១. អញ្ញតរបុរិសវត្ថុ

ទីឃា ជាគរតោ រត្តីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បសេនទិកោសលញ្ចេវ អញ្ញតរញ្ច បុរិសំ អារព្ភ កថេសិ.

រាជា កិរ បសេនទិ កោសលោ ឯកស្មិំ ឆណទិវសេ អលង្កតបដិយត្តំ សព្ពសេតំ ឯកំ បុណ្ឌរីកំ នាម ហត្ថិំ អភិរុយ្ហ មហន្តេន រាជានុភាវេន នគរំ បទក្ខិណំ ករោតិ. ឧស្សារណាយ វត្តមានាយ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បោថិយមានោ មហាជនោ បលាយន្តោ គីវំ បរិវដ្ដេត្វាបិ ឱលោកេតិយេវ. រាជូនំ កិរ សុទិន្នទានស្សេតំ ផលំ. អញ្ញតរស្សាបិ ទុគ្គតបុរិសស្ស ភរិយា សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិតលេ ឋិតា ឯកំ វាតបានកវាដំ វិវរិត្វា រាជានំ ឱលោកេត្វាវ អបគច្ឆិ. រញ្ញោ បុណ្ណចន្ទោ វលាហកន្តរំ បវិដ្ឋោ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ តស្សា បដិពទ្ធចិត្តោ ហត្ថិក្ខន្ធតោ បតនាការប្បត្តោ វិយ ហុត្វា ខិប្បំ នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា អន្តេបុរំ បវិសិត្វា ឯកំ វិស្សាសកំ អមច្ចំ អាហ – ‘‘អសុកដ្ឋានេ តេ មយា ឱលោកិតបាសាទោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘តត្ថេកំ ឥត្ថិំ អទ្ទសា’’តិ? ‘‘អទ្ទសំ, ទេវា’’តិ. ‘‘គច្ឆ, តស្សា សសាមិកអសាមិកភាវំ ជានាហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្សា សសាមិកភាវំ ញត្វា អាគន្ត្វា រញ្ញោ ‘‘សសាមិកា’’តិ អារោចេសិ. អថ រញ្ញា ‘‘តេន ហិ តស្សា សាមិកំ បក្កោសាហី’’តិ វុត្តេ សោ គន្ត្វា, ‘‘ឯហិ, ភោ, រាជា តំ បក្កោសតី’’តិ អាហ. សោ ‘‘ភរិយំ មេ និស្សាយ ភយេន ឧប្បន្នេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា រញ្ញោ អាណំ បដិពាហិតុំ អសក្កោន្តោ គន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ រាជា ‘‘មំ ឥតោ បដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាហី’’តិ អាហ. ‘‘អលំ, ទេវ, អហំ អត្តនោ កម្មំ កត្វា តុម្ហាកំ សុង្កំ ទទាមិ, ឃរេយេវ មេ ជីវិកា ហោតូ’’តិ. ‘‘តវ សុង្កេន មយ្ហំ អត្ថោ នត្ថិ, អជ្ជតោ បដ្ឋាយ មំ ឧបដ្ឋាហី’’តិ តស្ស ផលកញ្ច អាវុធញ្ច ទាបេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘កញ្ចិទេវស្ស ទោសំ អារោបេត្វា ឃាតេត្វា ភរិយំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. អថ នំ សោ មរណភយភីតោ អប្បមត្តោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ.

រាជា តស្ស ទោសំ អបស្សន្តោ កាមបរិឡាហេ វឌ្ឍន្តេ ‘‘ឯកមស្ស ទោសំ អារោបេត្វា រាជាណំ ករិស្សាមី’’តិ បក្កោសាបេត្វា ឯវមាហ – ‘‘អម្ភោ ឥតោ យោជនមត្ថកេ នទិយា អសុកដ្ឋានំ នាម គន្ត្វា សាយំ មម ន្ហានវេលាយ កុមុទុប្បលានិ ចេវ អរុណវតីមត្តិកញ្ច អាហរ. សចេ តស្មិំ ខណេ នាគច្ឆសិ, អាណំ តេ ករិស្សាមី’’តិ. សេវកោ កិរ ចតូហិបិ ទាសេហិ បតិកិដ្ឋតរោ. ធនក្កីតាទយោ ហិ ទាសា ‘‘សីសំ មេ រុជ្ជតិ, បិដ្ឋិ មេ រុជ្ជតី’’តិ វត្វា អច្ឆិតុំ លភន្តិយេវ. សេវកស្សេតំ នត្ថិ, អាណត្តកម្មំ កាតុមេវ វដ្ដតិ. តស្មា សោ ‘‘អវស្សំ មយា គន្តព្ពំ, កុមុទុប្បលេហិ សទ្ធិំ អរុណវតីមត្តិកា នាម នាគភវនេ ឧប្បជ្ជតិ, អហំ កុហិំ លភិស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ មរណភយភីតោ វេគេន គេហំ គន្ត្វា, ‘‘ភទ្ទេ, និដ្ឋិតំ មេ ភត្ត’’ន្តិ អាហ. ‘‘ឧទ្ធនមត្ថកេ, សាមី’’តិ. សោ យាវ ភត្តំ ឱតរតិ, តាវ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ឧឡុង្កេន កញ្ជិកំ ហរាបេត្វា យថាលទ្ធេន ព្យញ្ជនេន សទ្ធិំ អល្លមេវ ភត្តំ បច្ឆិយំ ឱបីឡេត្វា អាទាយ យោជនិកំ មគ្គំ បក្ខន្ទោ, តស្ស គច្ឆន្តស្សេវ ភត្តំ បក្កំ អហោសិ. សោ អនុច្ឆិដ្ឋំ កត្វាវ ថោកំ ភត្តំ អបនេត្វា ភុញ្ជន្តោ ឯកំ អទ្ធិកំ ទិស្វា មយា អបនេត្វា ឋបិតំ ថោកំ អនុច្ឆិដ្ឋំ ភត្តមេវ អត្ថិ គហេត្វា ភុញ្ជ សាមីតិ. សោ គណ្ហិត្វា ភុញ្ជិ. ឥតរោបិ ភុញ្ជិត្វា ឯកំ ភត្តមុដ្ឋិំ ឧទកេ ខិបិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា មហន្តេន សទ្ទេន ‘‘ឥមស្មិំ នទីបទេសេ អធិវត្ថា នាគា សុបណ្ណា ទេវតា ច វចនំ មេ សុណន្តុ, រាជា មយ្ហំ អាណំ កាតុកាមោ ‘កុមុទុប្បលេហិ សទ្ធិំ អរុណវតីមត្តិកំ អាហរា’តិ មំ អាណាបេសិ, អទ្ធិកមនុស្សស្ស ច មេ ភត្តំ ទិន្នំ, តំ សហស្សានិសំសំ, ឧទកេ មច្ឆានំ ទិន្នំ, តំ សតានិសំសំ. ឯត្តកំ បុញ្ញផលំ តុម្ហាកំ បត្តិំ កត្វា ទម្មិ, មយ្ហំ កុមុទុប្បលេហិ សទ្ធិំ អរុណវតីមត្តិកំ អាហរថា’’តិ តិក្ខត្តុំ អនុស្សាវេសិ. តត្ថ អធិវត្ថោ នាគរាជា តំ សទ្ទំ សុត្វា មហល្លកវេសេន តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ វទេសី’’តិ អាហ. សោ បុនបិ តថេវ វត្វា ‘‘មយ្ហំ តំ បត្តិំ ទេហី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ទេមី’’តិ អាហ. បុនបិ ‘‘ទេហី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ទេមិ, សាមី’’តិ អាហ. ឯវំ សោ ទ្វេ តយោ វារេ បត្តិំ អាហរាបេត្វា កុមុទុប្បលេហិ សទ្ធិំ អរុណវតីមត្តិកំ អទាសិ.

រាជា បន ចិន្តេសិ – ‘‘មនុស្សា នាម ពហុមាយា, សចេ សោ កេនចិ ឧបាយេន លភេយ្យ, កិច្ចំ មេ ន និប្ផជ្ជេយ្យា’’តិ. សោ កាលស្សេវ ទ្វារំ បិទហាបេត្វា មុទ្ទិកំ អត្តនោ សន្តិកំ អាហរាបេសិ. ឥតរោបិ បុរិសោ រញ្ញោ ន្ហានវេលាយមេវាគន្ត្វា ទ្វារំ អលភន្តោ ទ្វារបាលំ បក្កោសេត្វា ‘‘ទ្វារំ វិវរា’’តិ អាហ. ‘‘ន សក្កា វិវរិតុំ, រាជា កាលស្សេវ មុទ្ទិកំ ទត្វា រាជគេហំ អាហរាបេសី’’តិ. សោ ‘‘រាជទូតោ អហំ, ទ្វារំ វិវរា’’តិ វត្វាបិ ‘‘ទ្វារំ អលភន្តោ នត្ថិ មេ ឥទានិ ជីវិតំ. កិំ នុ ខោ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទ្វារស្ស ឧបរិឧម្មារេ មត្តិកាបិណ្ឌំ ខិបិត្វា តស្សូបរិ បុប្ផានិ លគ្គេត្វា មហាសទ្ទំ ករោន្តោ, ‘‘អម្ភោ, នគរវាសិនោ រញ្ញោ មយា អាណត្តិយា គតភាវំ ជានាថ, រាជា មំ អការណេន វិនាសេតុកាមោ’’តិ តិក្ខត្តុំ វិរវិត្វា ‘‘កត្ថ នុ ខោ គច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ភិក្ខូ នាម មុទុហទយា, វិហារំ គន្ត្វា និបជ្ជិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានមកាសិ. ឥមេ ហិ នាម សត្តា សុខិតកាលេ ភិក្ខូនំ អត្ថិភាវម្បិ អជានិត្វា ទុក្ខាភិភូតកាលេ វិហារំ គន្តុកាមា ហោន្តិ, តស្មា សោបិ ‘‘មេ អញ្ញំ តាណំ នត្ថី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ ផាសុកដ្ឋានេ និបជ្ជិ. អថ រញ្ញោបិ តំ រត្តិំ និទ្ទំ អលភន្តស្ស តំ ឥត្ថិំ អនុស្សរន្តស្ស កាមបរិឡាហោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘វិភាតក្ខណេយេវ តំ បុរិសំ ឃាតាបេត្វា តំ ឥត្ថិំ អានេស្សាមី’’តិ.

តស្មិំ ខណេយេវ សដ្ឋិយោជនិកាយ លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តា ចត្តារោ បុរិសា បក្កុថិតាយ ឧក្ខលិយា តណ្ឌុលា វិយ សម្បរិវត្តកំ បច្ចមានា តិំសាយ វស្សសហស្សេហិ ហេដ្ឋិមតលំ បត្វា អបរេហិ តិំសាយ វស្សសហស្សេហិ បុន មុខវដ្ដិយំ បាបុណិំសុ. តេ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា អញ្ញមញ្ញំ ឱលោកេត្វា ឯកេកំ គាថំ វត្តុកាមា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរំ វត្វា បរិវត្តិត្វា លោហកុម្ភិមេវ បវិដ្ឋា. រាជា និទ្ទំ អលភន្តោ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ តំ សទ្ទំ សុត្វា ភីតោ ឧត្រស្តមានសោ ‘‘កិំ នុ ខោ មយ្ហំ ជីវិតន្តរាយោ ភវិស្សតិ, ឧទាហុ មេ អគ្គមហេសិយា, ឧទាហុ មេ រជ្ជំ វិនស្សិស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តោ សកលរត្តិំ អក្ខីនិ និមីលេតុំ នាសក្ខិ. សោ អរុណុគ្គមនវេលាយ ឯវ បុរោហិតំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អាចរិយ, មយា មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ មហន្តា ភេរវសទ្ទា សុតា, ‘រជ្ជស្ស វា អគ្គមហេសិយា វា មយ្ហំ វា កស្ស អន្តរាយោ ភវិស្សតី’តិ ន ជានាមិ, តេន មេ ត្វំ បក្កោសាបិតោ’’តិ អាហ. មហារាជ, កិំ តេ សទ្ទា សុតាតិ? ‘‘អាចរិយ, ទុ-ឥតិ ស-ឥតិ ន-ឥតិ សោ-ឥតីតិ ឥមេ សទ្ទេ អស្សោសិំ, ឥមេសំ និប្ផត្តិំ ឧបធារេហី’’តិ. ព្រាហ្មណស្ស មហាអន្ធការំ បវិដ្ឋស្ស វិយ ន កិញ្ចិ បញ្ញាយតិ, ‘‘ន ជានាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘បន លាភសក្ការោ មេ បរិហាយិស្សតី’’តិ ភាយិត្វា ‘‘ភារិយំ, មហារាជា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ, អាចរិយា’’តិ? ‘‘ជីវិតន្តរាយោ តេ បញ្ញាយតី’’តិ. សោ ទ្វិគុណំ ភីតោ, ‘‘អាចរិយ, អត្ថិ កិញ្ចិ បន បដិឃាតការណ’’ន្តិ អាហ. ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, មា ភាយិ, អហំ តយោ វេទេ ជានាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សព្ពសតយញ្ញំ យជិត្វា ជីវិតំ លភិស្សសិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ហត្ថិសតំ អស្សសតំ ឧសភសតំ ធេនុសតំ អជសតំ ឧរព្ភសតំ កុក្កុដសតំ សូករសតំ ទារកសតំ ទារិកាសតន្តិ ឯវំ ឯកេកំ បាណជាតិំ សតំ សតំ កត្វា គណ្ហាបេន្តោ ‘‘សចេ មិគជាតិមេវ គណ្ហាបេស្សាមិ, ‘អត្តនោ ខាទនីយមេវ គណ្ហាបេតី’តិ វក្ខន្តី’’តិ ហត្ថិអស្សមនុស្សេបិ គណ្ហាបេតិ. រាជា ‘‘មម ជីវិតមេវ មយ្ហំ លាភោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សព្ពបាណេ សីឃំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. អាណត្តមនុស្សា អធិកតរំ គណ្ហិំសុ. វុត្តម្បិ ចេតំ កោសលសំយុត្តេ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, បញ្ច ច ឧសភសតានិ បញ្ច ច វច្ឆតរសតានិ បញ្ច ច វច្ឆតរិសតានិ បញ្ច ច អជសតានិ បញ្ច ច ឧរព្ភសតានិ ថូណូបនីតានិ ហោន្តិ យញ្ញត្ថាយ. យេបិស្ស តេ ហោន្តិ ទាសាតិ វា បេស្សាតិ វា កម្មករាតិ វា, តេបិ ទណ្ឌតជ្ជិតា ភយតជ្ជិតា អស្សុមុខា រុទមានា បរិកម្មានិ ករោន្តី’’តិ (សំ. និ. ១.១២០).

មហាជនោ អត្តនោ អត្តនោ បុត្តធីតុញាតីនំ អត្ថាយ បរិទេវមានោ មហាសទ្ទមកាសិ, មហាបថវីឧន្ទ្រិយនសទ្ទោ វិយ អហោសិ. អថ មល្លិកា ទេវី តំ សទ្ទំ សុត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ តេ, មហារាជ, ឥន្ទ្រិយានិ អបាកតិកានិ, កិលន្តរូបានិ វិយ បញ្ញាយន្តី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំ តុយ្ហំ, មល្លិកេ, ត្វំ មម កណ្ណមូលេន អាសិវិសម្បិ គច្ឆន្តំ ន ជានាសី’’តិ? ‘‘កិំ បនេតំ, ទេវា’’តិ? ‘‘រត្តិភាគេ មេ ឯវរូបោ នាម សទ្ទោ សុតោ, ស្វាហំ បុរោហិតំ បុច្ឆិត្វា ជីវិតន្តរាយោ តេ បញ្ញាយតិ, សព្ពសតយញ្ញំ យជិត្វា ជីវិតំ លភិស្សសី’’តិ សុត្វា ‘‘មម ជីវិតមេវ មយ្ហំ លាភោ’’តិ ឥមេ បាណេ គណ្ហាបេសិន្តិ. មល្លិកា ទេវី, ‘‘អន្ធពាលោសិ, មហារាជ, កិញ្ចាបិ មហាភក្ខោសិ, អនេកសូបព្យញ្ជនវិកតិកំ ទោណបាកំ ភោជនំ ភុញ្ជសិ, ទ្វីសុ រដ្ឋេសុ រជ្ជំ ការេសិ, បញ្ញា បន តេ មន្ទា’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា ឯវំ វទេសិ, ទេវី’’តិ? ‘‘កហំ តយា អញ្ញស្ស មរណេន អញ្ញស្ស ជីវិតលាភោ ទិដ្ឋបុព្ពោ, អន្ធពាលស្ស ព្រាហ្មណស្ស កថំ គហេត្វា កស្មា មហាជនស្ស ឧបរិ ទុក្ខំ ខិបសិ, ធុរវិហារេ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គបុគ្គលោ អតីតាទីសុ អប្បដិហតញាណោ សត្ថា វសតិ, តំ បុច្ឆិត្វា តស្សោវាទំ ករោហី’’តិ វុត្តេ រាជា សល្លហុកេហិ យានេហិ មល្លិកាយ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា មរណភយតជ្ជិតោ កិញ្ចិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

អថ នំ សត្ថា ‘‘ហន្ទ កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ បឋមតរំ អាលបិ. សោ តុណ្ហីយេវ និសីទិ. តតោ មល្លិកា ភគវតោ អារោចេសិ – ‘‘ភន្តេ, រញ្ញា កិរ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ សទ្ទោ សុតោ. អថ នំ បុរោហិតស្ស អារោចេសិ. បុរោហិតោ ‘ជីវិតន្តរាយោ តេ ភវិស្សតិ, តស្ស បដិឃាតត្ថាយ សព្ពសតេ បាណេ គហេត្វា តេសំ គលលោហិតេន យញ្ញេ យជិតេ ជីវិតំ លភិស្សសី’តិ អាហ. រាជា បាណេ គណ្ហាបេសិ, តេនាយំ មយា ឥធានីតោ’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ, មហារាជា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិន្តិ តេ សទ្ទោ សុតោ’’តិ? សោ អត្តនា សុតនិយាមេនេវ អាចិក្ខិ. តថាគតស្ស តំ សុត្វាវ ឯកោភាសោ អហោសិ. អថ នំ សត្តា អាហ – ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, តវ អន្តរាយោ នត្ថិ, បាបកម្មិនោ សត្ថា អត្តនោ ទុក្ខំ អាវីករោន្តា ឯវមាហំសូ’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, តេហិ កត’’ន្តិ? អថ ខោ ភគវា តេសំ កម្មំ អាចិក្ខិតុំ ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, សុណាហី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ វីសតិវស្សសហស្សាយុកេសុ មនុស្សេសុ កស្សបោ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា វីសតិយា ខីណាសវសហស្សេហិ សទ្ធិំ ចារិកំ ចរមានោ ពារាណសិមគមាសិ. ពារាណសិវាសិនោ ទ្វេបិ តយោបិ ពហុតរាបិ ឯកតោ ហុត្វា អាគន្តុកទានំ បវត្តយិំសុ. តទា ពារាណសិយំ ចត្តាលីសកោដិវិភវា ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា សហាយកា អហេសុំ. តេ មន្តយិំសុ – ‘‘អម្ហាកំ គេហេ ពហុធនំ, តេន កិំ ករោមា’’តិ? ‘‘ឯវរូបេ ពុទ្ធេ ចារិកំ ចរមានេ ទានំ ទស្សាម, សីលំ រក្ខិស្សាម, បូជំ ករិស្សាមា’’តិ ឯកោបិ អវត្វា តេសុ ឯកោ តាវ ឯវមាហ – ‘‘តិខិណសុរំ បិវន្តា មធុរមំសំ ខាទន្តា វិចរិស្សាម, ឥទំ អម្ហាកំ ជីវិតផល’’ន្តិ. អបរោបិ ឯវមាហ – ‘‘ទេវសិកំ តិវស្សិកគន្ធសាលិភត្តំ នានគ្គរសេហិ ភុញ្ជន្តា វិចរិស្សាមា’’តិ. អបរោបិ ឯវមាហ – ‘‘នានប្បការំ បូវខជ្ជកវិកតិំ បចាបេត្វា ខាទន្តា វិចរិស្សាមា’’តិ. អបរោបិ ឯវមាហ – ‘‘សម្មា មយំ អញ្ញំ កិញ្ចិ ន ករិស្សាម, ‘ធនំ ទស្សាមា’តិ វុត្តេ អនិច្ឆមានា ឥត្ថី នាម នត្ថិ, តស្មា ធនេន បលោភេត្វា បារទារិកកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘សាធុ, សាធូ’’តិ សព្ពេវ តស្ស កថាយ អដ្ឋំសុ.

តេ តតោ បដ្ឋាយ អភិរូបានំ ឥត្ថីនំ ធនំ បេសេត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ បារទារិកកម្មំ កត្វា កាលំ កត្វា អវីចិនិរយេ និព្ពត្តា. តេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា តត្ថ កាលំ កត្វា បក្កាវសេសេន សដ្ឋិយោជនិកាយ លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តិត្វា តិំសាយ វស្សសហស្សេហិ ហេដ្ឋិមតលំ បត្វា បុនបិ តិំសាយ វស្សសហស្សេហិ លោហកុម្ភិមុខំ បត្វា ឯកេកំ គាថំ វត្តុកាមា ហុត្វា វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកេកំ អក្ខរំ វត្វា បុន បរិវត្តិត្វា, លោហកុម្ភិមេវ បវិដ្ឋា. ‘‘វទេហិ, មហារាជ, បឋមំ តេ កិំ សទ្ទោ នាម សុតោ’’តិ? ‘‘ទុ-ឥតិ, ភន្តេ’’តិ. សត្ថា តេន អបរិបុណ្ណំ កត្វា វុត្តំ គាថំ បរិបុណ្ណំ កត្វា ទស្សេន្តោ ឯវមាហ –

‘‘ទុជ្ជីវិតមជីវិម្ហ, យេ សន្តេ ន ទទម្ហសេ;

វិជ្ជមានេសុ ភោគេសុ, ទីបំ នាកម្ហ អត្តនោ’’តិ. (ជា. ១.៤.៥៣; បេ. វ. ៨០៤);

អថ រញ្ញោ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថំ បកាសេត្វា, ‘‘កិំ តេ, មហារាជ, ទុតិយសទ្ទោ តតិយសទ្ទោ ចតុត្ថសទ្ទោ សុតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯវំ នាមា’’តិ វុត្តេ អវសេសំ បរិបូរេន្តោ –

‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

និរយេ បច្ចមានានំ, កទា អន្តោ ភវិស្សតិ.

‘‘នត្ថិ អន្តោ កុតោ អន្តោ, ន អន្តោ បដិទិស្សតិ;

តទា ហិ បកតំ បាបំ, មម តុយ្ហញ្ច មារិសា.

‘‘សោហំ នូន ឥតោ គន្ត្វា, យោនិំ លទ្ធាន មានុសិំ;

វទញ្ញូ សីលសម្បន្នោ, កាហាមិ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ. (ជា. ១.៤.៥៤-៥៦; បេ. វ. ៨០២, ៨០៣, ៨០៥) –

បដិបាដិយា ឥមា គាថា វត្វា តាសំ អត្ថំ បកាសេត្វា ‘‘ឥតិ ខោ, មហារាជ, តេ ចត្តារោ ជនា ឯកេកំ គាថំ វត្តុកាមាបិ វត្តុំ អសក្កោន្តា ឯកកមេវ អក្ខរំ វត្វា បុន លោហកុម្ភិមេវ បវិដ្ឋា’’តិ អាហ.

រញ្ញា កិរ បសេនទិកោសលេន តស្ស សទ្ទស្ស សុតកាលតោ បដ្ឋាយ តេ ហេដ្ឋា ភស្សន្តិ ឯវ, អជ្ជាបិ ឯកំ វស្សសហស្សំ នាតិក្កមន្តិ. រញ្ញោ តំ ទេសនំ សុត្វា មហាសំវេគោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ‘‘ភារិយំ វតិទំ បារទារិកកម្មំ នាម, ឯកំ កិរ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា តតោ ចុតា សដ្ឋិយោជនិកាយ លោហកុម្ភិយា និព្ពត្តិត្វា តត្ថ សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ បច្ចិត្វា ឯវម្បិ នេសំ ទុក្ខា មុច្ចនកាលោ ន បញ្ញាយតិ, អហម្បិ បរទារេ សិនេហំ កត្វា សព្ពរត្តិំ និទ្ទំ ន លភិំ, ឥទានិ ឥតោ បដ្ឋាយ បរទារេ មានសំ ន ពន្ធិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តថាគតំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ មេ រត្តិយា ទីឃភាវោ ញាតោ’’តិ. សោបិ បុរិសោ តត្ថេវ និសិន្នោ តំ កថំ សុត្វា ‘‘លទ្ធោ មេ ពលវប្បច្ចយោ’’តិ សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, រញ្ញា តាវ អជ្ជ រត្តិយា ទីឃភាវោ ញាតោ, អហំ បន ហិយ្យោ សយមេវ យោជនស្ស ទីឃភាវំ អញ្ញាសិ’’ន្តិ. សត្ថា ទ្វិន្នម្បិ កថំ សំសន្ទិត្វា ‘‘ឯកច្ចស្ស រត្តិ ទីឃា ហោតិ, ឯកច្ចស្ស យោជនំ ទីឃំ ហោតិ, ពាលស្ស បន សំសារោ ទីឃោ ហោតី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦០. ‘‘ទីឃា ជាគរតោ រត្តិ, ទីឃំ សន្តស្ស យោជនំ;

ទីឃោ ពាលាន សំសារោ, សទ្ធម្មំ អវិជានត’’ន្តិ.

តត្ថ ទីឃាតិ រត្តិ នាមេសា តិយាមមត្តាវ, ជាគរន្តស្ស បន ទីឃា ហោតិ, ទ្វិគុណតិគុណា វិយ ហុត្វា ខាយតិ. តស្សា ទីឃភាវំ អត្តានំ មង្កុណសង្ឃស្ស ភត្តំ កត្វា យាវ សូរិយុគ្គមនា សម្បរិវត្តកំ សេមានោ មហាកុសីតោបិ, សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សិរិសយនេ សយមានោ កាមភោគីបិ ន ជានាតិ, សព្ពរត្តិំ បន បធានំ បទហន្តោ យោគាវចរោ ច, ធម្មកថំ កថេន្តោ ធម្មកថិកោ ច, អាសនសមីបេ ឋត្វា ធម្មំ សុណន្តោ ច, សីសរោគាទិផុដ្ឋោ វា ហត្ថបាទច្ឆេទនាទិំ បត្តោ វា វេទនាភិភូតោ ច, រត្តិំ មគ្គបដិបន្នោ អទ្ធិកោ ច ជានាតិ. យោជនន្តិ យោជនម្បិ ចតុគាវុតមត្តមេវ, សន្តស្ស បន កិលន្តស្ស ទីឃំ ហោតិ, ទ្វិគុណតិគុណំ វិយ ខាយតិ. សកលទិវសញ្ហិ មគ្គំ គន្ត្វា កិលន្តោ បដិបថំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘បុរតោ គាមោ កីវទូរោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យោជន’’ន្តិ វុត្តេ ថោកំ គន្ត្វា អបរម្បិ បុច្ឆិត្វា តេនាបិ ‘‘យោជន’’ន្តិ វុត្តេ បុន ថោកំ គន្ត្វា អបរម្បិ បុច្ឆតិ. សោបិ ‘‘យោជន’’ន្តិ វទតិ. សោ បុច្ឆិតបុច្ឆិតា យោជនន្តេវ វទន្តិ, ទីឃំ វតិទំ យោជនំ, ឯកយោជនំ ទ្វេ តីណិ យោជនានិ វិយ មញ្ញេតិ. ពាលានន្តិ ឥធលោកបរលោកត្ថំ បន អជានន្តានំ ពាលានំ សំសារវដ្ដស្ស បរិយន្តំ កាតុំ អសក្កោន្តានំ យំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយភេទំ សទ្ធម្មំ ញត្វា សំសារស្ស អន្តំ ករោន្តិ, តំ សទ្ធម្មំ អវិជានតំ សំសារោ ទីឃោ នាម ហោតិ. សោ ហិ អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវ ទីឃោ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘អនមតគ្គោយំ, ភិក្ខវេ, សំសារោ, បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ (សំ. និ. ២.១២៤). ពាលានំ បន បរិយន្តំ កាតុំ អសក្កោន្តានំ អតិទីឃោយេវាតិ.

ទេសនាវសានេ សោ បុរិសោ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. មហាជនស្ស សាត្ថិកា ធម្មទេសនា ជាតាតិ.

រាជា សត្ថារំ វន្ទិត្វា គច្ឆន្តោយេវ តេ សត្តេ ពន្ធនា មោចេសិ. តត្ថ ឥត្ថិបុរិសា ពន្ធនា មុត្តា សីសំ ន្ហត្វា សកានិ គេហានិ គច្ឆន្តា ‘‘ចិរំ ជីវតុ នោ, អយ្យា, មល្លិកា ទេវី, តំ និស្សាយ ជីវិតំ លភិម្ហា’’តិ មល្លិកាយ គុណកថំ កថយិំសុ. សាយន្ហសមយេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អហោ បណ្ឌិតា វតាយំ, មល្លិកា, អត្តនោ បញ្ញំ និស្សាយ ឯត្តកស្ស ជនស្ស ជីវិតទានំ អទាសី’’តិ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ តេសំ ភិក្ខូនំ កថំ សុត្វា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ធម្មសភំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មល្លិកា, ឥទានេវ អត្តនោ បញ្ញំ និស្សាយ មហាជនស្ស ជីវិតទានំ ទេតិ, បុព្ពេបិ អទាសិយេវា’’តិ វត្វា តមត្ថំ បកាសន្តោ អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ រញ្ញោ បុត្តោ ឯកំ និគ្រោធរុក្ខំ ឧបសង្កមិត្វា តត្ថ និព្ពត្តាយ ទេវតាយ អាយាចិ – ‘‘សាមិ ទេវរាជ, ឥមស្មិំ ជម្ពុទីបេ ឯកសតរាជានោ ឯកសតអគ្គមហេសិយោ, សចាហំ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ លភិស្សាមី, ឯតេសំ គលលោហិតេន ពលិំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ បិតរិ កាលកតេ រជ្ជំ បត្វា ‘‘ទេវតាយ មេ អានុភាវេន រជ្ជំ បត្តំ, ពលិមស្សា ករិស្សាមី’’តិ មហតិយា សេនាយ និក្ខមិត្វា ឯកំ រាជានំ អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា តេន សទ្ធិំ អបរម្បិ អបរម្បីតិ សព្ពេ រាជានោ អត្តនោ វសេ កត្វា សទ្ធិំ អគ្គមហេសីហិ អាទាយ គច្ឆន្តោ ឧគ្គសេនស្ស នាម សព្ពកនិដ្ឋស្ស រញ្ញោ ធម្មទិន្នា នាម អគ្គមហេសី គរុគព្ភា, តំ ឱហាយ អាគន្ត្វា ‘‘ឯត្តកជនំ វិសបានកំ បាយេត្វា មារេស្សាមី’’តិ រុក្ខមូលំ សោធាបេសិ. ទេវតា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា ឯត្តកេ រាជានោ គណ្ហន្តោ ‘មំ និស្សាយ គហិតា ឥមេ’តិ ចិន្តេត្វា តេសំ គលលោហិតេន មយ្ហំ ពលិំ កាតុកាមោ, សចេ បនាយំ ឯតេ ឃាតេស្សតិ, ជម្ពុទីបេ រាជវំសោ ឧបច្ឆិជ្ជិស្សតិ, រុក្ខមូលេបិ, មេ អសុចិ ភវិស្សតិ, សក្ខិស្សាមិ នុ ខោ ឯតំ និវារេតុ’’ន្តិ. សា ឧបធារេន្តី ‘‘នាហំ សក្ខិស្សាមី’’តិ ញត្វា អញ្ញម្បិ ទេវតំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ត្វំ សក្ខិស្សសី’’តិ អាហ. តាយបិ បដិក្ខិត្តា អញ្ញម្បិ អញ្ញម្បីតិ ឯវំ សកលចក្កវាឡទេវតាយោ ឧបសង្កមិត្វា តាហិបិ បដិក្ខិត្តា ចតុន្នំ មហារាជូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មយំ ន សក្កោម, អម្ហាកំ បន រាជា អម្ហេហិ បុញ្ញេន ច បញ្ញាយ ច វិសិដ្ឋោ, តំ បុច្ឆា’’តិ តេហិបិ បដិក្ខិត្តកាលេ សក្កំ ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា, ‘‘ទេវ, តុម្ហេសុ អប្បោស្សុក្កតំ អាបន្នេសុ ខត្តិយវំសោ ឧបច្ឆិជ្ជិស្សតិ, តស្ស បដិសរណំ ហោថា’’តិ អាហ. សក្កោ ‘‘អហម្បិ នំ បដិពាហិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ឧបាយំ បន តេ វក្ខាមី’’តិ វត្វា ឧបាយំ អាចិក្ខិ – ‘‘គច្ឆ, ត្វំ រញ្ញោ បស្សន្តស្សេវ រត្តវត្ថំ និវាសេត្វា អត្តនោ រុក្ខតោ និក្ខមិត្វា គមនាការំ ទស្សេហិ. អថ តំ រាជា ‘ទេវតា គច្ឆតិ, និវត្តាបេស្សាមិ ន’ន្តិ នានប្បការេន យាចិស្សតិ. អថ នំ វទេយ្យាសិ ‘ត្វំ ឯកសតរាជានោ សទ្ធិំ អគ្គមហេសីហិ អានេត្វា តេសំ គលលោហិតេន ពលិំ ករិស្សាមី’តិ មយ្ហំ អាយាចិត្វា ឧគ្គសេនស្ស រញ្ញោ ទេវិំ ឱហាយ អាគតោ, នាហំ តាទិសស្ស មុសាវាទស្ស ពលិំ សម្បដិច្ឆាមី’’តិ, ‘‘ឯវំ កិរ វុត្តេ រាជា តំ អាណាបេស្សតិ, សា រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា ឯត្តកស្ស ជនស្ស ជីវិតទានំ ទស្សតី’’តិ. ឥមិនា ការណេន សក្កោ ទេវតាយ ឥមំ ឧបាយំ អាចិក្ខិ. ទេវតា តថា អកាសិ.

រាជាបិ តំ អាណាបេសិ. សា អាគន្ត្វា តេសំ រាជូនំ បរិយន្តេ និសិន្នម្បិ អត្តនោ រាជានមេវ វន្ទិ. រាជា ‘‘មយិ សព្ពរាជជេដ្ឋកេ ឋិតេ សព្ពកនិដ្ឋំ អត្តនោ សាមិកំ វន្ទតី’’តិ តស្សា កុជ្ឈិ. អថ នំ សា អាហ – ‘‘កិំ មយ្ហំ តយិ បដិពទ្ធំ, អយំ បន មេ សាមិកោ ឥស្សរិយស្ស ទាយកោ, ឥមំ អវន្ទិត្វា កស្មា តំ វន្ទិស្សាមី’’តិ? រុក្ខទេវតា បស្សន្តស្សេវ មហាជនស្ស ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ឯវំ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា តំ បុប្ផមុដ្ឋិនា បូជេសិ. បុន រាជា អាហ – ‘‘សចេ មំ ន វន្ទសិ, មយ្ហំ រជ្ជសិរិទាយិកំ ឯវំ មហានុភាវំ ទេវតំ កស្មា ន វន្ទសី’’តិ? ‘‘មហារាជ, តយា អត្តនោ បុញ្ញេ ឋត្វា រាជានោ គហិតា, ន ទេវតាយ គហេត្វា ទិន្នា’’តិ. បុនបិ តំ ទេវតា ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ឯវំ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា តថេវ បូជេសិ. បុន សា រាជានំ អាហ – ‘‘ត្វំ ‘ទេវតាយ មេ ឯត្តកា រាជានោ គហេត្វា ទិន្នា’តិ វទេសិ, ឥទានិ តេ ទេវតាយ ឧបរិ វាមបស្សេ រុក្ខោ អគ្គិនា ទឌ្ឍោ, សា តំ អគ្គិំ និព្ពាបេតុំ កស្មា នាសក្ខិ, យទិ ឯវំ មហានុភាវា’’តិ. បុនបិ តំ ទេវតា ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ឯវំ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា តថេវ បូជេសិ.

សា កថយមានា ឋិតា រោទិ ចេវ ហសិ ច. អថ នំ រាជា ‘‘កិំ ឧម្មត្តិកាសី’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា ទេវ ឯវំ វទេសិ’’? ‘‘ន មាទិសិយោ ឧម្មត្តិកា ហោន្តី’’តិ. អថ ‘‘នំ កិំ ការណា រោទសិ ចេវ ហសសិ ចា’’តិ? ‘‘សុណាហិ, មហារាជ, អហញ្ហិ អតីតេ កុលធីតា ហុត្វា បតិកុលេ វសន្តី សាមិកស្ស សហាយកំ បាហុនកំ អាគតំ ទិស្វា តស្ស ភត្តំ បចិតុកាមា ‘មំសំ អាហរា’តិ ទាសិយា កហាបណំ ទត្វា តាយ មំសំ អលភិត្វា អាគតាយ ‘នត្ថិ មំស’ន្តិ វុត្តេ គេហស្ស បច្ឆិមភាគេ សយិតាយ ឯឡិកាយ សីសំ ឆិន្ទិត្វា ភត្តំ សម្បាទេសិំ. សាហំ ឯកិស្សាយ ឯឡិកាយ សីសំ ឆិន្ទិត្វា និរយេ បច្ចិត្វា បក្កាវសេសេន តស្សា លោមគណនាយ សីសច្ឆេទំ បាបុណិំ, ‘ត្វំ ឯត្តកំ ជនំ វធិត្វា កទា ទុក្ខា មុច្ចិស្សសី’តិ ឯវមហំ តវ ទុក្ខំ អនុស្សរន្តី រោទិ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឯកិស្សា កណ្ឋំ ឆេត្វាន, លោមគណនាយ បច្ចិសំ;

ពហូនំ កណ្ឋេ ឆេត្វាន, កថំ កាហសិ ខត្តិយា’’តិ.

អថ ‘‘កស្មា ត្វំ ហសសី’’តិ? ‘‘‘ឯតស្មា ទុក្ខា មុត្តាម្ហី’តិ តុស្សិត្វា, មហារាជា’’តិ. បុនបិ តំ ទេវតា ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ឯវំ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា បុប្ផមុដ្ឋិនា បូជេសិ. រាជា ‘‘អហោ មេ ភារិយំ កតំ កម្មំ, អយំ កិរ ឯកំ ឯឡិកំ វធិត្វា និរយេ បក្កាវសេសេន តស្សា លោមគណនាយ សីសច្ឆេទំ បាបុណិ, អហំ ឯត្តកំ ជនំ វធិត្វា កទា សោត្ថិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ សព្ពេ រាជានោ មោចេត្វា អត្តនោ មហល្លកតរេ វន្ទិត្វា ទហរទហរានំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សព្ពេ ខមាបេត្វា សកសកដ្ឋានមេវ បហិណិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, ន ឥទានេវ, មល្លិកា ទេវី, អត្តនោ បញ្ញំ និស្សាយ មហាជនស្ស ជីវិតទានំ ទេតិ, បុព្ពេបិ អទាសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពារាណសិរាជា បសេនទិ កោសលោ អហោសិ, ធម្មទិន្នា, ទេវី មល្លិកា, រុក្ខទេវតា អហមេវា’’តិ. ឯវំ អតីតំ សមោធានេត្វា បុន ធម្មំ ទេសេន្តោ, ‘‘ភិក្ខវេ, បាណាតិបាតោ នាម ន កត្តព្ពយុត្តកោ. បាណាតិបាតិនោ ហិ ទីឃរត្តំ សោចន្តី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អាហ –

‘‘ឥធ សោចតិ បេច្ច សោចតិ,

បាបការី ឧភយត្ថ សោចតិ;

សោ សោចតិ សោ វិហញ្ញតិ,

ទិស្វា កម្មកិលិដ្ឋមត្តនោ’’តិ. (ធ. ប. ១៥);

‘‘ឯវំ ចេ សត្តា ជានេយ្យុំ, ទុក្ខាយំ ជាតិសម្ភវោ;

ន បាណោ បាណិនំ ហញ្ញេ, បាណឃាតី ហិ សោចតី’’តិ. (ជា. ១.១.១៨);

អញ្ញតរបុរិសវត្ថុ បឋមំ.