៨. វិសាខាវត្ថុ

យថាបិ បុប្ផរាសិម្ហាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ ឧបនិស្សាយ បុព្ពារាមេ វិហរន្តោ វិសាខំ ឧបាសិកំ អារព្ភ កថេសិ.

សា កិរ អង្គរដ្ឋេ ភទ្ទិយនគរេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិបុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ អគ្គមហេសិយា សុមនទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. តស្សា សត្តវស្សិកកាលេ សត្ថា សេលព្រាហ្មណាទីនំ ពោធនេយ្យពន្ធវានំ ឧបនិស្សយសម្បទំ ទិស្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ចារិកំ ចរមានោ តំ នគរំ បាបុណិ.

តស្មិញ្ច សមយេ មេណ្ឌកោ, គហបតិ, តស្មិំ នគរេ បញ្ចន្នំ មហាបុញ្ញានំ ជេដ្ឋកោ ហុត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានំ ករោតិ. បញ្ច មហាបុញ្ញា នាម មេណ្ឌកោ សេដ្ឋិ, ចន្ទបទុមា នាម តស្សេវ ជេដ្ឋកភរិយា, តស្សេវ ជេដ្ឋកបុត្តោ ធនញ្ចយោ នាម, តស្ស ភរិយា សុមនទេវី នាម, មេណ្ឌកសេដ្ឋិនោ ទាសោ បុណ្ណោ នាមាតិ. ន កេវលញ្ច មេណ្ឌកសេដ្ឋិយេវ, ពិម្ពិសាររញ្ញោ បន វិជិតេ បញ្ច អមិតភោគា នាម អហេសុំ – ជោតិកោ, ជដិលោ, មេណ្ឌកោ, បុណ្ណកោ, កាកវលិយោតិ. តេសុ អយំ មេណ្ឌកសេដ្ឋិ ទសពលស្ស អត្តនោ នគរំ សម្បត្តភាវំ ញត្វា បុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ ធីតរំ វិសាខំ ទារិកំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘អម្ម, តុយ្ហម្បិ មង្គលំ, អម្ហាកម្បិ មង្គលំ, តវ បរិវារេហិ បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ បញ្ច រថសតានិ អារុយ្ហ បញ្ចហិ ទាសិសតេហិ បរិវុតា ទសពលស្ស បច្ចុគ្គមនំ ករោហី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តថា អកាសិ. ការណាការណេសុ បន កុសលត្តា យាវតិកា យានស្ស ភូមិ, យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកាវ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថស្សា ចរិយាវសេន សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនាវសានេ បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. មេណ្ឌកសេដ្ឋិបិ ខោ សត្ថារមុបសង្កមិត្វា ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ អត្តនោ និវេសនេ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា ឯតេនេវ ឧបាយេន អឌ្ឍមាសំ មហាទានមទាសិ. សត្ថា ភទ្ទិយនគរេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា បក្កាមិ.

តេន ខោ បន សមយេន ពិម្ពិសារោ ច បសេនទិ កោសលោ ច អញ្ញមញ្ញំ ភគិនិបតិកា ហោន្តិ. អថេកទិវសំ កោសលរាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ពិម្ពិសារស្ស វិជិតេ បញ្ច អមិតភោគា មហាបុញ្ញា វសន្តិ, មយ្ហំ វិជិតេ ឯកោបិ តាទិសោ នត្ថិ, យំនូនាហំ ពិម្ពិសារស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯកំ មហាបុញ្ញំ យាចេយ្យ’’ន្តិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា រញ្ញា កតបដិសន្ថារោ ‘‘កិំ ការណា អាគតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘‘តុម្ហាកំ វិជិតេ បញ្ច អមិតភោគា មហាបុញ្ញា វសន្តិ, តតោ ឯកំ គហេត្វា គមិស្សាមី’តិ អាគតោម្ហិ, តេសុ មេ ឯកំ ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘មហាកុលានិ អម្ហេហិ ចាលេតុំ ន សក្កា’’តិ អាហ. ‘‘អហំ អលទ្ធា ន គមិស្សាមី’’តិ អាហ. រាជា អមច្ចេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា ‘‘ជោតិកាទីនំ មហាកុលានំ ចាលនំ នាម មហាបថវិយា ចាលនសទិសំ, មេណ្ឌកមហាសេដ្ឋិស្ស បុត្តោ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ នាម អត្ថិ, តេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា បដិវចនំ តេ ទស្សាមី’’តិ វត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា, តាត, កោសលរាជា ‘‘‘ឯកំ ធនសេដ្ឋិំ គហេត្វា គមិស្សាមី’តិ វទតិ, ត្វំ តេន សទ្ធិំ គច្ឆាហី’’តិ. ‘‘តុម្ហេសុ បហិណន្តេសុ គមិស្សាមិ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ បរិវច្ឆំ កត្វា គច្ឆ, តាតា’’តិ. សោ អត្តនោ កត្តព្ពយុត្តកមកាសិ. រាជាបិស្ស មហន្តំ សក្ការំ កត្វា, ‘‘ឥមំ អាទាយ គច្ឆថា’’តិ បសេនទិរាជានំ ឧយ្យោជេសិ. សោ តំ អាទាយ សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេន គច្ឆន្តោ ឯកំ ផាសុកដ្ឋានំ បត្វា និវាសំ គណ្ហិ, អថ នំ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ បុច្ឆិ – ‘‘ឥទំ កស្ស វិជិត’’ន្តិ? ‘‘មយ្ហំ, សេដ្ឋី’’តិ. ‘‘កីវ ទូរោ ឥតោ សាវត្ថី’’តិ? ‘‘សត្តយោជនមត្ថកេ’’តិ. ‘‘អន្តោនគរំ សម្ពាធំ, អម្ហាកំ បរិជនោ មហន្តោ, សចេ រោចេថ, ឥធេវ វសេយ្យាម, ទេវា’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្មិំ ឋានេ នគរំ មាបេត្វា តស្ស ទត្វា អគមាសិ. តស្មិំ បទេសេ សយំ វសនដ្ឋានស្ស គហិតត្តា នគរស្ស សាកេតន្ត្វេវ នាមំ អហោសិ.

សាវត្ថិយម្បិ ខោ មិគារសេដ្ឋិនោ បុត្តោ បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារោ នាម វយប្បត្តោ អហោសិ. អថ នំ មាតាបិតរោ វទិំសុ – ‘‘តាត, តវ រុច្ចនដ្ឋានេ ឯកំ ទារិកំ ឧបធារេហី’’តិ. ‘‘‘មយ្ហំ ឯវរូបាយ ភរិយាយ កិច្ចំ នត្ថី’តិ, បុត្ត, មា ឯវំ ករិ, កុលំ នាម អបុត្តកំ ន តិដ្ឋតី’’តិ. សោ បុនប្បុនំ វុច្ចមានោ ‘‘តេន ហិ បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតំ ទារិកំ លភមានោ តុម្ហាកំ វចនំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘កានិ បនេតានិ បញ្ច កល្យាណានិ នាម, តាតា’’តិ. កេសកល្យាណំ, មំសកល្យាណំ, អដ្ឋិកល្យាណំ, ឆវិកល្យាណំ, វយកល្យាណន្តិ. មហាបុញ្ញាយ ហិ ឥត្ថិយា កេសា មោរកលាបសទិសា ហុត្វា មុញ្ចិត្វា វិស្សដ្ឋា និវាសនន្តំ បហរិត្វា និវត្តិត្វា ឧទ្ធគ្គា តិដ្ឋន្តិ, ឥទំ កេសកល្យាណំ នាម, ទន្តាវរណំ ពិម្ពផលសទិសំ វណ្ណសម្បន្នំ សមំ សុផុសិតំ ហោតិ, ឥទំ មំសកល្យាណំ នាម, ទន្តា សុក្កា សមា អវិរឡា ឧស្សាបេត្វា ឋបិតវជិរបន្តិ វិយ សមច្ឆិន្នសង្ខបន្តិ វិយ ច សោភន្តិ, ឥទំ អដ្ឋិកល្យាណំ នាម, កាឡិយា ចុណ្ណកាទីហិ អវិលិត្តោ ឯវ ឆវិវណ្ណោ សិនិទ្ធោ នីលុប្បលទាមសទិសោ ហោតិ, ឱទាតាយ ច កណិការបុប្ផទាមសទិសោ ហោតិ, ឥទំ ឆវិកល្យាណំ នាម, ទសក្ខត្តុំ វិជាតាបិ ខោ បន សកិំ វិជាតា វិយ អវិគតយោព្ពនាយេវ ហោតិ, ឥទំ វយកល្យាណំ នាម ហោតិ. អថស្ស មាតាបិតរោ អដ្ឋុត្តរសតព្រាហ្មណេ និមន្តេត្វា ភោជេត្វា ‘‘បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតា ឥត្ថិយោ នាម ហោន្តី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អាម, ហោន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯវរូបំ ទារិកំ បរិយេសិតុំ អដ្ឋ ជនា គច្ឆន្តូ’’តិ ពហុំ ធនំ ទត្វា ‘‘អាគតកាលេ វោ កត្តព្ពំ ជានិស្សាម, គច្ឆថ, ឯវរូបំ ទារិកំ បរិយេសថ, ទិដ្ឋកាលេ ច ឥមំ បិលន្ធនំ ទទេយ្យាថា’’តិ សតសហស្សគ្ឃនិកំ សុវណ្ណមាលំ ទត្វា ឧយ្យោជេសុំ.

តេ មហន្តមហន្តានិ នគរានិ គន្ត្វា បរិយេសមានា បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតំ ទារិកំ អទិស្វា និវត្តិត្វា អាគច្ឆន្តា វិវដនក្ខត្តទិវសេ សាកេតំ អនុប្បត្តា – ‘‘អជ្ជ អម្ហាកំ កម្មំ និប្ផជ្ជិស្សតី’’តិ ចិន្តយិំសុ. តស្មិំ បន នគរេ អនុសំវច្ឆរំ វិវដនក្ខត្តំ នាម ហោតិ. តទា ពហិ អនិក្ខមនកុលានិបិ បរិវារេន សទ្ធិំ គេហា និក្ខមិត្វា អប្បដិច្ឆន្នេន សរីរេន បទសាវ នទីតីរំ គច្ឆន្តិ. តស្មិំ ទិវសេ ខត្តិយមហាសាលាទីនំ បុត្តាបិ ‘‘អត្តនោ សមានជាតិកំ មនាបំ កុលទារិកំ ទិស្វា មាលាគុឡេន បរិក្ខិបិស្សាមា’’តិ តំ តំ មគ្គំ និស្សាយ តិដ្ឋន្តិ. តេបិ ខោ ព្រាហ្មណា នទីតីរេ ឯកំ សាលំ បវិសិត្វា អដ្ឋំសុ. ‘‘តស្មិំ ខណេ វិសាខា បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ហុត្វា សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតា បញ្ចហិ កុមារិកាសតេហិ បរិវុតា នទិំ គន្ត្វា ន្ហាយិស្សាមី’’តិ តំ បទេសំ បត្តា, អថ ខោ មេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា បាវស្សិ. បញ្ចសតា កុមារិកាយោ វេគេន គន្ត្វា សាលំ បវិសិំសុ. ព្រាហ្មណា ឱលោកេន្តា តាសុ ឯកម្បិ បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតំ ន បស្សិំសុ. អថ វិសាខា បកតិគមនេនេវ សាលំ បាវិសិ, វត្ថាភរណានិ តេមិំសុ. ព្រាហ្មណា តស្សា ចត្តារិ កល្យាណានិ ទិស្វា ទន្តេ បស្សិតុកាមា ‘‘អលសជាតិកា អម្ហាកំ ធីតា, ឯតិស្សា សាមិកោ កញ្ជិកមត្តម្បិ ន លភិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ កថយិំសុ. អថ នេ វិសាខា អាហ – ‘‘កំ វទេថ តុម្ហេ’’តិ? ‘‘តំ កថេម, អម្មា’’តិ. មធុរោ ហិ តស្សា សទ្ទោ កំសតាឡសរោ វិយ និច្ឆរតិ. អថ នេ បុន មធុរសទ្ទេន ‘‘កិំ ការណា ភណថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តវ បរិវារិត្ថិយោ វត្ថាលង្ការេ អតេមេត្វា វេគេន សាលំ បវិដ្ឋា, តុយ្ហំ ឯត្តកំ ឋានំ វេគេន អាគមនមត្តម្បិ នត្ថិ, វត្ថាភរណានិ តេមេត្វា អាគតាសិ. តស្មា កថេម, អម្មា’’តិ.

‘‘តាតា, ឯវំ មា វទេថ, អហំ ឯតាហិ ពលវតរា, ការណំ បន សល្លក្ខេត្វា ជវេន នាគតាម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ, អម្មា’’តិ? ‘‘តាតា, ចត្តារោ ជនា ជវមានា ន សោភន្តិ, អបរម្បិ ការណំ អត្ថី’’តិ. ‘‘កតមេ ចត្តារោ ជនា ជវមានា ន សោភន្តិ, អម្មា’’តិ? តាតា, អភិសិត្តរាជា តាវ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា រាជង្គណេ ជវមានោ ន សោភតិ, ‘‘កិំ អយំ រាជា គហបតិកោ វិយ ធាវតី’’តិ អញ្ញទត្ថុ គរហំ លភតិ, សណិកំ គច្ឆន្តោវ សោភតិ. រញ្ញោ មង្គលហត្ថីបិ អលង្កតោ ជវមានោ ន សោភតិ, វារណលីឡាយ គច្ឆន្តោវ សោភតិ. បព្ពជិតោ ជវមានោ ន សោភតិ, ‘‘កិំ អយំ សមណោ គិហី វិយ ធាវតី’’តិ កេវលំ គរហមេវ លភតិ, សមិតគមនេន បន សោភតិ. ឥត្ថី ជវមានា ន សោភតិ, ‘‘កិំ ឯសា ឥត្ថី បុរិសោ វិយ ធាវតី’’តិ គរហិតព្ពាវ ហោតិ, ‘‘ឥមេ ចត្តារោ ជនា ជវមានា ន សោភន្តិ, តាតា’’តិ. ‘‘កតមំ បន អបរំ ការណំ, អម្មា’’តិ? ‘‘តាតា, មាតាបិតរោ នាម ធីតរំ អង្គបច្ចង្គានិ សណ្ឋាបេត្វា បោសេន្តិ. មយញ្ហិ វិក្កិណេយ្យភណ្ឌំ នាម, អម្ហេ បរកុលបេសនត្ថាយ បោសេន្តិ. សចេ ជវមានានំ និវត្ថទុស្សកណ្ណេ វា អក្កមិត្វា ភូមិយំ វា បក្ខលិត្វា បតិតកាលេ ហត្ថោ វា បាទោ វា ភិជ្ជេយ្យ, កុលស្សេវ ភារោ ភវេយ្យ, បសាធនភណ្ឌំ បន មេ តេមេត្វា សុស្សិស្សតិ. ឥមំ ការណំ សល្លក្ខេត្វា ន ធាវិតាម្ហិ, តាតា’’តិ.

ព្រាហ្មណា តស្សា កថនកាលេ ទន្តសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបា នោ ទន្តសម្បត្តិ ទិដ្ឋបុព្ពា’’តិ តស្សា សាធុការំ ទត្វា, ‘‘អម្ម, តុយ្ហមេវេសា អនុច្ឆវិកា’’តិ វត្វា តំ សុវណ្ណមាលំ បិលន្ធយិំសុ. អថ នេ បុច្ឆិ – ‘‘កតរនគរតោ អាគតាត្ថ, តាតា’’តិ? ‘‘សាវត្ថិតោ, អម្មា’’តិ. ‘‘សេដ្ឋិកុលំ កតរំ នាមា’’តិ? ‘‘មិគារសេដ្ឋិ នាម, អម្មា’’តិ. ‘‘អយ្យបុត្តោ កោ នាមា’’តិ? ‘‘បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារោ នាម, អម្មា’’តិ. សា ‘‘សមានជាតិកំ នោ កុល’’ន្តិ អធិវាសេត្វា បិតុ សាសនំ បហិណិ ‘‘អម្ហាកំ រថំ បេសេតូ’’តិ. កិញ្ចាបិ ហិ សា អាគមនកាលេ បទសា អាគតា, សុវណ្ណមាលាយ បន បិលន្ធនកាលតោ បដ្ឋាយ តថា គន្តុំ ន លភតិ, ឥស្សរទារិកា រថាទីហិ គច្ឆន្តិ, ឥតរា បកតិយានកំ វា អភិរុហន្តិ, ឆត្តំ វា តាលបណ្ណំ វា ឧបរិ ករោន្តិ, តស្មិម្បិ អសតិ និវត្ថសាដកស្ស ទសន្តំ ឧក្ខិបិត្វា អំសេ ខិបន្តា គច្ឆន្តិ ឯវ. តស្សា បន បិតា បញ្ច រថសតានិ បេសេសិ. សា សបរិវារា រថំ អារុយ្ហ គតា. ព្រាហ្មណាបិ ឯកតោវ អគមំសុ. អថ នេ សេដ្ឋិ បុច្ឆិ – ‘‘កុតោ អាគតាត្ថា’’តិ? ‘‘សាវត្ថិតោ មហាសេដ្ឋី’’តិ. ‘‘សេដ្ឋិ កតរោ នាមា’’តិ? ‘‘មិគារសេដ្ឋិ នាមា’’តិ. ‘‘បុត្តោ កោ នាមា’’តិ? ‘‘បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារោ នាម មហាសេដ្ឋី’’តិ. ‘‘ធនំ កិត្តក’’ន្តិ? ‘‘ចត្តាលីសកោដិយោ មហាសេដ្ឋី’’តិ. ‘‘ធនំ តាវ អម្ហាកំ ធនំ ឧបាទាយ កាកណិកមត្តំ, ទារិកាយ បន អារក្ខមត្តាយ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ កិំ អញ្ញេន ការណេនា’’តិ អធិវាសេសិ. សោ តេសំ សក្ការំ កត្វា ឯកាហទ្វីហំ វសាបេត្វា ឧយ្យោជេសិ.

តេ សាវត្ថិំ គន្ត្វា មិគារសេដ្ឋិស្ស ‘‘លទ្ធា នោ ទារិកា’’តិ អារោចយិំសុ. ‘‘កស្ស ធីតា’’តិ? ‘‘ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ’’តិ. សោ ‘‘មហាកុលស្ស មេ ទារិកា លទ្ធា, ខិប្បមេវ នំ អានេតុំ វដ្ដតី’’តិ តត្ថ គមនត្ថំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘‘មហាកុលំ ឯតំ មយា ពិម្ពិសារស្ស សន្តិកា អានេត្វា សាកេតេ និវេសិតំ, តស្ស សម្មានំ កាតុំ វដ្ដតី’តិ អហម្បិ អាគមិស្សាមី’’តិ អាហ, សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ វត្វា ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘មយិ អាគច្ឆន្តេ រាជាបិ អាគមិស្សតិ, មហន្តំ រាជពលំ ឯត្តកស្ស ជនស្ស កត្តព្ពយុត្តកំ កាតុំ សក្ខិស្សសិ, ន សក្ខិស្សសី’’តិ? ឥតរោបិ ‘‘សចេបិ ទស រាជានោ អាគច្ឆន្តិ, អាគច្ឆន្តូ’’តិ បដិសាសនំ បេសេសិ. មិគារសេដ្ឋិ តាវ មហន្តេ នគរេ គេហគោបកមត្តំ ឋបេត្វា សេសជនំ អាទាយ គន្ត្វា អឌ្ឍយោជនមត្តេ ឋានេ ឋត្វា ‘‘អាគតាម្ហា’’តិ សាសនំ បហិណិ. ធនញ្ចយសេដ្ឋិ ពហុបណ្ណាការំ បេសេត្វា ធីតរា សទ្ធិំ មន្តេសិ, ‘‘អម្ម, សសុរោ កិរ តេ កោសលរញ្ញា សទ្ធិំ អាគតោ, តស្ស កតរំ គេហំ បដិជគ្គិតព្ពំ, រញ្ញោ កតរំ, ឧបរាជាទីនំ កតរានី’’តិ? បណ្ឌិតា សេដ្ឋិធីតា វជិរគ្គតិខិណញាណា កប្បសតសហស្សំ បត្ថិតបត្ថនា អភិនីហារសម្បន្នា ‘‘សសុរស្ស មេ អសុកគេហំ បដិជគ្គថ, រញ្ញោ អសុកគេហំ, ឧបរាជាទីនំ អសុកានី’’តិ សំវិទហិត្វា ទាសកម្មករេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯត្តកា រញ្ញោ កត្តព្ពកិច្ចំ ករោថ, ឯត្តកា ឧបរាជាទីនំ, ហត្ថិអស្សាទយោបិ តុម្ហេយេវ បដិជគ្គថ, អស្សពន្ធាទយោបិ អាគន្ត្វា មង្គលឆណំ អនុភវិស្សន្តី’’តិ សំវិទហិ. ‘‘កិំ ការណា’’? ‘‘‘មយំ វិសាខាយ មង្គលដ្ឋានំ គន្ត្វា ន កិញ្ចិ លភិម្ហ, អស្សរក្ខណាទីនិ ករោន្តា សុខំ ន វិចរិម្ហា’តិ កេចិ វត្តុំ មា លភិំសូ’’តិ.

តំ ទិវសមេវ វិសាខាយ បិតា បញ្ចសតេ សុវណ្ណការេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ធីតុ មេ មហាលតាបសាធនំ នាម ករោថា’’តិ រត្តសុវណ្ណស្ស និក្ខសហស្សំ, តទនុរូបានិ ច រជតមណិមុត្តាបវាឡវជិរាទីនិ ទាបេសិ. រាជា កតិបាហំ វសិត្វាវ ធនញ្ចយសេដ្ឋិស្ស សាសនំ បហិណិ ‘‘ន សក្កា សេដ្ឋិនា អម្ហាកំ ចិរំ បោសនំ នាម កាតុំ, ទានិ ទារិកាយ គមនកាលំ ជានាតូ’’តិ. សោបិ រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘ឥទានិ វស្សកាលោ អាគតោ, ន សក្កា ចតុមាសំ វិចរិតុំ, តុម្ហាកំ ពលកាយស្ស យំ យំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, សព្ពំ តំ មម ភារោ, មយា បេសិតកាលេ ទេវោ គមិស្សតី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ សាកេតនគរំ និច្ចនក្ខត្តំ វិយ អហោសិ. រាជានំ អាទិំ កត្វា សព្ពេសំ មាលាគន្ធវត្ថាទីនិ បដិយត្តានេវ ហោន្តិ. តតោ តេ ជនា ចិន្តយិំសុ – ‘‘សេដ្ឋិ អម្ហាកមេវ សក្ការំ ករោតី’’តិ, ឯវំ តយោ មាសា អតិក្កន្តា, បសាធនំ បន តាវ ន និដ្ឋាតិ. កម្មន្តាធិដ្ឋាយកា អាគន្ត្វា សេដ្ឋិនោ អារោចេសុំ – ‘‘អញ្ញំ អសន្តំ នាម នត្ថិ, ពលកាយស្ស បន ភត្តបចនទារូនិ នប្បហោន្តី’’តិ. ‘‘គច្ឆថ, តាតា, ឥមស្មិំ នគរេ បរិជិណ្ណា ហត្ថិសាលាទយោ ចេវ បរិជិណ្ណកានិ ច គេហានិ គហេត្វា បចថា’’តិ. ឯវំ បចន្តានម្បិ អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ. តតោ បុនបិ ‘‘ទារូនិ នត្ថី’’តិ អារោចយិំសុ. ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ន សក្កា ទារូនិ លទ្ធុំ, ទុស្សកោដ្ឋាគារានិ វិវរិត្វា ថូលសាដកេហិ វដ្ដិយោ កត្វា តេលចាដីសុ តេមេត្វា ភត្តំ បចថា’’តិ. តេ អឌ្ឍមាសំ តថា អកំសុ. ឯវំ ចត្តារោ មាសា អតិក្កន្តា, បសាធនម្បិ និដ្ឋិតំ.

តស្មិំ បសាធនេ ចតស្សោ វជិរនាឡិយោ ឧបយោគំ អគមំសុ, មុត្តានំ ឯកាទស នាឡិយោ, បវាឡស្ស ពាវីសតិ នាឡិយោ, មណីនំ តេត្តិំស នាឡិយោ. ឥតិ ឯតេហិ ច អញ្ញេហិ ច រតនេហិ និដ្ឋានំ អគមាសិ. អសុត្តមយំ បសាធនំ រជតេន សុត្តកិច្ចំ ករិំសុ. តំ សីសេ បដិមុក្កំ បាទបិដ្ឋិំ គច្ឆតិ. តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ មុទ្ទិកា យោជេត្វា កតា សុវណ្ណមយា គណ្ឋិកា ហោន្តិ, រជតមយា បាសកា, មត្ថកមជ្ឈេ ឯកា មុទ្ទិកា, ទ្វីសុ កណ្ណបិដ្ឋីសុ ទ្វេ, គលវាដកេ ឯកា, ទ្វីសុ ជត្តូសុ ទ្វេ, ទ្វីសុ កប្បរេសុ ទ្វេ, ទ្វីសុ កដិបស្សេសុ ទ្វេតិ. តស្មិំ ខោ បន បសាធនេ ឯកំ មោរំ ករិំសុ, តស្ស ទក្ខិណបក្ខេ រត្តសុវណ្ណមយានិ បញ្ច បត្តសតានិ អហេសុំ, វាមបក្ខេ បញ្ច បត្តសតានិ, តុណ្ឌំ បវាឡមយំ, អក្ខីនិ មណិមយានិ, តថា គីវា ច បិញ្ឆានិ ច, បត្តនាឡិយោ រជតមយា, តថា ជង្ឃាយោ. សោ វិសាខាយ មត្ថកមជ្ឈេ បព្ពតកូដេ ឋត្វា នច្ចនមយូរោ វិយ ខាយតិ. បត្តនាឡិសហស្សស្ស សទ្ទោ ទិព្ពសង្គីតំ វិយ បញ្ចង្គិកតូរិយឃោសោ វិយ ច បវត្តតិ. សន្តិកំ ឧបគតាយេវ តស្សា អមោរភាវំ ជានន្តិ. បសាធនំ នវកោដិអគ្ឃនកំ អហោសិ, សតសហស្សំ ហត្ថកម្មមូលំ ទីយិត្ថ.

‘‘កិស្ស បន និស្សន្ទេន តាយេតំ បសាធនំ លទ្ធ’’ន្តិ? សា កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ ចីវរសាដកំ ទត្វា សុត្តម្បិ សូចិយោបិ រជនម្បិ អត្តនោ សន្តកមេវ អទាសិ. តស្ស ចីវរទានស្ស និស្សន្ទេន ឥមំ មហាលតាបសាធនំ លភិ. ឥត្ថីនញ្ហិ ចីវរទានំ មហាលតាបសាធនភណ្ឌេន មត្ថកំ បប្បោតិ, បុរិសានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរេនាតិ. ឯវំ មហាសេដ្ឋិ ចតូហិ មាសេហិ ធីតុ បរិវច្ឆំ កត្វា តស្សា ទេយ្យធម្មំ ទទមានោ កហាបណបូរានិ បញ្ច សកដសតានិ អទាសិ, សុវណ្ណភាជនបូរានិ បញ្ច, រជតភាជនបូរានិ បញ្ច, តម្ពភាជនបូរានិ បញ្ច, បត្តុណ្ណវត្ថកោសេយ្យវត្ថបូរានិ បញ្ច, សប្បិបូរានិ បញ្ច, តេលបូរានិ បញ្ច, សាលិតណ្ឌុលបូរានិ បញ្ច, នង្គលផាលាទិឧបករណបូរានិ បញ្ចសកដសតានិ អទាសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មម ធីតុ គតដ្ឋានេ ‘អសុកេន នាម មេ អត្ថោ’តិ មា បរស្ស គេហទ្វារំ បហិណី’’តិ. តស្មា សព្ពូបករណានិ ទាបេសិ. ឯកេកស្មិំ រថេ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា តិស្សោ តិស្សោ វណ្ណទាសិយោ ឋបេត្វា បញ្ច រថសតានិ អទាសិ. ‘‘ឯតំ ន្ហាបេន្តិយោ ភោជេន្តិយោ អលង្ករោន្តិយោ វិចរថា’’តិ ទិយឌ្ឍសហស្សបរិចារិកាយោ អទាសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មម ធីតុ គាវោ ទស្សាមី’’តិ. សោ បុរិសេ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆថ ភណេ ចូឡវជស្ស ទ្វារំ វិវរិត្វា តីសុ គាវុតេសុ តិស្សោ ភេរិយោ គហេត្វា តិដ្ឋថ, បុថុលតោ ឧសភមត្តេ ឋានេ ឧភោសុ បស្សេសុ តិដ្ឋថ. គាវីនំ តតោ បរំ គន្តុំ មា អទត្ថ. ឯវំ ឋិតកាលេ ភេរិសញ្ញំ ករេយ្យាថា’’តិ. តេ តថា អកំសុ. តេ គាវីនំ វជតោ និក្ខមិត្វា គាវុតំ គតកាលេ ភេរិសញ្ញំ អកំសុ, បុន អឌ្ឍយោជនំ គតកាលេ អកំសុ. បុនបិ តិគាវុតំ គតកាលេ ភេរិសញ្ញំ អកំសុ, បុថុលតោ គមនញ្ច និវារេសុំ. ឯវំ ទីឃតោ តិគាវុតេ, បុថុលតោ ឧសភមត្តេ ឋានេ គាវិយោ អញ្ញមញ្ញំ និឃំសន្តិយោ អដ្ឋំសុ.

មហាសេដ្ឋិ ‘‘មម ធីតុ ឯត្តកា គាវោ អលំ, ទ្វារំ បិទហថា’’តិ វជទ្វារំ បិទហាបេសិ. ទ្វារស្មិំ បិទហិតេ វិសាខាយ បុញ្ញពលេន ពលវគាវោ ច ធេនុយោ ច ឧប្បតិត្វា ឧប្បតិត្វា និក្ខមិំសុ. មនុស្សានំ វារេន្តានំ វារេន្តានមេវ សដ្ឋិសហស្សា ពលវគាវោ ច សដ្ឋិសហស្សា ធេនុយោ ច និក្ខន្តា, តត្តកា ពលវវច្ឆា តាសំ ធេនូនំ ឧសភា ឧប្បតិត្វា អនុពន្ធា អហេសុំ. ‘‘កិស្ស បន និស្សន្ទេន ឯវំ គាវោ គតា’’តិ? និវារេន្តានំ និវារេន្តានំ ទិន្នទានស្ស. សា កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស រញ្ញោ សត្តន្នំ ធីតានំ កនិដ្ឋា សង្ឃទាសី នាម ហុត្វា វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ បញ្ចគោរសទានំ ទទមានា ថេរានញ្ច ទហរានញ្ច សាមណេរានញ្ច បត្តំ បិទហិត្វា, ‘‘អលំ, អល’’ន្តិ និវារេន្តានម្បិ ‘‘ឥទំ មធុរំ, ឥទំ មនាប’’ន្តិ អទាសិ. ឯវំ តស្ស និស្សន្ទេន វារិយមានាបិ គាវោ និក្ខមិំសុ. សេដ្ឋិនា ឯត្តកស្ស ធនស្ស ទិន្នកាលេ សេដ្ឋិភរិយា អាហ – ‘‘តុម្ហេហិ មយ្ហំ ធីតុ សព្ពំ សំវិទហិតំ, វេយ្យាវច្ចករា បន ទាសទាសិយោ ន សំវិទហិតា, កិំ ការណា’’តិ? ‘‘មម ធីតរិ សសិនេហនិស្សិនេហានំ ជាននត្ថំ. អហញ្ហិ តាយ សទ្ធិំ អាគច្ឆមានកេ គីវាយ គហេត្វា ន បហិណាមិ, យានំ អារុយ្ហ គមនកាលេយេវ ឯតាយ សទ្ធិំ គន្តុកាមា គច្ឆន្តុ, មា អគន្តុកាមាតិ វក្ខាមី’’តិ អាហ.

អថ ‘‘ស្វេ មម ធីតា គមិស្សតី’’តិ គព្ភេ និសិន្នោ ធីតរំ សមីបេ និសីទាបេត្វា, ‘‘អម្ម, បតិកុលេ វសន្តិយា នាម ឥមញ្ច ឥមញ្ច អាចារំ រក្ខិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឱវាទមទាសិ. អយម្បិ មិគារសេដ្ឋិ អនន្តរគព្ភេ និសិន្នោ ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ ឱវាទំ អស្សោសិ. សោបិ សេដ្ឋិ ធីតរំ ឯវំ ឱវទិ –

‘‘អម្ម, សសុរកុលេ វសន្តិយា នាម អន្តោអគ្គិ ពហិ ន នីហរិតព្ពោ, ពហិអគ្គិ អន្តោ ន បវេសេតព្ពោ, ទទន្តស្សេវ ទាតព្ពំ, អទទន្តស្ស ន ទាតព្ពំ, ទទន្តស្សាបិ អទទន្តស្សាបិ ទាតព្ពំ, សុខំ និសីទិតព្ពំ, សុខំ ភុញ្ជិតព្ពំ, សុខំ និបជ្ជិតព្ពំ, អគ្គិ បរិចរិតព្ពោ, អន្តោទេវតា នមស្សិតព្ពា’’តិ.

ឥមំ ទសវិធំ ឱវាទំ ទត្វា បុនទិវសេ សព្ពា សេនិយោ សន្និបាតេត្វា រាជសេនាយ មជ្ឈេ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បាដិភោគេ គហេត្វា, ‘‘សចេ មេ គតដ្ឋានេ ធីតុ ទោសោ ឧប្បជ្ជតិ, តុម្ហេហិ សោធេតព្ពោ’’តិ វត្វា នវកោដិអគ្ឃនកេន មហាលតាបសាធនេន ធីតរំ បសាធេត្វា ន្ហានចុណ្ណមូលកំ ចតុបណ្ណាសកោដិធនំ ទត្វា យានំ អារោបេត្វា សាកេតស្ស សាមន្តា អត្តនោ សន្តកេសុ អនុរាធបុរមត្តេសុ ចុទ្ទសសុ ភត្តគាមេសុ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘មម ធីតរា សទ្ធិំ គន្តុកាមា គច្ឆន្តូ’’តិ. តេ សទ្ទំ សុត្វាវ – ‘‘អម្ហាកំ អយ្យាយ គមនកាលេ កិំ អម្ហាកំ ឥធា’’តិ ចុទ្ទស គាមកា កិញ្ចិ អសេសេត្វា និក្ខមិំសុ? ធនញ្ចយសេដ្ឋិបិ រញ្ញោ ច មិគារសេដ្ឋិនោ ច សក្ការំ កត្វា ថោកំ អនុគន្ត្វា តេហិ សទ្ធិំ ធីតរំ ឧយ្យោជេសិ.

មិគារសេដ្ឋិបិ សព្ពបច្ឆតោ យានកេ និសីទិត្វា គច្ឆន្តោ ពលកាយំ ទិស្វា, ‘‘កេ នាមេតេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សុណិសាយ វោ វេយ្យាវច្ចករា ទាសិទាសា’’តិ. ‘‘ឯត្តកេ កោ បោសេស្ស’’តិ? ‘‘បោថេត្វា តេ បលាបេថ, អបលាយន្តេ ឥតោ ទណ្ឌំ ករោថា’’តិ. វិសាខា បន ‘‘អបេថ, មា វារេថ, ពលមេវ ពលស្ស ភត្តំ ទស្សតី’’តិ អាហ. សេដ្ឋិ ឯវំ វុត្តេបិ, ‘‘អម្ម, នត្ថិ អម្ហាកំ ឯតេហិ អត្ថោ, កោ ឯតេ បោសេស្សតី’’តិ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បោថេត្វា បលាបេត្វា សេសកេ ‘‘អលំ អម្ហាកំ ឯត្តកេហី’’តិ គហេត្វា បាយាសិ. អថ វិសាខា សាវត្ថិនគរទ្វារំ សម្បត្តកាលេ ចិន្តេសិ – ‘‘បដិច្ឆន្នយានស្មិំ នុ ខោ និសីទិត្វា បវិសិស្សាមិ, ឧទាហុ រថេ ឋត្វា’’តិ. អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘បដិច្ឆន្នយានេន មេ បវិសន្តិយា មហាលតាបសាធនស្ស វិសេសោ ន បញ្ញាយិស្សតី’’តិ. សា សកលនគរស្ស អត្តានំ ទស្សេន្តី រថេ ឋត្វា នគរំ បាវិសិ. សាវត្ថិវាសិនោ វិសាខាយ សម្បត្តិំ ទិស្វា, ‘‘ឯសា កិរ វិសាខា នាម, ឯវរូបា អយំ សម្បត្តិ ឯតិស្សាវ អនុច្ឆវិកា’’តិ អាហំសុ. ឥតិ សា មហាសម្បត្តិយា សេដ្ឋិនោ គេហំ បាវិសិ. គតទិវសេ ចស្សា សកលនគរវាសិនោ ‘‘អម្ហាកំ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ អត្តនោ នគរំ សម្បត្តានំ មហាសក្ការំ អកាសី’’តិ យថាសត្តិ យថាពលំ បណ្ណាការំ បហិណិំសុ. វិសាខា បហិតបហិតំ បណ្ណាការំ តស្មិំយេវ នគរេ អញ្ញមញ្ញេសុ កុលេសុ សព្ពត្ថកមេវ ទាបេសិ. ឥតិ សា ‘‘ឥទំ មយ្ហំ មាតុ ទេថ, ឥទំ មយ្ហំ បិតុ ទេថ, ឥទំ មយ្ហំ ភាតុ ទេថ, ឥទំ មយ្ហំ ភគិនិយា ទេថា’’តិ តេសំ តេសំ វយានុរូបំ បិយវចនំ វត្វា បណ្ណាការំ បេសេន្តី សកលនគរវាសិនោ ញាតកេ វិយ អកាសិ. អថស្សា រត្តិភាគសមនន្តរេ អាជញ្ញវឡវាយ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សា ទាសីហិ ទណ្ឌទីបិកា គាហាបេត្វា តត្ថ គន្ត្វា វឡវំ ឧណ្ហោទកេន ន្ហាបេត្វា តេលេន មក្ខាបេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អគមាសិ.

មិគារសេដ្ឋិបិ បុត្តស្ស អាវាហមង្គលំ ករោន្តោ ធុរវិហារេ វសន្តម្បិ តថាគតំ អមនសិករិត្វា ទីឃរត្តំ នគ្គសមណកេសុ បតិដ្ឋិតេន បេមេន ចោទិយមានោ ‘‘មយ្ហំ អយ្យានម្បិ សក្ការំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកទិវសំ អនេកសតេសុ នវភាជនេសុ និរុទកបាយាសំ បចាបេត្វា បញ្ចសតេ អចេលកេ និមន្តាបេត្វា អន្តោគេហំ បវេសេត្វា, ‘‘អាគច្ឆតុ មេ សុណិសា, អរហន្តេ វន្ទតូ’’តិ វិសាខាយ សាសនំ បហិណិ. សា ‘‘អរហន្តោ’’តិ វចនំ សុត្វា សោតាបន្នា អរិយសាវិកា ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា តេសំ ភោជនដ្ឋានំ អាគន្ត្វា តេ ឱលោកេត្វា, ‘‘ឯវរូបា ហិរោត្តប្បវិរហិតា អរហន្តា នាម ន ហោន្តិ, កស្មា មំ សសុរោ បក្កោសាបេសី’’តិ, ‘‘ធី, ធី’’តិ សេដ្ឋិំ គរហិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតា. អចេលកា តំ ទិស្វា សព្ពេ ឯកប្បហារេនេវ សេដ្ឋិំ គរហិំសុ – ‘‘កិំ ត្វំ, គហបតិ, អញ្ញំ នាលត្ថ, សមណស្ស គោតមស្ស សាវិកំ មហាកាឡកណ្ណិំ ឥធ បវេសេសិ, វេគេន នំ ឥមស្មា គេហា និក្កឌ្ឍាបេហី’’តិ. សោ ‘‘ន សក្កា មយា ឥមេសំ វចនមត្តេនេវ និក្កឌ្ឍាបេតុំ, មហាកុលស្ស សា ធីតា’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘អយ្យា, ទហរា នាម ជានិត្វា វា អជានិត្វា វា ករេយ្យុំ, តុម្ហេ តុណ្ហី ហោថា’’តិ តេ ឧយ្យោជេត្វា សយំ មហារហេ អាសនេ និសីទិត្វា សុវណ្ណបាតិយំ និរុទកំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិ.

តស្មិំ សមយេ ឯកោ បិណ្ឌបាតិកត្ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តំ និវេសនំ បាវិសិ. វិសាខា សសុរំ ពីជយមានា ឋិតា តំ ទិស្វា ‘‘សសុរស្ស អាចិក្ខិតុំ អយុត្ត’’ន្តិ យថា សោ ថេរំ បស្សតិ, ឯវំ អបគន្ត្វា អដ្ឋាសិ. សោ បន ពាលោ ថេរំ ទិស្វាបិ អបស្សន្តោ វិយ ហុត្វា អធោមុខោ ភុញ្ជតេវ. វិសាខា ‘‘ថេរំ ទិស្វាបិ មេ សសុរោ សញ្ញំ ន ករោតី’’តិ ញត្វា, ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ, មយ្ហំ សសុរោ បុរាណំ ខាទតី’’តិ អាហ. សោ និគណ្ឋេហិ កថិតកាលេ អធិវាសេត្វាបិ ‘‘បុរាណំ ខាទតី’’តិ វុត្តក្ខណេយេវ ហត្ថំ អបនេត្វា, ‘‘ឥមំ បាយាសំ ឥតោ នីហរថ, ឯតំ ឥមស្មា គេហា និក្កឌ្ឍថ, អយំ មំ ឯវរូបេ មង្គលកាលេ អសុចិខាទកំ នាម ករោតី’’តិ អាហ. តស្មិំ ខោ បន និវេសនេ សព្ពេបិ ទាសកម្មករា វិសាខាយ សន្តកាវ, កោ នំ ហត្ថេ វា បាទេ វា គណ្ហិស្សតិ, មុខេន កថេតុំ សមត្ថោបិ នត្ថិ. វិសាខា សសុរស្ស កថំ សុត្វា អាហ – ‘‘តាត, ន ឯត្តកេនេវ មយំ និក្ខមាម, នាហំ តុម្ហេហិ ឧទកតិត្ថតោ កុម្ភទាសី វិយ អានីតា, ធរមានកមាតាបិតូនំ ធីតរោ នាម ន ឯត្តកេនេវ និក្ខមន្តិ, ឯតេនេវ មេ ការណេន បិតា ឥធាគមនកាលេ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បក្កោសាបេត្វា ‘សចេ មេ ធីតុ ទោសោ ឧប្បជ្ជតិ, សោធេយ្យាថា’តិ វត្វា មំ តេសំ ហត្ថេ ឋបេសិ, តេ បក្កោសាបេត្វា មយ្ហំ ទោសាទោសំ សោធាបេថា’’តិ.

សេដ្ឋិ ‘‘កល្យាណំ ឯសា កថេតី’’តិ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អយំ ទារិកា មង្គលកាលេ និសីទិត្វា សុវណ្ណបាតិយំ និរុទកបាយាសំ បរិភុញ្ជន្តំ មំ ‘អសុចិខាទកោ’តិ វទតី’’តិ អាហ, ‘‘ឥមិស្សា ទោសំ អារោបេត្វា ឥមំ គេហតោ និក្កឌ្ឍថា’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ, អម្មា’’តិ. នាហំ ឯវំ វទាមិ, ឯកស្មិំ បន បិណ្ឌបាតិកត្ថេរេ ឃរទ្វារេ ឋិតេ សសុរោ មេ អប្បោទកំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជន្តោ តំ ន មនសិករោតិ, អហំ ‘‘មយ្ហំ សសុរោ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បុញ្ញំ ន ករោតិ, បុរាណបុញ្ញមេវ ខាទតី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ, មយ្ហំ សសុរោ បុរាណំ ខាទតី’’តិ អវចំ, ‘‘ឯត្ថ មេ កោ ទោសោ’’តិ? ‘‘អយ្យ, ឥធ ទោសោ នត្ថិ, អម្ហាកំ ធីតា យុត្តំ កថេតិ, ត្វំ កស្មា កុជ្ឈសី’’តិ? ‘‘អយ្យា, ឯស តាវ ទោសោ មា ហោតុ, អយំ បន ឯកទិវសំ មជ្ឈិមយាមេ ទាសីបរិវុតា បច្ឆាគេហំ អគមាសី’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ, អម្មា’’តិ. ‘‘តាតា, នាហំ អញ្ញេន ការណេន គតា, ឥមស្មិំ បន គេហេ អាជានេយ្យវឡវាយ វិជាតាយ សញ្ញម្បិ អកត្វា និសីទិតុំ នាម អយុត្ត’’ន្តិ ទណ្ឌទីបិកា គាហាបេត្វា ឧណ្ហោទកាទីនិបិ គាហាបេត្វា ទាសីហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា វឡវាយ វិជាតបរិហារំ ការាបេសិំ, ‘‘ឯត្ថ មេ កោ ទោសោ’’តិ? ‘‘អយ្យ, ឥធ ទោសោ នត្ថិ, អម្ហាកំ ធីតា តវ គេហេ ទាសីហិបិ អកត្តព្ពយុត្តកំ កម្មំ ករោតិ, ត្វំ កិំ ឯត្ថ ទោសំ បស្សសី’’តិ?

អយ្យា, ឥធាបិ តាវ ទោសោ មា ហោតុ, ឥមិស្សា បន បិតា ឥធាគមនកាលេ ឥមំ ឱវទន្តោ គុយ្ហេ បដិច្ឆន្នេ ទស ឱវាទេ អទាសិ, តេសំ អត្ថំ ន ជានាមិ, តេសំ មេ អត្ថំ កថេតុ. ឥមិស្សា បន បិតា ‘‘អន្តោអគ្គិ ពហិ ន នីហរិតព្ពោ’’តិ អាហ, ‘‘សក្កា នុ ខោ អម្ហេហិ ឧភតោ បដិវិស្សកគេហានំ អគ្គិំ អទត្វា វសិតុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ កិរ, អម្មា’’តិ. ‘‘តាតា, មយ្ហំ បិតា ន ឯតំ សន្ធាយ កថេសិ. ឥទំ បន សន្ធាយ កថេសិ – ‘អម្ម, តវ សស្សុសសុរសាមិកានំ អគុណំ ទិស្វា ពហិ តស្មិំ តស្មិំ គេហេ ឋត្វា មា កថេសិ. ឯវរូបោ ហិ អគ្គិសទិសោ អគ្គិ នាម នត្ថី’’’តិ.

អយ្យា, ឯតំ តាវ ឯវំ ហោតុ, ឥមិស្សា បន បិតា ‘‘ពាហិរតោ អគ្គិ ន អន្តោ បវេសេតព្ពោ’’តិ អាហ, ‘‘កិំ សក្កា អម្ហេហិ អន្តោ អគ្គិម្ហិ និព្ពុតេ ពាហិរតោ អគ្គិំ អនាហរិតុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ កិរ, អម្មា’’តិ. តាតា, មយ្ហំ បិតា ន ឯតំ សន្ធាយ កថេសិ, ឥទំ បន សន្ធាយ កថេសិ – សចេ បដិវិស្សកគេហេសុ ឥត្ថិយោ វា បុរិសា វា សស្សុសសុរសាមិកានំ អគុណំ កថេន្តិ, តេហិ កថិតំ អាហរិត្វា ‘‘អសុកោ នាម តុម្ហាកំ ឯវញ្ច ឯវញ្ច អគុណំ កថេតី’’តិ បុន មា កថេយ្យាសិ. ‘‘ឯតេន ហិ អគ្គិនា សទិសោ អគ្គិ នាម នត្ថី’’តិ. ឯវំ ឥមស្មិម្បិ ការណេ សា និទ្ទោសាវ អហោសិ. យថា ច ឯត្ថ, ឯវំ សេសេសុបិ.

តេសុ បន អយមធិប្បាយោ – យម្បិ ហិ តស្សា បិតរា ‘‘យេ ទទន្តិ, តេសំយេវ ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ‘‘យាចិតកំ ឧបករណំ គហេត្វា យេ បដិទេន្តិ, តេសញ្ញេវ ទាតព្ព’’ន្តិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘យេ ន ទេន្តិ, តេសំ ន ទាតព្ព’’ន្តិ ឥទម្បិ យេ យាចិតកំ គហេត្វា ន បដិទេន្តិ, តេសំ ន ទាតព្ពន្តិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘ទទន្តស្សាបិ អទទន្តស្សាបិ ទាតព្ព’’ន្តិ ឥទំ បន ទលិទ្ទេសុ ញាតិមិត្តេសុ សម្បត្តេសុ តេ បដិទាតុំ សក្កោន្តុ វា មា វា, តេសំ ទាតុមេវ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សុខំ និសីទិតព្ព’’ន្តិ ឥទម្បិ សស្សុសសុរសាមិកេ ទិស្វា វុដ្ឋាតព្ពដ្ឋានេ និសីទិតុំ ន វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សុខំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឥទំ បន សស្សុសសុរសាមិកេហិ បុរេតរំ អភុញ្ជិត្វា តេ បរិវិសិត្វា សព្ពេហិ លទ្ធាលទ្ធំ ញត្វា បច្ឆា សយំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សុខំ និបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឥទម្បិ សស្សុសសុរសាមិកេហិ បុរេតរំ សយនំ អារុយ្ហ ន និបជ្ជិតព្ពំ, តេសំ កត្តព្ពយុត្តកំ វត្តបដិវត្តំ កត្វា បច្ឆា សយំ និបជ្ជិតុំ យុត្តន្តិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘អគ្គិ បរិចរិតព្ពោ’’តិ ឥទំ បន សស្សុម្បិ សសុរម្បិ សាមិកម្បិ អគ្គិក្ខន្ធំ វិយ ឧរគរាជានំ វិយ ច កត្វា បស្សិតុំ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘អន្តោទេវតា នមស្សិតព្ពា’’តិ ឥទម្បិ សស្សុញ្ច សសុរញ្ច សាមិកញ្ច ទេវតា វិយ កត្វា ទដ្ឋុំ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវំ សេដ្ឋិ ឥមេសំ ទសឱវាទានំ អត្ថំ សុត្វា បដិវចនំ អបស្សន្តោ អធោមុខោ និសីទិ.

អថ នំ កុដុម្ពិកា ‘‘កិំ សេដ្ឋិ អញ្ញោបិ អម្ហាកំ ធីតុ ទោសោ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘នត្ថិ, អយ្យា’’តិ. ‘‘អថ កស្មា នំ និទ្ទោសំ អការណេន គេហា និក្កឌ្ឍាបេសី’’តិ ឯវំ វុត្តេ វិសាខា អាហ – ‘‘តាតា, កិញ្ចាបិ មយ្ហំ សសុរស្ស វចនេន បឋមមេវ គមនំ ន យុត្តំ, បិតា បន មេ អាគមនកាលេ មម ទោសសោធនត្ថាយ មំ តុម្ហាកំ ហត្ថេ ឋបេសិ, តុម្ហេហិ ច មេ និទ្ទោសភាវោ ញាតោ, ឥទានិ ច មយ្ហំ គន្តុំ យុត្ត’’ន្តិ ទាសិទាសេ ‘‘យានាទីហិ សជ្ជាបេថា’’តិ អាណាបេសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ កុដុម្ពិកេ គហេត្វា ‘‘អម្ម, មយា អជានិត្វាវ កថិតំ, ខមាហិ មេ’’តិ អាហ. ‘‘តាត, តុម្ហាកំ ខមិតព្ពំ តាវ ខមាមិ, អហំ បន ពុទ្ធសាសនេ អវេច្ចប្បសន្នស្ស កុលស្ស ធីតា, ន មយំ វិនា ភិក្ខុសង្ឃេន វត្តាម, សចេ មម រុចិយា ភិក្ខុសង្ឃំ បដិជគ្គិតុំ លភាមិ, វសិស្សាមី’’តិ. ‘‘អម្ម, ត្វំ យថារុចិយា តវ សមណេ បដិជគ្គា’’តិ អាហ.

វិសាខា ទសពលំ និមន្តាបេត្វា បុនទិវសេ និវេសនំ បវេសេសិ. នគ្គសមណាបិ សត្ថុ មិគារសេដ្ឋិនោ គេហំ គមនភាវំ សុត្វា គន្ត្វា គេហំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. វិសាខា ទក្ខិណោទកំ ទត្វា ‘‘សព្ពោ សក្ការោ បដិយាទិតោ, សសុរោ មេ អាគន្ត្វា ទសពលំ បរិវិសតូ’’តិ សាសនំ បេសេសិ. អថ នំ គន្តុកាមំ អាជីវកា ‘‘មា ខោ ត្វំ, គហបតិ, សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គច្ឆា’’តិ និវារេសុំ. សោ ‘‘សុណ្ហា មេ សយមេវ បរិវិសតូ’’តិ សាសនំ បហិណិ. សា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា និដ្ឋិតេ ភត្តកិច្ចេ បុន សាសនំ បេសេសិ – ‘‘សសុរោ មេ អាគន្ត្វា ធម្មកថំ សុណាតូ’’តិ. អថ នំ ‘‘ឥទានិ អគមនំ នាម អតិវិយ អយុត្ត’’ន្តិ ធម្មំ សោតុកាមតាយ គច្ឆន្តំ បុន តេ អាហំសុ – ‘‘តេន ហិ សមណស្ស គោតមស្ស ធម្មំ សុណន្តោ ពហិសាណិយា និសីទិត្វា សុណាហី’’តិ. បុរេតរមេវស្ស គន្ត្វា សាណិំ បរិក្ខិបិំសុ. សោ គន្ត្វា ពហិសាណិយំ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ត្វំ ពហិសាណិយំ វា និសីទ, បរកុដ្ដេ វា បរសេលេ វា បរចក្កវាឡេ វា បន និសីទ, អហំ ពុទ្ធោ នាម សក្កោមិ តំ មម សទ្ទំ សាវេតុ’’ន្តិ មហាជម្ពុំ ខន្ធេ គហេត្វា ចាលេន្តោ វិយ អមតវស្សំ វស្សេន្តោ វិយ ច ធម្មំ ទេសេតុំ អនុបុព្ពិំ កថំ អារភិ.

សម្មាសម្ពុទ្ធេ ច បន ធម្មំ ទេសេន្តេ បុរតោ ឋិតាបិ បច្ឆតោ ឋិតាបិ ចក្កវាឡសតំ ចក្កវាឡសហស្សំ អតិក្កមិត្វា ឋិតាបិ អកនិដ្ឋភវនេ ឋិតាបិ ‘‘សត្ថា មមញ្ញេវ ឱលោកេតិ, មយ្ហមេវ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ វទន្តិ. សត្ថា ហិ តំ តំ ឱលោកេន្តោ វិយ តេន តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ វិយ ច អហោសិ. ចន្ទសមា កិរ ពុទ្ធា. យថា ចន្ទោ គគនមជ្ឈេ ឋិតោ ‘‘មយ្ហំ ឧបរិ ចន្ទោ, មយ្ហំ ឧបរិ ចន្ទោ’’តិ សព្ពសត្តានំ ខាយតិ, ឯវមេវ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតានំ អភិមុខេ ឋិតា វិយ ខាយន្តិ. ឥទំ កិរ តេសំ អលង្កតសីសំ ឆិន្ទិត្វា អញ្ជិតអក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា ហទយមំសំ ឧប្បាដេត្វា បរស្ស ទាសត្ថាយ ជាលិសទិសេ បុត្តេ កណ្ហាជិនាសទិសា ធីតរោ មទ្ទិសទិសា បជាបតិយោ បរិច្ចជិត្វា ទិន្នទានស្ស ផលំ. មិគារសេដ្ឋិបិ ខោ តថាគតេ ធម្មទេសនំ វិនិវត្តេន្តេ ពហិសាណិយំ និសិន្នោវ សហស្ស នយបដិមណ្ឌិតេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ អចលាយ សទ្ធាយ សមន្នាគតោ តីសុ រតនេសុ និក្កង្ខោ ហុត្វា សាណិកណ្ណំ ឧក្ខិបិត្វា អាគន្ត្វា សុណ្ហាយ ថនំ មុខេន គហេត្វា, ‘‘ត្វំ មេ អជ្ជតោ បដ្ឋាយ មាតា’’តិ តំ មាតុដ្ឋានេ ឋបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ មិគារមាតា នាម ជាតា. បច្ឆាភាគេ បុត្តំ លភិត្វាបិ មិគារោតិស្ស នាមមកាសិ.

មហាសេដ្ឋិ សុណ្ហាយ ថនំ វិស្សជ្ជេត្វា គន្ត្វា ភគវតោ ទ្វីសុ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា បាទេ បាណីហិ ច បរិសម្ពាហន្តោ មុខេន ច បរិចុម្ពន្តោ ‘‘មិគារោ អហំ, ភន្តេ, មិគារោ អហំ, ភន្តេ’’តិ តិក្ខត្តុំ នាមំ សាវេត្វា, ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯត្តកំ កាលំ យត្ថ នាម ទ្វិន្នំ មហប្ផលន្តិ ន ជានាមិ, ឥទានិ ច មេ សុណិសំ និស្សាយ ញាតំ, សព្ពា អបាយទុក្ខា មុត្តោម្ហិ, សុណិសា មេ ឥមំ គេហំ អាគច្ឆន្តី មម អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ អាគតា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សោហំ អជ្ជ បជានាមិ, យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ;

អត្ថាយ វត មេ ភទ្ទា, សុណិសា ឃរមាគតា’’តិ.

វិសាខា បុនទិវសត្ថាយបិ សត្ថារំ និមន្តេសិ. អថស្សា បុនទិវសេបិ សស្សុ សោតាបត្តិផលំ បត្តា. តតោ បដ្ឋាយ តំ គេហំ សាសនស្ស វិវដទ្វារំ អហោសិ. តតោ សេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘ពហូបការា មេ សុណិសា បសន្នាការមស្សា ករិស្សាមិ, ឯតិស្សា ភារិយំ បសាធនំ និច្ចកាលំ បសាធេតុំ ន សក្កា, សល្លហុកមស្សា ទិវា ច រត្តោ ច សព្ពឥរិយាបថេសុ បសាធនយោគ្គំ បសាធនំ ការេស្សាមី’’តិ សតសហស្សគ្ឃនកំ ឃនមដ្ឋកំ នាម បសាធនំ ការេត្វា តស្មិំ និដ្ឋិតេ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា សក្កច្ចំ ភោជេត្វា វិសាខំ សោឡសហិ គន្ធោទកឃដេហិ ន្ហាបេត្វា សត្ថុ សម្មុខេ ឋបេត្វា បសាធេត្វា សត្ថារំ វន្ទាបេសិ. សត្ថា អនុមោទនំ កត្វា វិហារមេវ គតោ. វិសាខាបិ តតោ បដ្ឋាយ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តី សត្ថុ សន្តិកា អដ្ឋ វរេ (មហាវ. ៣៥០) លភិត្វា គគនតលេ ចន្ទលេខា វិយ បញ្ញាយមានា បុត្តធីតាហិ វុឌ្ឍិំ បាបុណិ. តស្សា កិរ ទស បុត្តា ទស ធីតរោ ច អហេសុំ. តេសុ ឯកេកស្ស ទស ទស បុត្តា ទស ទស ធីតរោ អហេសុំ. តេសុ តេសុបិ ឯកេកស្ស ទស ទស បុត្តា ទស ទស ធីតរោ ចាតិ ឯវមស្សា បុត្តនត្តបនត្តសន្តានវសេន បវត្តានិ វីសាធិកានិ ចត្តារិ សតានិ អដ្ឋ ច បាណសហស្សានិ អហេសុំ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘វិសាខា វីសតិ បុត្តា, នត្តា ច ចតុរោ សតា;

បនត្តា អដ្ឋសហស្សា, ជម្ពុទីបេ សុបាកដា’’តិ.

អាយុ វីសវស្សសតំ អហោសិ, សីសេ ឯកម្បិ បលិតំ នាម នាហោសិ, និច្ចំ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ អហោសិ. តំ បុត្តនត្តបនត្តបរិវារំ វិហារំ គច្ឆន្តិំ ទិស្វា, ‘‘កតមា ឯត្ថ វិសាខា’’តិ បរិបុច្ឆិតារោ ហោន្តិ? យេ នំ គច្ឆន្តិំ បស្សន្តិ, ‘‘ឥទានិ ថោកំ គច្ឆតុ, គច្ឆមានាវ នោ, អយ្យា សោភតី’’តិ, ចិន្តេន្តិ. យេ នំ ឋិតំ និសិន្នំ និបន្នំ បស្សន្តិ, ‘‘ឥទានិ ថោកំ និបជ្ជតុ, និបន្នាវ នោ, អយ្យា, សោភតី’’តិ ចិន្តេន្តិ. ឥតិ សា ‘‘ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ អសុកឥរិយាបថេន នាម ន សោភតី’’តិ វត្តព្ពា ន ហោតិ. បញ្ចន្នំ ខោ បន ហត្ថីនំ ពលំ ធារេតិ. រាជា ‘‘វិសាខា កិរ បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេតី’’តិ សុត្វា តស្សា វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា អាគមនវេលាយ ថាមំ វីមំសិតុកាមោ ហត្ថិំ វិស្សជ្ជាបេសិ, សោ សោណ្ឌំ ឧក្ខិបិត្វា វិសាខាភិមុខោ អគមាសិ. តស្សា បរិវារិត្ថិយោ បញ្ចសតា ឯកច្ចា បលាយិំសុ, ឯកច្ចា ន បរិស្សជ្ជិត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ វុត្តេ – ‘‘រាជា កិរ តេ, អយ្យេ, ពលំ វីមំសិតុកាមោ ហត្ថិំ វិស្សជ្ជាបេសី’’តិ វទិំសុ. វិសាខា ឥមំ ទិស្វា, ‘‘កិំ បលាយិតេន, កថំ នុ ខោ តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘សចេ តំ ទឡ្ហំ គណ្ហិស្សាមិ, វិនស្សេយ្យា’’តិ ទ្វីហិ អង្គុលីហិ សោណ្ឌាយ គហេត្វា បដិបណាមេសិ. ហត្ថី អត្តានំ សន្ធារេត្វា ឋាតុំ នាសក្ខិ, រាជង្គណេ ឧក្កុដិកោ ហុត្វា បតិតោ. មហាជនោ សាធុការំ អទាសិ. សាបិ សបរិវារា សោត្ថិនា គេហំ អគមាសិ.

តេន ខោ បន សមយេន សាវត្ថិយំ វិសាខា មិគារមាតា ពហុបុត្តា ហោតិ ពហុនត្តា អរោគបុត្តា អរោគនត្តា អភិមង្គលសម្មតា, តាវតកេសុ បុត្តនត្តេសុ ឯកោបិ អន្តរា មរណំ បត្តោ នាម នាហោសិ. សាវត្ថិវាសិនោ មង្គលេសុ ឆណេសុ វិសាខំ បឋមំ និមន្តេត្វា ភោជេន្តិ. អថេកស្មិំ ឧស្សវទិវសេ មហាជនេ មណ្ឌិតបសាធិតេ ធម្មស្សវនាយ វិហារំ គច្ឆន្តេ វិសាខាបិ និមន្តិតដ្ឋានេ ភុញ្ជិត្វា មហាលតាបសាធនំ បសាធេត្វា មហាជនេន សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា អាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា ឧត្តរាសង្គេន ភណ្ឌិកំ ពន្ធិត្វា ទាសិយា អទាសិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន សាវត្ថិយំ ឧស្សវោ ហោតិ, មនុស្សា អលង្កតបដិយត្តា អារាមំ គច្ឆន្តិ, វិសាខាបិ មិគារមាតា អលង្កតបដិយត្តា វិហារំ គច្ឆតិ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា អាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា ឧត្តរាសង្គេន ភណ្ឌិកំ ពន្ធិត្វា ទាសិយា អទាសិ ‘ហន្ទ ជេ ឥមំ ភណ្ឌិកំ គណ្ហាហី’’’តិ (បាចិ. ៥០៣).

សា កិរ វិហារំ គច្ឆន្តី ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវរូបំ មហគ្ឃំ បសាធនំ សីសេ បដិមុក្កំ យាវ បាទបិដ្ឋិំ អលង្ការំ អលង្ករិត្វា វិហារំ បវិសិតុំ អយុត្ត’’ន្តិ នំ ឱមុញ្ចិត្វា ភណ្ឌិកំ កត្វា អត្តនោ បុញ្ញេនេវ និព្ពត្តាយ បញ្ចហត្ថិថាមធរាយ ទាសិយា ហត្ថេ អទាសិ. សា ឯវ កិរ តំ គណ្ហិតុំ សក្កោតិ. តេន នំ អាហ – ‘‘អម្ម, ឥមំ បសាធនំ គណ្ហ, សត្ថុសន្តិកា និវត្តនកាលេ បសាធេស្សាមិ ន’’ន្តិ. តំ បន ទត្វា ឃនមដ្ឋកំ បសាធនំ បសាធេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ អស្សោសិ, ធម្មស្សវនាវសានេ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយ បក្កាមិ. សាបិស្សា ទាសី តំ បសាធនំ បមុដ្ឋា. ធម្មំ សុត្វា បន បក្កន្តាយ បរិសាយ សចេ កិញ្ចិ បមុដ្ឋំ ហោតិ, តំ អានន្ទត្ថេរោ បដិសាមេតិ. ឥតិ សោ តំ ទិវសំ មហាលតាបសាធនំ ទិស្វា សត្ថុ អារោចេសិ – ‘‘ភន្តេ, វិសាខា បសាធនំ បមុស្សិត្វា គតា’’តិ. ‘‘ឯកមន្តំ ឋបេហិ, អានន្ទា’’តិ. ថេរោ តំ ឧក្ខិបិត្វា សោបានបស្សេ លគ្គេត្វា ឋបេសិ.

វិសាខាបិ សុប្បិយាយ សទ្ធិំ ‘‘អាគន្តុកគមិកគិលានាទីនំ កត្តព្ពយុត្តកំ ជានិស្សាមី’’តិ អន្តោវិហារេ វិចរិ. តា បន ឧបាសិកាយោ អន្តោវិហារេ ទិស្វា សប្បិមធុតេលាទីហិ អត្ថិកា បកតិយាវ ទហរា ច សាមណេរា ច ថាលកាទីនិ គហេត្វា ឧបសង្កមន្តិ. តស្មិម្បិ ទិវសេ តថេវ ករិំសុ. អថេកំ គិលានំ ភិក្ខុំ ទិស្វា សុប្បិយា (មហាវ. ២៨០) ‘‘កេនត្ថោ អយ្យស្សា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បដិច្ឆាទនីយេនា’’តិ វុត្តេ ហោតុ, អយ្យ, បេសេស្សាមីតិ ទុតិយទិវសេ កប្បិយមំសំ អលភន្តី អត្តនោ ឩរុមំសេន កត្តព្ពកិច្ចំ កត្វា បុន សត្ថរិ បសាទេន បាកតិកសរីរាវ អហោសិ. វិសាខាបិ គិលានេ ច ទហរេ ច សាមណេរេ ច ឱលោកេត្វា អញ្ញេន ទ្វារេន និក្ខមិត្វា វិហារូបចារេ ឋិតា, ‘‘អម្ម, បសាធនំ អាហរ បសាធេស្សាមី’’តិ អាហ. តស្មិំ ខណេ សា ទាសី បមុស្សិត្វា និក្ខន្តភាវំ ញត្វា, ‘‘អយ្យេ, បមុដ្ឋាម្ហី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ គន្ត្វា គណ្ហិត្វា ឯហិ, សចេ បន មយ្ហំ អយ្យេន អានន្ទត្ថេរេន ឧក្ខិបិត្វា អញ្ញស្មិំ ឋានេ ឋបិតំ ហោតិ, មា អាហរេយ្យាសិ, អយ្យស្សេវ តំ មយា បរិច្ចត្ត’’ន្តិ. ជានាតិ កិរ សា ‘‘កុលមនុស្សានំ បមុដ្ឋភណ្ឌកំ ថេរោ បដិសាមេតី’’តិ; តស្មា ឯវមាហ. ថេរោបិ តំ ទាសិំ ទិស្វាវ ‘‘កិមត្ថំ អាគតាសី’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អយ្យាយ មេ បសាធនំ បមុស្សិត្វា អាគតាម្ហី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ឯតស្មិំ មេ សោបានបស្សេ ឋបិតំ, គច្ឆ នំ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សា, ‘‘អយ្យ, តុម្ហាកំ ហត្ថេន អាមដ្ឋភណ្ឌកំ មយ្ហំ អយ្យាយ អនាហារិយំ កត’’ន្តិ វត្វា តុច្ឆហត្ថាវ គន្ត្វា, ‘‘កិំ, អម្មា’’តិ វិសាខាយ បុដ្ឋា តមត្ថំ អារោចេសិ. ‘‘អម្ម, នាហំ មម អយ្យេន អាមដ្ឋភណ្ឌំ បិលន្ធិស្សាមិ, បរិច្ចត្តំ មយា. អយ្យានំ បន បដិជគ្គិតុំ ទុក្ខំ, តំ វិស្សជ្ជេត្វា កប្បិយភណ្ឌំ ឧបនេស្សាមិ, គច្ឆ, តំ អាហរាហី’’តិ. សា គន្ត្វា អាហរិ. វិសាខា តំ អបិលន្ធិត្វាវ កម្មារេ បក្កោសាបេត្វា អគ្ឃាបេសិ. តេហិ ‘‘នវ កោដិយោ អគ្ឃតិ, ហត្ថការាបណិយំ បនស្ស សតសហស្ស’’ន្តិ វុត្តេ បសាធនំ យានេ ឋបាបេត្វា ‘‘តេន ហិ តំ វិក្កិណថា’’តិ អាហ. ភត្តកំ ធនំ ទត្វា គណ្ហិំតុ ន កោចិ សក្ខិស្សតិ. តញ្ហិ បសាធនំ បសាធេតុំ អនុច្ឆវិកា ឥត្ថិយោ នាម ទុល្លភា. បថវិមណ្ឌលស្មិញ្ហិ តិស្សោវ ឥត្ថិយោ មហាលតាបសាធនំ លភិំសុ វិសាខា មហាឧបាសិកា, ពន្ធុលមល្លសេនាបតិស្ស ភរិយា, មល្លិកា, ពារាណសីសេដ្ឋិនោ ធីតាតិ.

តស្មា វិសាខា សយមេវ តស្ស មូលំ ទត្វា សតសហស្សាធិកា នវ កោដិយោ សកដេ អារោបេត្វា វិហារំ នេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អយ្យេន អានន្ទត្ថេរេន មម បសាធនំ ហត្ថេន អាមដ្ឋំ, តេន អាមដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ ន សក្កា តំ មយា បិលន្ធិតុំ. តំ បន វិស្សជ្ជេត្វា កប្បិយំ ឧបនេស្សាមីតិ វិក្កិណាបេន្តី អញ្ញំ តំ គណ្ហិតុំ សមត្ថំ អទិស្វា អហមេវ តស្ស មូលំ គាហាបេត្វា អាគតា, ចតូសុ បច្ចយេសុ កតរបច្ចយេន ឧបនេស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ. បាចីនទ្វារេ សង្ឃស្ស វសនដ្ឋានំ កាតុំ តេ យុត្តំ វិសាខេតិ ‘‘យុត្តំ, ភន្តេ’’តិ វិសាខា តុដ្ឋមានសា នវកោដីហិ ភូមិមេវ គណ្ហិ. អបរាហិ នវកោដីហិ វិហារំ កាតុំ អារភិ.

អថេកទិវសំ សត្ថា បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ ទេវលោកា ចវិត្វា ភទ្ទិយនគរេ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តស្ស ភទ្ទិយស្ស នាម សេដ្ឋិបុត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ទិស្វា អនាថបិណ្ឌិកស្ស គេហេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា ឧត្តរទ្វារាភិមុខោ អហោសិ. បកតិយា ហិ សត្ថា វិសាខាយ គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហិត្វា ទក្ខិណទ្វារេន និក្ខមិត្វា ជេតវនេ វសតិ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស គេហេ ភិក្ខំ គហេត្វា បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា បុព្ពារាមេ វសតិ. ឧត្តរទ្វារំ សន្ធាយ គច្ឆន្តំយេវ ភគវន្តំ ទិស្វា, ‘‘ចារិកំ បក្កមិស្សតី’’តិ ជានន្តិ. វិសាខាបិ តំ ទិវសំ ‘‘សត្ថា ឧត្តរទ្វារាភិមុខោ គតោ’’តិ សុត្វា វេគេន គន្ត្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ចារិកំ គន្តុកាមត្ថ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាម, វិសាខេ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឯត្តកំ ធនំ បរិច្ចជិត្វា តុម្ហាកំ វិហារំ ការេមិ, និវត្តថ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អនិវត្តគមនំ ឥទំ វិសាខេ’’តិ. សា ‘‘អទ្ធា ហេតុសម្បន្នំ កញ្ចិ បស្សិស្សតិ ភគវា’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, មយ្ហំ កតាកតវិជាននកំ ឯកំ ភិក្ខុំ និវត្តេត្វា គច្ឆថា’’តិ អាហ. ‘‘យំ រុច្ចសិ, តស្ស បត្តំ គណ្ហ វិសាខេ’’តិ អាហ. សា កិញ្ចាបិ អានន្ទត្ថេរំ បិយាយតិ, ‘‘មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ឥទ្ធិមា, ឯតំ មេ និស្សាយ កម្មំ លហុំ និប្ផជ្ជិស្សតី’’តិ បន ចិន្តេត្វា ថេរស្ស បត្តំ គណ្ហិ. ថេរោ សត្ថារំ ឱលោកេសិ. សត្ថា ‘‘តវ បរិវារេ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ គហេត្វា និវត្ត មោគ្គល្លានា’’តិ អាហ. សោ តថា អកាសិ. តស្សានុភាវេន បញ្ញាសសដ្ឋិយោជនានិបិ រុក្ខត្ថាយ ច បាសាណត្ថាយ ច គតា មនុស្សា មហន្តេ មហន្តេ រុក្ខេ ច បាសាណេ ច គហេត្វា តំ ទិវសមេវ អាគច្ឆន្តិ, នេវ សកដេ រុក្ខបាសាណេ អារោបេន្តា កិលមន្តិ, ន អក្ខោ ភិជ្ជតិ. ន ចិរស្សេវ ទ្វេភូមិកំ បាសាទំ ករិំសុ. ហេដ្ឋាភូមិយំ បញ្ច គព្ភសតានិ, ឧបរិភូមិយំ បញ្ច គព្ភសតានីតិ គព្ភសហស្សបដិមណ្ឌិតោ បាសាទោ អហោសិ. អដ្ឋករីសេ បរិសុទ្ធេ ភូមិភាគេ បាសាទំ ការាបេសិ, ‘‘សុទ្ធបាសាទោ បន ន សោភតី’’តិ តំ បរិវារេត្វា បញ្ច បធានវេត្តគេហសតានិ, បញ្ច ចូឡបាសាទសតានិ, បញ្ច ទីឃមាឡកសតានិ ការាបេសិ.

អថ សត្ថា នវហិ មាសេហិ ចារិកំ ចរិត្វា បុន សាវត្ថិំ អគមាសិ. វិសាខាយបិ បាសាទេ កម្មំ នវហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ. បាសាទកូដំ ឃនកោដ្ដិតរត្តសុវណ្ណេនេវ សដ្ឋិឧទកឃដគណ្ហនកំ ការាបេសិ. ‘‘សត្ថា ជេតវនវិហារំ គច្ឆតី’’តិ ច សុត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា សត្ថារំ អត្តនោ វិហារំ នេត្វា បដិញ្ញំ គណ្ហិ, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ ចតុមាសំ ភិក្ខុសង្ឃំ គហេត្វា ឥធេវ វសថ, បាសាទមហំ ករិស្សាមី’’តិ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សា តតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស វិហារេ ឯវ ទានំ ទេតិ. អថស្សា ឯកា សហាយិកា សតសហស្សគ្ឃនកំ ឯកំ វត្ថំ អាទាយ អាគន្ត្វា, ‘‘សហាយិកេ អហំ ឥមំ វត្ថំ តវ បាសាទេ ភូមត្ថរណសង្ខេបេន អត្ថរិតុកាមា, អត្ថរណដ្ឋានំ មេ អាចិក្ខថា’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ សហាយិកេ, សចេ ត្យាហំ ‘ឱកាសោ នត្ថី’តិ វក្ខាមិ, ត្វំ ‘មេ ឱកាសំ អទាតុកាមា’តិ មញ្ញិស្សសិ, សយមេវ បាសាទស្ស ទ្វេ ភូមិយោ គព្ភសហស្សញ្ច ឱលោកេត្វា អត្ថរណដ្ឋានំ ជានាហី’’តិ អាហ. សា សតសហស្សគ្ឃនកំ វត្ថំ គហេត្វា តត្ថ តត្ថ វិចរន្តី តតោ អប្បតរមូលំ វត្ថំ អទិស្វា ‘‘នាហំ ឥមស្មិំ បាសាទេ បុញ្ញភាគំ លភាមី’’តិ ទោមនស្សប្បត្តា ឯកស្មិំ ឋានេ រោទន្តី អដ្ឋាសិ. អថ នំ អានន្ទត្ថេរោ ទិស្វា, ‘‘កស្មា រោទសី’’តិ បុច្ឆិ. សា តមត្ថំ អារោចេសិ. ថេរោ ‘‘មា ចិន្តយិ, អហំ តេ អត្ថរណដ្ឋានំ អាចិក្ខិស្សាមី’’តិ វត្វា, ‘‘សោបានបាទមូលេ បាទធោវនដ្ឋានេ ឥមំ បាទបុញ្ឆនកំ កត្វា អត្ថរាហិ, ភិក្ខូ បាទេ ធោវិត្វា បឋមំ ឯត្ថ បាទំ បុញ្ឆិត្វា អន្តោ បវិសិស្សន្តិ, ឯវំ តេ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ អាហ. វិសាខាយ កិរេតំ អសល្លក្ខិតដ្ឋានំ.

វិសាខា ចត្តារោ មាសេ អន្តោវិហារេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ អទាសិ, អវសានទិវសេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចីវរសាដកេ អទាសិ. សង្ឃនវកេន លទ្ធចីវរសាដកា សហស្សគ្ឃនកា ហោន្តិ. សព្ពេសំ បត្តានិ បូរេត្វា ភេសជ្ជំ អទាសិ. ទានបរិច្ចាគេ នវ កោដិយោ អគមំសុ. ឥតិ វិហារស្ស ភូមិគ្គហណេ នវ កោដិយោ, វិហារស្ស ការាបនេ នវ, វិហារមហេ នវាតិ សព្ពាបិ សត្តវីសតិ កោដិយោ សា ពុទ្ធសាសនេ បរិច្ចជិ. ឥត្ថិភាវេ ឋត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស គេហេ វសមានាយ ឯវរូបោ មហាបរិច្ចាគោ នាម អញ្ញិស្សា នត្ថិ. សា វិហារមហស្ស និដ្ឋិតទិវសេ វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយ បុត្តនត្តបនត្តបរិវុតា ‘‘យំ យំ មយា បុព្ពេ បត្ថិតំ, សព្ពមេវ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ បាសាទំ អនុបរិយាយន្តី បញ្ចហិ គាថាហិ មធុរសទ្ទេន ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘កទាហំ បាសាទំ រម្មំ, សុធាមត្តិកលេបនំ;

វិហារទានំ ទស្សាមិ, សង្កប្បោ មយ្ហ បូរិតោ.

‘‘កទាហំ មញ្ចបីឋញ្ច, ភិសិពិម្ពោហនានិ ច;

សេនាសនភណ្ឌំ ទស្សាមិ, សង្កប្បោ មយ្ហ បូរិតោ.

‘‘កទាហំ សលាកភត្តំ, សុចិំ មំសូបសេចនំ;

ភោជនទានំ ទស្សាមិ, សង្កប្បោ មយ្ហ បូរិតោ.

‘‘កទាហំ កាសិកំ វត្ថំ, ខោមកប្បាសិកានិ ច;

ចីវរទានំ ទស្សាមិ, សង្កប្បោ មយ្ហ បូរិតោ.

‘‘កទាហំ សប្បិនវនីតំ, មធុតេលញ្ច ផាណិតំ;

ភេសជ្ជទានំ ទស្សាមិ, សង្កប្បោ មយ្ហ បូរិតោ’’តិ.

ភិក្ខូ តស្សា សទ្ទំ សុត្វា សត្ថុ អារោចយិំសុ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហេហិ ឯត្តកេ អទ្ធានេ វិសាខាយ គាយនំ នាម ន ទិដ្ឋបុព្ពំ, សា អជ្ជ បុត្តនត្តបនត្តបរិវុតា គាយមានា បាសាទំ អនុបរិយាយតិ, កិំ នុ ខ្វស្សា បិត្តំ វា កុបិតំ, ឧទាហុ ឧម្មត្តិកា ជាតា’’តិ? សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មយ្ហំ ធីតា គាយតិ, អត្តនោ បនស្សា អជ្ឈាសយោ បរិបុណ្ណោ, សា ‘បត្ថិតបត្ថនា មេ មត្ថកំ បត្តា’តិ តុដ្ឋមានសា ឧទានំ ឧទានេន្តី វិចរតី’’តិ វត្វា ‘‘កទា បន, ភន្តេ, តាយ បត្ថនា បត្ថិតា’’តិ? ‘‘សុណិស្សថ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘សុណិស្សាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ អតីតំ អាហរិ –

‘‘អតីតេ, ភិក្ខវេ, ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ បទុមុត្តរោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ និព្ពត្តិ. តស្ស វស្សសតសហស្សំ អាយុ អហោសិ, ខីណាសវានំ សតសហស្សបរិវារោ, នគរំ ហំសវតី នាម, បិតា សុនន្ទោ នាម រាជា, មាតា សុជាតា នាម ទេវី, តស្ស អគ្គឧបដ្ឋាយិកា ឯកា ឧបាសិកា អដ្ឋ វរេ យាចិត្វា មាតុដ្ឋានេ ឋត្វា សត្ថារំ ចតូហិ បច្ចយេហិ បដិជគ្គន្តី សាយំបាតំ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ. តស្សា ឯកា សហាយិកា តាយ សទ្ធិំ វិហារំ និពទ្ធំ គច្ឆតិ. សា តស្សា សត្ថារា សទ្ធិំ វិស្សាសេន កថនញ្ច វល្លភភាវញ្ច ទិស្វា, ‘កិំ នុ ខោ កត្វា ឯវំ ពុទ្ធានំ វល្លតា ហោតី’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘ភន្តេ, ឯសា ឥត្ថី តុម្ហាកំ កិំ ហោតី’’’តិ? ‘‘ឧបដ្ឋាយិកានំ អគ្គា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, កិំ កត្វា ឧបដ្ឋាយិកានំ អគ្គា ហោតី’’តិ? ‘‘កប្បសតសហស្សំ បត្ថនំ បត្ថេត្វា’’តិ. ‘‘ឥទានិ បត្ថេត្វា លទ្ធុំ សក្កា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អាម, សក្កា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ភិក្ខុសតសហស្សេន សទ្ធិំ សត្តាហំ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សា សត្តាហំ ទានំ ទត្វា ឱសានទិវសេ ចីវរសាដកេ ទត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា, ‘‘ភន្តេ, នាហំ ឥមស្ស ទានស្ស ផលេន ទេវិស្សរិយាទីនំ អញ្ញតរំ បត្ថេមិ, តុម្ហាទិសស្ស បនេកស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ អដ្ឋ វរេ លភិត្វា មាតុដ្ឋានេ ឋត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ បដិជគ្គិតុំ សមត្ថានំ អគ្គា ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ. សត្ថា ‘‘សមិជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ ឥមិស្សា បត្ថនា’’តិ អនាគតំ អាវជ្ជេន្តោ កប្បសតសហស្សំ ឱលោកេត្វា ‘‘កប្បសតសហស្សបរិយោសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តទា ត្វំ វិសាខា នាម ឧបាសិកា ហុត្វា តស្ស សន្តិកេ អដ្ឋ វរេ លភិត្វា មាតុដ្ឋានេ ឋត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ បដិជគ្គន្តីនំ ឧបដ្ឋាយិកានំ អគ្គា ភវិស្សសី’’តិ អាហ. តស្សា សា សម្បត្តិ ស្វេវ លទ្ធព្ពា វិយ អហោសិ.

សា យាវតាយុកំ បុញ្ញំ កត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ សត្តន្នំ ធីតានំ កនិដ្ឋា សង្ឃទាសី នាម ហុត្វា បរកុលំ អគន្ត្វា តាហិ ជេដ្ឋភគិនីហិ សទ្ធិំ ទីឃរត្តំ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាទមូលេបិ ‘‘អនាគតេ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស មាតុដ្ឋានេ ឋត្វា ចតុបច្ចយទាយិកានំ អគ្គា ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សា តតោ បដ្ឋាយ បន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ អត្តភាវេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិបុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តា. មយ្ហំ សាសនេ ពហូនិ បុញ្ញានិ អកាសិ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ‘‘ន មយ្ហំ ធីតា គាយតិ, បត្ថិតបត្ថនាយ បន និប្ផត្តិំ ទិស្វា ឧទានំ ឧទានេតី’’តិ វត្វា សត្ថា ធម្មំ ទេសេន្តោ, ‘‘ភិក្ខវេ, យថា នាម ឆេកោ មាលាការោ នានាបុប្ផានំ មហន្តំ រាសិំ កត្វា នានប្បការេ មាលាគុណេ ករោតិ, ឯវមេវ វិសាខាយ នានប្បការានិ បុញ្ញានិ កាតុំ ចិត្តំ នមតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៥៣. ‘‘យថាបិ បុប្ផរាសិម្ហា, កយិរា មាលាគុណេ ពហូ;

ឯវំ ជាតេន មច្ចេន, កត្តព្ពំ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ.

តត្ថ បុប្ផរាសិម្ហាតិ នានប្បការានំ បុប្ផានំ រាសិម្ហា. កយិរាតិ ករេយ្យ. មាលាគុណេ ពហូតិ ឯកតោ វណ្ដិកមាលាទិភេទា នានប្បការា មាលាវិកតិយោ. មច្ចេនាតិ មរិតព្ពសភាវតាយ ‘‘មច្ចោ’’តិ លទ្ធនាមេន សត្តេន ចីវរទានាទិភេទំ ពហុំ កុសលំ កត្តព្ពំ. តត្ថ បុប្ផរាសិគ្គហណំ ពហុបុប្ផទស្សនត្ថំ. សចេ ហិ អប្បានិ បុប្ផានិ ហោន្តិ, មាលាការោ ច ឆេកោ នេវ ពហូ មាលាគុណេ កាតុំ សក្កោតិ, អឆេកោ បន អប្បេសុ ពហូសុបិ បុប្ផេសុ ន សក្កោតិយេវ. ពហូសុ បន បុប្ផេសុ សតិ ឆេកោ មាលាការោ ទក្ខោ កុសលោ ពហូ មាលាគុណេ ករោតិ, ឯវមេវ សចេ ឯកច្ចស្ស សទ្ធា មន្ទា ហោតិ, ភោគា ច ពហូ សំវិជ្ជន្តិ, នេវ សក្កោតិ ពហូនិ កុសលានិ កាតុំ, មន្ទាយ ច បន សទ្ធាយ មន្ទេសុ ច បន ភោគេសុ ន សក្កោតិ. ឧឡារាយ ច បន សទ្ធាយ មន្ទេសុ ច ភោគេសុ ន សក្កោតិយេវ. ឧឡារាយ ច បន សទ្ធាយ ឧឡារេសុ ច ភោគេសុ សតិ សក្កោតិ. តថារូបា ច វិសាខា ឧបាសិកា. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘យថាបិ…បេ… កត្តព្ពំ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុំ. មហាជនស្ស សាត្ថិកា ធម្មទេសនា ជាតាតិ.

វិសាខាវត្ថុ អដ្ឋមំ