំ អវិជហិតមេវ ហោតិ. តស្មា ឯកទិវសំ ភគវតោ បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តស្ស អយំ ជម្ពុកាជីវកោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បញ្ញាយិ. សត្ថា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេត្វា តស្ស សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តស្សូបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘អហំ ឯតំ អាទិំ កត្វា ឯកំ គាថំ ភាសិស្សាមិ, គាថាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតិ. ឥមំ កុលបុត្តំ និស្សាយ មហាជនោ សោត្ថិភាវំ បាបុណិស្សតី’’តិ ញត្វា បុនទិវសេ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘អានន្ទ, ជម្ពុកាជីវកស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, កិំ តុម្ហេយេវ គមិស្សថា’’តិ? ‘‘អាម, អហមេវា’’តិ ឯវំ វត្វា សត្ថា វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយ តស្ស សន្តិកំ បាយាសិ.

ទេវតា ចិន្តយិំសុ – ‘‘សត្ថា សាយំ ជម្ពុកាជីវកស្ស សន្តិកំ គច្ឆតិ, សោ ច ជេគុច្ឆេ ឧច្ចារបស្សាវទន្តកដ្ឋកិលិដ្ឋេ បិដ្ឋិបាសាណេ វសតិ, ទេវំ វស្សាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ អត្តនោ អានុភាវេន តំ មុហុត្តំយេវ ទេវំ វស្សាបេសុំ. បិដ្ឋិបាសាណោ សុចិ និម្មលោ អហោសិ. អថស្ស ឧបរិ បញ្ចវណ្ណំ បុប្ផវស្សំ វស្សាបេសុំ. សត្ថា សាយំ ជម្ពុកាជីវកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ជម្ពុកា’’តិ សទ្ទមកាសិ. ជម្ពុកោ ‘‘កោ នុ ខោ ឯស, ទុជ្ជនោ មំ ជម្ពុកវាទេន វទតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កោ ឯសោ’’តិ អាហ. ‘‘អហំ សមណោ’’តិ. ‘‘កិំ មហាសមណា’’តិ? ‘‘អជ្ជ មេ ឯករត្តិំ ឥធ វសនដ្ឋានំ ទេហី’’តិ. ‘‘នត្ថិ, មហាសមណ, ឥមស្មិំ ឋានេ វសនដ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘ជម្ពុក, មា ឯវំ ករិ, ឯករត្តិំ មេ វសនដ្ឋានំ ទេហិ, បព្ពជិតា នាម បព្ពជិតំ បត្ថេន្តិ, មនុស្សា មនុស្សំ, បសវោ បសវ’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ បព្ពជិតោ’’តិ? ‘‘អាម, បព្ពជិតោម្ហី’’តិ. ‘‘សចេ ត្វំ បព្ពជិតោ, កហំ តេ លាពុកំ, កហំ ធូមកដច្ឆុកោ, កហំ យញ្ញសុត្តក’’ន្តិ? ‘‘‘អត្ថេតំ មយ្ហំ, វិសុំ វិសុំ បន គហេត្វា វិចរណំ ទុក្ខ’ន្តិ អព្ភន្តរេនេវ គហេត្វា ចរាមី’’តិ. សោ ‘‘ចរិស្សសិ ត្វំ ឯតំ អគ្គណ្ហិត្វា’’តិ កុជ្ឈិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘ហោតុ, ជម្ពុក, មា កុជ្ឈ, វសនដ្ឋានំ មេ អាចិក្ខា’’តិ. ‘‘នត្ថិ, មហាសមណ, ឯត្ថ វសនដ្ឋាន’’ន្តិ.

សត្ថា តស្ស វសនដ្ឋានតោ អវិទូរេ ឯកំ បព្ភារំ អត្ថិ, តំ និទ្ទិសន្តោ ‘‘ឯតស្មិំ បព្ភារេ កោ វសតី’’តិ អាហ. ‘‘នត្ថិ កោចិ, មហាសមណា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯតំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ. ‘‘ត្វញ្ញេវ ជាន, មហាសមណា’’តិ. សត្ថា បព្ភារេ និសីទនំ បញ្ញាបេត្វា និសីទិ. បឋមយាមេ ចត្តារោ មហារាជានោ ចតុទ្ទិសំ ឯកោភាសំ ករោន្តា សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ អាគមិំសុ. ជម្ពុកោ ឱភាសំ ទិស្វា ‘‘កោ ឱភាសោ នាមេសោ’’តិ ចិន្តេសិ. មជ្ឈិមយាមេ សក្កោ ទេវរាជា អាគមិ. ជម្ពុកោ តម្បិ ទិស្វា ‘‘កោ នាមេសោ’’តិ ចិន្តេសិ. បច្ឆិមយាមេ ឯកាយ អង្គុលិយា ឯកំ, ទ្វីហិ ទ្វេ, ទសហិ ទស ចក្កវាឡានិ ឱភាសេតុំ សមត្ថោ មហាព្រហ្មា សកលំ អរញ្ញំ ឯកោភាសំ ករោន្តោ អាគមិ. ជម្ពុកោ តម្បិ ទិស្វា ‘‘កោ នុ ខោ ឯសោ’’តិ ចិន្តេត្វា បាតោវ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘មហាសមណ, តុម្ហាកំ សន្តិកំ ចតស្សោ ទិសា ឱភាសេន្តោ កេ អាគតា’’តិ? ‘‘ចត្តារោ មហារាជានោ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘មំ ឧបដ្ឋាតុ’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ ចតូហិ មហារាជេហិ ឧត្តរិតរោ’’តិ? ‘‘អាម, ជម្ពុក, មហារាជូនម្បិ អតិរាជា’’តិ. ‘‘មជ្ឈិមយាមេ បន កោ អាគតោ’’តិ? ‘‘សក្កោ ទេវរាជា, ជម្ពុកា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘មំ ឧបដ្ឋាតុមេវា’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ សក្កទេវរាជតោបិ ឧត្តរិតរោ’’តិ? ‘‘អាម, ជម្ពុក, សក្កតោបិ ឧត្តរិតរោម្ហិ, ឯសោ បន មយ្ហំ គិលានុបដ្ឋាកោ កប្បិយការកសាមណេរសទិសោ’’តិ. ‘‘បច្ឆិមយាមេ សកលំ អរញ្ញំ ឱភាសេត្វា កោ អាគតោ’’តិ? ‘‘យំ លោកេ ព្រាហ្មណាទយោ ខិបិត្វា បក្ខលិត្វា ‘នមោ មហាព្រហ្មុនោ’តិ វទន្តិ, សោ ឯវ មហាព្រហ្មា’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ មហាព្រហ្មតោបិ ឧត្តរិតរោ’’តិ? ‘‘អាម, ជម្ពុក, អហញ្ហិ ព្រហ្មុនាបិ អតិព្រហ្មា’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយោសិ ត្វំ, មហាសមណ, មយ្ហំ បន បញ្ច បញ្ញាស វស្សានិ ឥធ វសន្តស្ស ឯតេសុ ឯកោបិ មំ ឧបដ្ឋាតុំ នាគតបុព្ពោ. អហញ្ហិ ឯត្តកំ អទ្ធានំ វាតភក្ខោ ហុត្វា ឋិតកោវ វីតិនាមេសិំ, ន តាវ តេ មយ្ហំ ឧបដ្ឋានំ អាគតបុព្ពា’’តិ.

អថ នំ សត្ថា អាហ – ជម្ពុក, ត្វំ លោកស្មិំ អន្ធពាលំ មហាជនំ វញ្ចយមានោ មម្បិ វញ្ចេតុកាមោ ជាតោ, ននុ ត្វំ បញ្ចបញ្ញាស វស្សានិ គូថមេវ ខាទិ, ភូមិយំយេវ និបជ្ជិ, នគ្គោ ហុត្វា វិចរិ, តាលដ្ឋិខណ្ឌេន កេសេ លុញ្ចិ. អថ ច បន លោកំ វញ្ចេន្តោ ‘‘អហំ វាតភក្ខោ, ឯកបាទេន តិដ្ឋាមិ, ន និសីទាមិ, ន និបជ្ជាមី’’តិ វទេសិ, ‘‘មមម្បិ វញ្ចេតុកាមោសិ បុព្ពេបិ ត្វំ បាបិកំ លាមិកំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ ឯត្តកំ កាលំ គូថភក្ខោ ភូមិសយោ នគ្គោ វិចរន្តោ តាលដ្ឋិខណ្ឌេន កេសលុញ្ចនំ បត្តោ, ឥទានិបិ បាបិកំ លាមិកំ ទិដ្ឋិមេវ គណ្ហាសី’’តិ. ‘‘កិំ បន មយា កតំ, មហាសមណា’’តិ? អថស្ស សត្ថា បុព្ពេ កតកម្មំ អាចិក្ខិ. តស្ស សត្ថរិ កថេន្តេយេវ សំវេគោ ឧប្បជ្ជិ, ហិរោត្តប្បំ ឧបដ្ឋិតំ, សោ ឧក្កុដិកោ និសីទិ. អថស្ស សត្ថា ឧទកសាដិកំ ខិបិត្វា អទាសិ. សោ តំ និវាសេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថាបិស្ស អនុបុព្ពិំ កថំ កថេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ទេសនាវសានេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច យាចិ. ឯត្តាវតា តស្ស បុរិមកម្មំ បរិក្ខីណំ. អយញ្ហិ ខីណាសវមហាថេរំ ចតូហិ អក្កោសេហិ អក្កោសិត្វា យាវាយំ មហាបថវី តិគាវុតាធិកំ យោជនំ ឧស្សន្នា, តាវ អវីចិម្ហិ បច្ចិត្វា តត្ថ បក្កាវសេសេន បញ្ចបញ្ញាស វស្សានិ ឥមំ វិប្បការំ បត្តោ. តេនស្ស តំ កម្មំ ខីណំ. វីសតិ បន វស្សសហស្សានិ ឥមិនា កតស្ស សមណធម្មស្ស ផលំ នាសេតុំ ន សក្កា. តស្មា សត្ថា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯហិ, ភិក្ខុ, ចរ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ អាហ. តាវទេវស្ស គិហិលិង្គំ អន្តរធាយិ អដ្ឋបរិក្ខារធរោ សដ្ឋិវស្សិកមហាថេរោ វិយ អហោសិ.

អង្គមគធវាសីនំ តស្ស សក្ការំ គហេត្វា អាគតទិវសោ កិរេស, តស្មា ឧភយរដ្ឋវាសិនោ សក្ការំ គហេត្វា អាគតា តថាគតំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ អម្ហាកំ អយ្យោ ជម្ពុកោ មហា, ឧទាហុ សមណោ គោតមោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សចេ សមណោ គោតមោ មហា ភវេយ្យ, អយំ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គច្ឆេយ្យ, ជម្ពុកាជីវកស្ស បន មហន្តតាយ សមណោ គោតមោ ឥមស្ស សន្តិកំ អាគតោ’’តិ ចិន្តយិំសុ. សត្ថា មហាជនស្ស បរិវិតក្កំ ញត្វា, ‘‘ជម្ពុក, តវ ឧបដ្ឋាកានំ កង្ខំ ឆិន្ទាហី’’តិ អាហ, សោ ‘‘អហម្បិ, ភន្តេ, ឯត្តកមេវ បច្ចាសីសាមី’’តិ វត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ តាលប្បមាណំ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ‘‘សត្ថា មេ, ភន្តេ ភគវា, សាវកោហមស្មី’’តិ វត្វា ឱរុយ្ហ វន្ទិត្វា បុន ទ្វិតាលមត្តំ តិតាលមត្តន្តិ ឯវំ សត្តតាលមត្តំ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ឱរុយ្ហ អត្តនោ សាវកភាវំ ជានាបេសិ. តំ ទិស្វា មហាជនោ ‘‘អហោ ពុទ្ធា នាម អច្ឆរិយា អនោបមគុណា’’តិ ចិន្តេសិ. សត្ថា មហាជនេន សទ្ធិំ កថេន្តោ ឯវមាហ – ‘‘អយំ ឯត្តកំ កាលំ តុម្ហេហិ អាភតំ សក្ការំ កុសគ្គេន ជិវ្ហគ្គេ ឋបេត្វា ‘តបចរណំ បូរេមី’តិ ឥធ និវុដ្ឋោ, សចេបិ ឥមិនា ឧបាយេន វស្សសតំ តបចរណំ បូរេយ្យ, យា ចស្ស ឥទានិ កាលំ វា ភត្តំ វា កុក្កុច្ចាយិត្វា អភុញ្ជន្តស្ស ភត្តច្ឆេទនកុសលចេតនា, តស្សា តំ តបចរណំ សោឡសិំ កលម្បិ ន អគ្ឃតី’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧០. ‘‘មាសេ មាសេ កុសគ្គេន, ពាលោ ភុញ្ជេយ្យ ភោជនំ;

ន សោ សង្ខាតធម្មានំ, កលំ អគ្ឃតិ សោឡសិ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – សចេ ពាលោ អបរិញ្ញាតធម្មោ សីលាទិគុណា បរិពាហិរោ តិត្ថាយតនេ បព្ពជិតោ ‘‘តបចរណំ បូរេស្សាមី’’តិ មាសេ មាសេ បត្តេ កុសគ្គេន ភោជនំ ភុញ្ជន្តោ វស្សសតំ ភុញ្ជេយ្យ ភោជនំ. ន សោ សង្ខាតធម្មានំ, កលំ អគ្ឃតិ សោឡសិន្តិ សង្ខាតធម្មា វុច្ចន្តិ ញាតធម្មា តុលិតធម្មា. តេសុ ហេដ្ឋិមកោដិយា សោតាបន្នោ សង្ខាតធម្មោ, ឧបរិមកោដិយា ខីណាសវោ. ឥមេសំ សង្ខាតធម្មានំ សោ ពាលោ កលំ ន អគ្ឃតិ សោឡសិន្តិ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – យា ចស្ស តថា តបចរណំ បូរេន្តស្ស វស្សសតំ ចេតនា យា ច សង្ខាតធម្មានំ កាលំ វា ភត្តំ វា កុក្កុច្ចាយិត្វា អភុញ្ជន្តានំ ឯកា ភត្តច្ឆេទនកុសលចេតនា, តស្សា ចេតនាយ សា តាវ ទីឃរត្តំ បវត្តចេតនា សោឡសិំ កលំ ន អគ្ឃតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ តស្សា សង្ខាតធម្មានំ ចេតនាយ ផលំ, តំ សោឡស កោដ្ឋាសេ កត្វា តតោ ឯកេកំ បុន សោឡស សោឡស កោដ្ឋាសេ កត្វា តតោ ឯកស្ស កោដ្ឋាសស្ស យំ ផលំ, តទេវ តស្ស ពាលស្ស តបចរណតោ មហប្ផលតរន្តិ.

ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

ជម្ពុកត្ថេរវត្ថុ ឯកាទសមំ.