៤. បុប្ផវគ្គោ

១. បថវិកថាបសុតបញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ

កោ ឥមំ បថវិំ វិចេស្សតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ បថវិកថាបសុតេ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ ភគវតា សទ្ធិំ ជនបទចារិកំ ចរិត្វា ជេតវនំ អាគន្ត្វា សាយន្ហសមយេ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សន្និសិន្នា អត្តនា គតគតដ្ឋានេសុ ‘‘អសុកគាមតោ អសុកគាមគមនដ្ឋានេ សមំ វិសមំ កទ្ទមពហុលំ សក្ខរពហុលំ កាឡមត្តិកំ តម្ពមត្តិក’’ន្តិ បថវិកថំ កថេសុំ. សត្ថា អាគន្ត្វា, ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អម្ហេហិ វិចរិតដ្ឋានេ បថវិកថាយា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឯសា ពាហិរបថវី នាម, តុម្ហេហិ អជ្ឈុត្តិកបថវិយំ បរិកម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៤៤. ‘‘កោ ឥមំ បថវិំ វិចេស្សតិ,

យមលោកញ្ច ឥមំ សទេវកំ;

កោ ធម្មបទំ សុទេសិតំ,

កុសលោ បុប្ផមិវ បចេស្សតិ.

៤៥. ‘‘សេខោ បថវិំ វិចេស្សតិ,

យមលោកញ្ច ឥមំ សទេវកំ;

សេខោ ធម្មបទំ សុទេសិតំ,

កុសលោ បុប្ផមិវ បចេស្សតី’’តិ.

តត្ថ កោ ឥមន្តិ កោ ឥមំ អត្តភាវសង្ខាតំ បថវិំ. វិចេស្សតីតិ អត្តនោ ញាណេន វិចិនិស្សតិ វិជានិស្សតិ, បដិវិជ្ឈិស្សតិ, សច្ឆិករិស្សតីតិ អត្ថោ. យមលោកញ្ចាតិ ចតុព្ពិធំ អបាយលោកញ្ច. ឥមំ សទេវកន្តិ ឥមំ មនុស្សលោកញ្ច ទេវលោកេន សទ្ធិំ កោ វិចេស្សតិ វិចិនិស្សតិ វិជានិស្សតិ បដិវិជ្ឈិស្សតិ សច្ឆិករិស្សតីតិ បុច្ឆិ. កោធម្មបទំ សុទេសិតន្តិ យថាសភាវតោ កថិតត្តា សុទេសិតំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មសង្ខាតំ ធម្មបទំ កុសលោ មាលាការោ បុប្ផំ វិចិនន្តោ វិយ កោ បចេស្សតិ វិចិនិស្សតិ វិជានិស្សតិ ឧបបរិក្ខិស្សតិ បដិវិជ្ឈិស្សតិ, សច្ឆិករិស្សតីតិ អត្ថោ. សេខោតិ អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខាតិ ឥមា តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខនតោ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋំ អាទិំ កត្វា យាវ អរហត្តមគ្គដ្ឋា សត្តវិធោ សេខោ ឥមំ អត្តភាវសង្ខាតំ បថវិំ អរហត្តមគ្គេន តតោ ឆន្ទរាគំ អបកឌ្ឍន្តោ វិចេស្សតិ វិចិនិស្សតិ វិជានិស្សតិ បដិវិជ្ឈិស្សតិ សច្ឆិករិស្សតិ. យមលោកញ្ចាតិ តំ យថាវុត្តបការំ យមលោកញ្ច ឥមំ មនុស្សលោកញ្ច សហ ទេវេហិ សទេវកំ ស្វេវ វិចេស្សតិ វិចិនិស្សតិ វិជានិស្សតិ បដិវិជ្ឈិស្សតិ សច្ឆិករិស្សតិ. សេខោតិ ស្វេវ សត្តវិធោ សេខោ, យថា នាម កុសលោ មាលាការោ បុប្ផារាមំ បវិសិត្វា តរុណមកុឡានិ ច បាណកវិទ្ធានិ ច មិលាតានិ ច គណ្ឋិកជាតានិ ច បុប្ផានិ វជ្ជេត្វា សោភនានិ សុជាតសុជាតានេវ បុប្ផានិ វិចិនាតិ, ឯវមេវ ឥមំ សុកថិតំ សុនិទ្ទិដ្ឋំ ពោធិបក្ខិយធម្មបទម្បិ បញ្ញាយ បចេស្សតិ វិចិនិស្សតិ ឧបបរិក្ខិស្សតិ បដិវិជ្ឈិស្សតិ សច្ឆិករិស្សតីតិ សត្ថា សយមេវ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតាបិ ភិក្ខូ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សម្បត្តបរិសាយបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

បថវិកថាបសុតបញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ បឋមំ.

២. មរីចិកម្មដ្ឋានិកត្ថេរវត្ថុ

ផេណូបមន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ មរីចិកម្មដ្ឋានិកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ភិក្ខុ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា, ‘‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’’តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឃដេត្វា វាយមិត្វា អរហត្តំ បត្តុំ អសក្កោន្តោ ‘‘វិសេសេត្វា កម្មដ្ឋានំ កថាបេស្សាមី’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ មរីចិំ ទិស្វា, ‘‘យថា អយំ គិម្ហសមយេ ឧដ្ឋិតា មរីចិ ទូរេ ឋិតានំ រូបគតា វិយ បញ្ញាយតិ, សន្តិកំ អាគច្ឆន្តានំ នេវ បញ្ញាយតិ, អយំ អត្តភាវោបិ ឧប្បាទវយដ្ឋេន ឯវរូបោ’’តិ មរីចិកម្មដ្ឋានំ ភាវេន្តោ អាគន្ត្វា មគ្គកិលន្តោ អចិរវតិយំ ន្ហាយិត្វា ឯកស្មិំ ចណ្ឌសោតតីរេ រុក្ខឆាយាយ និសិន្នោ ឧទកវេគាភិឃាតេន ឧដ្ឋហិត្វា មហន្តេ មហន្តេ ផេណបិណ្ឌេ ភិជ្ជមានេ ទិស្វា, ‘‘អយំ អត្តភាវោបិ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជនដ្ឋេន ឯវរូបោយេវា’’តិ អារម្មណំ អគ្គហេសិ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ ឋិតោវ តំ ថេរំ ទិស្វា, ‘‘ឯវមេវ, ភិក្ខុ, ឯវរូបោវាយំ អត្តភាវោ ផេណបិណ្ឌោ វិយ មរីចិ វិយ ឧប្បជ្ជនភិជ្ជនសភាវោយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៦. ‘‘ផេណូបមំ កាយមិមំ វិទិត្វា,

មរីចិធម្មំ អភិសម្ពុធានោ;

ឆេត្វាន មារស្ស បបុប្ផកានិ,

អទស្សនំ មច្ចុរាជស្ស គច្ឆេ’’តិ.

តត្ថ ផេណូបមន្តិ ឥមំ កេសាទិសមូហសង្ខាតំ កាយំ អពលទុព្ពលដ្ឋេន អនទ្ធនិយតាវកាលិកដ្ឋេន ផេណបិណ្ឌសរិក្ខកោតិ វិទិត្វា. មរីចិធម្មន្តិ យថា មរីចិ ទូរេ ឋិតានំ រូបគតា វិយ គយ្ហូបគា វិយ ហោតិ, សន្តិកេ ឧបគច្ឆន្តានំ រិត្តា តុច្ឆា អគយ្ហូបគា សម្បជ្ជតិ, ឯវមេវ ខណិកឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន អយំ កាយោបិ មរីចិធម្មោតិ អភិសម្ពុធានោ ពុជ្ឈន្តោ, ជានន្តោតិ អត្ថោ. មារស្ស បបុប្ផកានីតិ មារស្ស បបុប្ផកសង្ខាតានិ តេភូមកានិ វដ្ដានិ អរិយមគ្គេន ឆិន្ទិត្វា ខីណាសវោ ភិក្ខុ មច្ចុរាជស្ស អទស្សនំ អវិសយំ អមតមហានិព្ពានំ គច្ឆេយ្យាតិ.

គាថាបរិយោសានេ ថេរោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា សត្ថុ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ ថោមេន្តោ វណ្ណេន្តោ វន្ទន្តោវ អាគតោតិ.

មរីចិកម្មដ្ឋានិកត្ថេរវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. វិដដូភវត្ថុ

បុប្ផានិហេវ បចិនន្តន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ សបរិសំ មហោឃេន អជ្ឈោត្ថរិត្វា មារិតំ វិដដូភំ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – សាវត្ថិយញ្ហិ មហាកោសលរញ្ញោ បុត្តោ បសេនទិកុមារោ នាម. វេសាលិយំ លិច្ឆវិរញ្ញោ បុត្តោ លិច្ឆវិកុមារោ មហាលិ នាម, កុសិនារាយំ មល្លរាជបុត្តោ ពន្ធុលោ នាមាតិ ឥមេ តយោ ទិសាបាមោក្ខស្សាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បុគ្គហណត្ថំ តក្កសិលំ គន្ត្វា ពហិនគរេ សាលាយ សមាគតា អញ្ញមញ្ញស្ស អាគតការណញ្ច កុលញ្ច នាមញ្ច បុច្ឆិត្វា សហាយកា ហុត្វា ឯកតោវ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា សិប្បំ សិក្ខន្តា ន ចិរស្សេវ ឧគ្គហិតសិប្បា អាចរិយំ អាបុច្ឆិត្វា ឯកតោវ និក្ខមិត្វា សកសកដ្ឋានានិ អគមំសុ. តេសុ បសេនទិកុមារោ បិតុ សិប្បំ ទស្សេត្វា បសន្នេន បិតរា រជ្ជេ អភិសិត្តោ. មហាលិកុមារោ លិច្ឆវីនំ សិប្បំ ទស្សេន្តោ មហន្តេន ឧស្សាហេន ទស្សេសិ, តស្ស អក្ខីនិ ភិជ្ជិត្វា អគមំសុ. លិច្ឆវិរាជានោ ‘‘អហោ វត អម្ហាកំ អាចរិយោ អក្ខិវិនាសំ បត្តោ, ន នំ បរិច្ចជិស្សាម, ឧបដ្ឋហិស្សាម ន’’ន្តិ តស្ស សតសហស្សុដ្ឋានកំ ឯកំ ទ្វារំ អទំសុ. សោ តំ និស្សាយ បញ្ចសតេ លិច្ឆវិរាជបុត្តេ សិប្បំ សិក្ខាបេន្តោ វសិ. ពន្ធុលកុមារោ សដ្ឋិំ សដ្ឋិំ វេឡូ គហេត្វា មជ្ឈេ អយសលាកំ បក្ខិបិត្វា សដ្ឋិកលាបេ ឧស្សាបេត្វា ឋបិតេ មល្លរាជកុលេហិ ‘‘ឥមេ កប្បេតូ’’តិ វុត្តោ អសីតិហត្ថំ អាកាសំ ឧល្លង្ឃិត្វា អសិនា កប្បេន្តោ អគមាសិ. សោ ឱសានកលាបេ អយសលាកាយ ‘‘កិរី’’តិ សទ្ទំ សុត្វា, ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា សព្ពកលាបេសុ អយសលាកានំ ឋបិតភាវំ ញត្វា អសិំ ឆឌ្ឌេត្វា រោទមានោ ‘‘មយ្ហំ ឯត្តកេសុ ញាតិសុហជ្ជេសុ ឯកោបិ សសិនេហោ ហុត្វា ឥមំ ការណំ នាចិក្ខិ. សចេ ហិ អហំ ជានេយ្យំ, អយសលាកាយ សទ្ទំ អនុដ្ឋាបេន្តោវ ឆិន្ទេយ្យ’’ន្តិ វត្វា, ‘‘សព្ពេបិមេ មារេត្វា រជ្ជំ ករេយ្យ’’ន្តិ មាតាបិតូនំ កថេសិ. តេហិ ‘‘បវេណិរជ្ជំ នាម, តាត, ឥទំ ន លព្ភា ឯវំ កាតុ’’ន្តិ នានប្បការេន វារិតោ ‘‘តេន ហិ មម សហាយកស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ សាវត្ថិំ អគមាសិ.

បសេនទិ កោសលោ រាជា តស្សាគមនំ សុត្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា មហន្តេន សក្ការេន តំ នគរំ បវេសេត្វា សេនាបតិដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ មាតាបិតរោ បក្កោសាបេត្វា តត្ថេវ វាសំ កប្បេសិ. អថេកទិវសំ រាជា ឧបរិបាសាទេ ឋិតោ អន្តរវីថិំ ឱលោកយមានោ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស ចូឡអនាថបិណ្ឌិកស្ស វិសាខាយ សុប្បវាសាយា’’តិ ឯតេសំ គេហេ និច្ចំ ភត្តកិច្ចត្ថាយ គច្ឆន្តេ អនេកសហស្សេ ភិក្ខូ ទិស្វា, ‘‘កហំ, អយ្យា, គច្ឆន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ទេវ, អនាថបិណ្ឌិកស្ស គេហេ និច្ចភត្តសលាកភត្តគិលានភត្តាទីនំ អត្ថាយ ទេវសិកំ ទ្វេ ភិក្ខុសហស្សានិ គច្ឆន្តិ, ចូឡអនាថបិណ្ឌិកស្ស គេហេ បញ្ចសតានិ, តថា វិសាខាយ តថា សុប្បវាសាយា’’តិ វុត្តេ សយម្បិ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបដ្ឋហិតុកាមោ វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខុសហស្សេន សទ្ធិំ សត្ថារំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ សហត្ថា ទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, បញ្ចហិ មេ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និពទ្ធំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. ‘‘មហារាជ ពុទ្ធា នាម ឯកដ្ឋានេ និពទ្ធំ ភិក្ខំ ន គណ្ហន្តិ, ពហូ ជនា ពុទ្ធានំ អាគមនំ បច្ចាសីសន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯកំ ភិក្ខុំ និពទ្ធំ បេសេថា’’តិ អាហ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរស្ស ភារំ អកាសិ. រាជា ភិក្ខុសង្ឃេ អាគតេ បត្តំ គហេត្វា, ‘‘ឥមេ នាម បរិវិសន្តូ’’តិ អវិចារេត្វាវ សត្តាហំ សយមេវ បរិវិសិត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ វិក្ខិត្តចិត្តោ បមជ្ជមកាសិ. រាជកុលេ នាម អនាណត្តា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា ភិក្ខូ និសីទាបេត្វា បរិវិសិតុំ ន លភន្តិ ‘‘ន មយំ ឥធ ឋាតុំ សក្ខិស្សាមា’’តិ ពហូ ភិក្ខូ បក្កមិំសុ. រាជា ទុតិយទិវសេបិ បមជ្ជិ, ទុតិយទិវសេបិ ពហូ ភិក្ខូ បក្កមិំសុ. តតិយទិវសេបិ បមជ្ជិ, តទា អានន្ទត្ថេរំ ឯកកមេវ ឋបេត្វា អវសេសា បក្កមិំសុ. បុញ្ញវន្តា នាម ការណវសិកា ហោន្តិ, កុលានំ បសាទំ រក្ខន្តិ. តថាគតស្ស ច សារិបុត្តត្ថេរោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោតិ ទ្វេ អគ្គសាវកា, ខេមា ឧប្បលវណ្ណាតិ ទ្វេ អគ្គសាវិកា, ឧបាសកេសុ ចិត្តោ, គហបតិ, ហត្ថកោ អាឡវកោតិ ទ្វេ អគ្គឧបាសកា, ឧបាសិកាសុ វេឡុកណ្ឋកី នន្ទមាតា, ខុជ្ជុត្តរាតិ ទ្វេ អគ្គឧបាសិកា, ឥតិ ឥមេ អដ្ឋ ជនេ អាទិំ កត្វា ឋានន្តរបត្តា សព្ពេបិ សាវកា ឯកទេសេន ទសន្នំ បារមីនំ បូរិតត្តា មហាបុញ្ញា អភិនីហារសម្បន្នា. អានន្ទត្ថេរោបិ កប្បសតសហស្សំ បូរិតបារមី អភិនីហារសម្បន្នោ មហាបុញ្ញោ អត្តនោ ការណវសិកតាយ កុលស្ស បសាទំ រក្ខន្តោ អដ្ឋាសិ. តំ ឯកកមេវ និសីទាបេត្វា បរិវិសិំសុ.

រាជា ភិក្ខូនំ គតកាលេ អាគន្ត្វា ខាទនីយភោជនីយានិ តថេវ ឋិតានិ ទិស្វា, ‘‘កិំ, អយ្យា, នាគមិំសូ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អានន្ទត្ថេរោ ឯកកោវ អាគតោ ទេវា’’តិ សុត្វា, ‘‘អទ្ធា ឯត្តកំ មេ ភត្តច្ឆេទនមកំសូ’’តិ ភិក្ខូនំ កុទ្ធោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយា បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ភិក្ខា បដិយត្តា, អានន្ទត្ថេរោ កិរ ឯកកោវាគតោ, បដិយត្តា ភិក្ខា តថេវ ឋិតា, បញ្ចសតា ភិក្ខូ មម គេហេ សញ្ញំ ន ករិំសុ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ អាហ. សត្ថា ភិក្ខូនំ ទោសំ អវត្វា, ‘‘មហារាជ, មម សាវកានំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ វិស្សាសោ នត្ថិ, តេន ន គតា ភវិស្សន្តី’’តិ វត្វា កុលានំ អនុបគមនការណញ្ច ឧបគមនការណញ្ច បកាសេន្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ឥមំ សុត្តមាហ –

‘‘នវហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតំ កុលំ អនុបគន្ត្វា វា នាលំ ឧបគន្តុំ, ឧបគន្ត្វា វា នាលំ ឧបនិសីទិតុំ. កតមេហិ នវហិ? ន មនាបេន បច្ចុដ្ឋេន្តិ, ន មនាបេន អភិវាទេន្តិ, ន មនាបេន អាសនំ ទេន្តិ, សន្តមស្ស បរិគុហន្តិ, ពហុកម្បិ ថោកំ ទេន្តិ, បណីតម្បិ លូខំ ទេន្តិ, អសក្កច្ចំ ទេន្តិ នោ សក្កច្ចំ, ន ឧបនិសីទន្តិ ធម្មស្សវនាយ, ភាសិតមស្ស ន សុស្សូសន្តិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, នវហង្គេហិ សមន្នាគតំ កុលំ អនុបគន្ត្វា វា នាលំ ឧបគន្តុំ, ឧបគន្ត្វា វា នាលំ ឧបនិសីទិតុំ.

‘‘នវហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតំ កុលំ អនុបគន្ត្វា វា អលំ ឧបគន្តុំ, ឧបគន្ត្វា វា អលំ ឧបនិសីទិតុំ. កតមេហិ នវហិ? មនាបេន បច្ចុដ្ឋេន្តិ, មនាបេន អភិវាទេន្តិ, មនាបេន អាសនំ ទេន្តិ, សន្តមស្ស ន បរិគុហន្តិ, ពហុកម្បិ ពហុកំ ទេន្តិ, បណីតម្បិ បណីតំ ទេន្តិ, សក្កច្ចំ ទេន្តិ នោ អសក្កច្ចំ, ឧបនិសីទន្តិ ធម្មស្សវនាយ, ភាសិតមស្ស សុស្សូសន្តិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, នវហង្គេហិ សមន្នាគតំ កុលំ អនុបគន្ត្វា វា អលំ ឧបគន្តុំ, ឧបគន្ត្វា វា អលំ ឧបនិសីទិតុ’’ន្តិ (អ. និ. ៩.១៧).

ឥតិ ខោ, មហារាជ, មម សាវកា តុម្ហាកំ សន្តិកា វិស្សាសំ អលភន្តា ន គតា ភវិស្សន្តីតិ. បោរាណកបណ្ឌិតាបិ ហិ អវិស្សាសិកដ្ឋានេ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋិយមានាបិ មារណន្តិកំ វេទនំ បត្វា វិស្សាសិកដ្ឋានមេវ អគមិំសូតិ. ‘‘កទា, ភន្តេ’’តិ រញ្ញា បុដ្ឋោ អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ កេសវោ នាម រាជា រជ្ជំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តំ បញ្ច បុរិសសតានិ អនុបព្ពជិំសុ. សោ កេសវតាបសោ នាម អហោសិ. បសាធនកប្បកោ បនស្ស អនុបព្ពជិត្វា កប្បកោ នាម អន្តេវាសិកោ អហោសិ. កេសវតាបសោ បរិសាយ សទ្ធិំ អដ្ឋ មាសេ ហិមវន្តេ វសិត្វា វស្សារត្តសមយេ លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ពារាណសិំ បត្វា ភិក្ខាយ បាវិសិ. អថ នំ រាជា ទិស្វា បសីទិត្វា ចតុមាសំ អត្តនោ សន្តិកេ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គហេត្វា ឧយ្យានេវ វសាបេន្តោ សយំ សាយំបាតំ អស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ. អវសេសា តាបសា កតិបាហំ វសិត្វា ហត្ថិសទ្ទាទីហិ ឧព្ពាឡ្ហា ហុត្វា ឧក្កណ្ឋិត្វា, ‘‘អាចរិយ, ឧក្កណ្ឋិតម្ហា, គច្ឆាមា’’តិ អាហំសុ. ‘‘កហំ, តាតា’’តិ? ‘‘ហិមវន្តំ, អាចរិយា’’តិ. រាជា អម្ហាកំ អាគតទិវសេយេវ ចតុមាសំ ឥធ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គណ្ហិ. ‘‘កថំ គមិស្សថ, តាតា’’តិ? ‘‘តុម្ហេហិ អម្ហាកំ អនាចិក្ខិត្វាវ បដិញ្ញា ទិន្នា, មយំ ឥធ ន សក្កោម វសិតុំ, ឥតោ អវិទូរេ តុម្ហាកំ បវត្តិស្សវនដ្ឋានេ វសិស្សាមា’’តិ វន្ទិត្វា បក្កមិំសុ. កប្បន្តេវាសិកេន សទ្ធិំ អាចរិយោ ឱហីយិ.

រាជា ឧបដ្ឋានំ អាគតោ, ‘‘កហំ, អយ្យា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សព្ពេ ឧក្កណ្ឋិតម្ហាតិ វត្វា ហិមវន្តំ គតា, មហារាជា’’តិ អាហ. កប្បកោបិ ន ចិរស្សេវ ឧក្កណ្ឋិត្វា អាចរិយេន បុនប្បុនំ វារិយមានោបិ ‘‘ន សក្កោមី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. ឥតរេសំ បន សន្តិកំ អគន្ត្វា អាចរិយស្ស បវត្តិំ សុណន្តោ អវិទូរេ ឋានេ វសិ. អបរភាគេ អាចរិយស្ស អន្តេវាសិកេ អនុស្សរន្តស្ស កុច្ឆិរោគោ ឧប្បជ្ជិ. រាជា វេជ្ជេហិ តិកិច្ឆាបេសិ, រោគោ ន វូបសម្មតិ. តាបសោ អាហ – ‘‘កិំ, មហារាជ, ឥច្ឆសិ មេ រោគវូបសម’’ន្តិ? ‘‘ភន្តេ, សចាហំ សក្កុណេយ្យំ, ឥទានេវ វោ ផាសុកំ ករេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘មហារាជ, សចេ មេ ផាសុកំ ឥច្ឆសិ, មំ អន្តេវាសិកានំ សន្តិកំ បេសេហី’’តិ. រាជា ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ តំ មញ្ចកេ និបជ្ជាបេត្វា នារទអមច្ចប្បមុខេ ចត្តារោ អមច្ចេ ‘‘មម អយ្យស្ស បវត្តិំ ញត្វា, មយ្ហំ សាសនំ បហិណេយ្យាថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. កប្បន្តេវាសិកោ អាចរិយស្ស អាគមនំ សុត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ឥតរេ ‘‘កហ’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អសុកដ្ឋានេ កិរ វសន្តី’’តិ អាហ. តេបិ អាចរិយស្សាគមនភាវំ សុត្វា តត្ថេវ សមោសរិត្វា អាចរិយស្ស ឧណ្ហោទកំ ទត្វា ផលាផលំ អទំសុ. តំ ខណញ្ញេវ រោគោ វូបសម្មតិ. សោ កតិបាហេនេវ សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ. អថ នំ នារទោ បុច្ឆិ –

‘‘មនុស្សិន្ទំ ជហិត្វាន, សព្ពកាមសមិទ្ធិនំ;

កថំ នុ ភគវា កេសី, កប្បស្ស រមតិ អស្សមេ.

‘‘សាទូនិ រមណីយានិ, សន្តិ វក្ខា មនោរមា;

សុភាសិតានិ កប្បស្ស, នារទ រមយន្តិ មំ.

‘‘សាលីនំ ឱទនំ ភុញ្ជេ, សុចិំ មំសូបសេចនំ;

កថំ សាមាកនីវារំ, អលោណំ ឆាទយន្តិ តំ.

‘‘សាទុំ វា យទិ វាសាទុំ, អប្បំ វា យទិ វា ពហុំ;

វិស្សត្ថោ យត្ថ ភុញ្ជេយ្យ, វិស្សាសបរមា រសា’’តិ. (ជា. ១.៤.១៨១-១៨៤);

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេន្តោ ‘‘តទា រាជា មោគ្គល្លានោ អហោសិ, នារទោ សារិបុត្តោ, កប្បន្តេវាសិកោ អានន្ទោ, កេសវតាបសោ អហមេវា’’តិ វត្វា, ‘‘ឯវំ, មហារាជ, បុព្ពេបិ បណ្ឌិតា មារណន្តិកំ វេទនំ បត្វា វិស្សាសិកដ្ឋានំ គមិំសុ, មម សាវកា តុម្ហាកំ សន្តិកេ វិស្សាសំ ន លភន្តិ មញ្ញេ’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ មយា វិស្សាសំ កាតុំ វដ្ដតិ, កថំ នុ ខោ ករិស្សាមីតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ញាតិធីតរំ មម គេហេ កាតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ សន្តេ ‘ទហរា ច សាមណេរា ច សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ញាតិរាជា’តិ មម សន្តិកំ វិស្សត្ថា និពទ្ធំ អាគមិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ឯកំ មេ ធីតរំ ទេន្តូ’’តិ សាកិយានំ សន្តិកំ សាសនំ បេសេសិ. ‘‘កតរស្ស សក្យស្ស ធីតា’’តិ ច បុច្ឆិត្វា, ‘‘ញត្វា អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ វត្វា ទូតេ អាណាបេសិ. ទូតា គន្ត្វា សាកិយេ ទារិកំ យាចិំសុ. តេ សន្និបតិត្វា, ‘‘បក្ខន្តរិកោ រាជា, សចេ ន ទស្សាម, វិនាសេស្សតិ នោ, ន ខោ បន អម្ហេហិ កុលេន សទិសោ, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ មន្តយិំសុ. មហានាមោ ‘‘មម ទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ ជាតា វាសភខត្តិយា នាម ធីតា រូបសោភគ្គប្បត្តា អត្ថិ, តំ ទស្សាមា’’តិ វត្វា ទូតេ អាហ – ‘‘សាធុ, រញ្ញោ ទារិកំ ទស្សាមា’’តិ. ‘‘សា កស្ស, ធីតា’’តិ? ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ចូឡបិតុបុត្តស្ស មហានាមស្ស សក្កស្ស ធីតា វាសភខត្តិយា នាមា’’តិ.

តេ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា ‘‘យទិ ឯវំ, សាធុ, សីឃំ អានេថ, ខត្តិយា ច នាម ពហុមាយា, ទាសិធីតរម្បិ បហិណេយ្យុំ, បិតរា សទ្ធិំ ឯកភាជនេ ភុញ្ជន្តិំ អានេយ្យាថា’’តិ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា, ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជន្តិំ រាជា ឥច្ឆតី’’តិ អាហំសុ. មហានាមោ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តំ អលង្ការាបេត្វា អត្តនោ ភោជនកាលេ បក្កោសាបេត្វា តាយ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជនាការំ ទស្សេត្វា ទូតានំ និយ្យាទេសិ. តេ តំ អាទាយ សាវត្ថិំ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា តុដ្ឋមានសោ តំ បញ្ចន្នំ ឥត្ថិសតានំ ជេដ្ឋិកំ កត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ អភិសិញ្ចិ. សា ន ចិរស្សេវ សុវណ្ណវណ្ណំ បុត្តំ វិជាយិ.

អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ រាជា ទារកស្ស អយ្យកស្ស សន្តិកំ បេសេសិ ‘‘សក្យរាជធីតា វាសភខត្តិយា បុត្តំ វិជាតា, កិមស្ស នាមំ ករោមា’’តិ? តំ បន សាសនំ គហេត្វា គតោ អមច្ចោ ថោកំ ពធិរធាតុកោ, សោ គន្ត្វា រញ្ញោ អយ្យកស្ស អារោចេសិ, សោ តំ សុត្វា ‘‘វាសភខត្តិយា បុត្តំ អវិជាយិត្វាបិ សព្ពជនំ អភិភវិ, ឥទានិ បន រញ្ញោ អតិវិយ វល្លភា ភវិស្សតី’’តិ អាហ. ពធិរោ អមច្ចោ ‘‘វល្លភា’’តិ វចនំ ទុស្សុតំ សុត្វា ‘‘វិដដូភោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា រាជានំ ឧបគន្ត្វា, ‘‘ទេវ, កុមារស្ស កិរ ‘វិដដូភោ’តិ នាមំ ករោថា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘បោរាណកំ នោ កុលសន្តកំ នាមំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ នាមំ អកាសិ. អថស្ស ទហរកាលេយេវ រាជា ‘‘សត្ថុ បិយំ ករោមី’’តិ សេនាបតិដ្ឋានំ អទាសិ.

សោ កុមារបរិហារេន វឌ្ឍន្តោ សត្តវស្សិកកាលេ អញ្ញេសំ កុមារានំ មាតាមហកុលតោ ហត្ថិរូបកអស្សរូបកាទីនិ អាហរិយមានានិ ទិស្វា មាតរំ បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, អញ្ញេសំ មាតាមហកុលតោ បណ្ណាការោ អាហរីយតិ, មយ្ហំ កោចិ កិញ្ចិ ន បេសេសិ, កិំ ត្វំ និមាតា និបិតា’’តិ? អថ នំ សា, ‘‘តាត, តវ សក្យរាជានោ មាតាមហា ទូរេ បន វសន្តិ, តេន តេ កិញ្ចិ ន បេសេន្តី’’តិ វញ្ចេសិ. សោឡសវស្សិកកាលេ, ‘‘អម្ម, តវ មាតាមហកុលំ បស្សិតុកាមោម្ហី’’តិ វត្វា, ‘‘អលំ, តាត, កិំ តត្ថ គន្ត្វា ករិស្សតី’’តិ វារិយមានោបិ បុនប្បុនំ យាចិ. អថស្ស មាតា ‘‘តេន ហិ គច្ឆា’’តិ សម្បដិច្ឆិ. សោ បិតុ អារោចេត្វា មហន្តេន បរិវារេន និក្ខមិ. វាសភខត្តិយា បុរេតរំ បណ្ណំ បេសេសិ – ‘‘អហំ ឥធ សុខំ វសាមិ, មាស្ស កិញ្ចិ សាមិនោ អន្តរំ ទស្សយិំសូ’’តិ. សាកិយា វិដដូភស្ស អាគមនំ ញត្វា, ‘‘វន្ទិតុំ ន សក្កោមា’’តិ តស្ស ទហរទហរេ កុមារេ ជនបទំ បហិណិត្វា តស្មិំ កបិលបុរំ សម្បត្តេ សន្ថាគារេ សន្និបតិំសុ. កុមារោ តត្ថ គន្ត្វា អដ្ឋាសិ.

អថ នំ ‘‘អយំ តេ, តាត, មាតាមហោ, អយំ មាតុលោ’’តិ វត្វា វន្ទាបេសុំ. សោ សព្ពេ វន្ទមានោ វិចរិត្វា ឯកម្បិ អត្តានំ វន្ទន្តំ អទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មំ វន្ទន្តា នត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. សាកិយា, ‘‘តាត, តេ កនិដ្ឋកុមារា ជនបទំ គតា’’តិ វត្វា តស្ស មហន្តំ សក្ការំ ករិំសុ. សោ កតិបាហំ វសិត្វា មហន្តេន បរិវារេន និក្ខមិ. អថេកា ទាសី សន្ថាគារេ តេន និសិន្នផលកំ ‘‘ឥទំ វាសភខត្តិយាយ ទាសិយា បុត្តស្ស និសិន្នផលក’’ន្តិ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា ខីរោទកេន ធោវិ. ឯកោ បុរិសោ អត្តនោ អាវុធំ បមុស្សិត្វា និវត្តោ តំ គណ្ហន្តោ វិដដូភកុមារស្ស អក្កោសនសទ្ទំ សុត្វា តំ ការណំ បុច្ឆិត្វា, ‘‘វាសភខត្តិយា ទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ មហានាមសក្កំ បដិច្ច ជាតា’’តិ ញត្វា ពលកាយស្ស កថេសិ. ‘‘វាសភខត្តិយា កិរ ទាសិធីតា’’តិ មហាកោលាហលំ អហោសិ. តំ សុត្វា វិដដូភោ ‘‘ឯតេ តាវ មម និសិន្នផលកំ ខីរោទកេន ធោវន្តុ, អហំ បន រជ្ជេ បតិដ្ឋិតកាលេ ឯតេសំ គលលោហិតំ គហេត្វា មម និសិន្នផលកំ ធោវិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ បដ្ឋបេសិ. តស្មិំ សាវត្ថិំ គតេ អមច្ចា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា ‘‘មយ្ហំ ទាសិធីតរំ អទំសូ’’តិ សាកិយានំ កុជ្ឈិត្វា វាសភខត្តិយាយ ច បុត្តស្ស ច ទិន្នបរិហារំ អច្ឆិន្ទិត្វា ទាសទាសីហិ លទ្ធព្ពមត្តមេវ ទាបេសិ.

តតោ កតិបាហច្ចយេន សត្ថា រាជនិវេសនំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. រាជា អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ កិរ ញាតកេហិ ទាសិធីតា មយ្ហំ ទិន្នា, តេនស្សា អហំ សបុត្តាយ បរិហារំ អច្ឆិន្ទិត្វា ទាសទាសីហិ លទ្ធព្ពមត្តមេវ ទាបេសិ’’ន្តិ អាហ. សត្ថា ‘‘អយុត្តំ, មហារាជ, សាកិយេហិ កតំ, ទទន្តេហិ នាម សមានជាតិកា ទាតព្ពា អស្ស, តំ បន, មហារាជ, វទាមិ, វាសភខត្តិយា ខត្តិយរាជធីតា ខត្តិយរញ្ញោ គេហេ អភិសេកំ លភិ. វិដដូភោបិ ខត្តិយរាជានមេវ បដិច្ច ជាតោ, មាតុគោត្តំ នាម កិំ ករិស្សតិ, បិតុគោត្តមេវ បមាណន្តិ. បោរាណកបណ្ឌិតា ទលិទ្ទិត្ថិយា កដ្ឋហារិកាយ អគ្គមហេសិដ្ឋានំ អទំសុ, តស្សា ច កុច្ឆិម្ហិ ជាតកុមារោ ទ្វាទសយោជនិកាយ ពារាណសិយា រជ្ជំ បត្វា កដ្ឋវាហនរាជា នាម ជាតោ’’តិ កដ្ឋហារិជាតកំ (ជា. ១.១.៧) កថេសិ. រាជា ធម្មកថំ សុត្វា ‘‘បិតុគោត្តមេវ កិរ បមាណ’’ន្តិ តុស្សិត្វា វាសភខត្តិយាយ ច បុត្តស្ស ច បកតិបរិហារមេវ ទាបេសិ.

ពន្ធុលសេនាបតិស្សបិ ខោ កុសិនារាយំ មល្លរាជធីតា មល្លិកា នាម ភរិយា ទីឃរត្តំ បុត្តំ ន វិជាយិ. អថ នំ ពន្ធុលោ ‘‘អត្តនោ កុលឃរមេវ គច្ឆា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សា ‘‘សត្ថារំ ទិស្វាវ គមិស្សាមី’’តិ ជេតវនំ បវិសិត្វា តថាគតំ វន្ទិត្វា ឋិតា, ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ វុត្តា ‘‘សាមិកោ មំ ភន្តេ, កុលឃរំ បេសេតី’’ អាហ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘វញ្ឈា កិរស្មិ អបុត្តិកា’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ, គមនកិច្ចំ នត្ថិ, និវត្តស្សូ’’តិ. សា តុដ្ឋមានសា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និវេសនំ គន្ត្វា ‘‘កស្មា និវត្តាសី’’តិ វុត្តា ‘‘ទសពលេន និវត្តិតាម្ហី’’តិ អាហ ពន្ធុលោ ‘‘ទិដ្ឋំ ភវិស្សតិ ទីឃទស្សិនា ការណ’’ន្តិ សម្បដិច្ឆិ. សា ន ចិរស្សេវ គព្ភំ បដិលភិត្វា ឧប្បន្នទាហឡា ‘‘ទោហឡោ មេ ឧប្បន្នោ’’តិ អារោចេសិ. ‘‘កិំ ទោហឡោ’’តិ? ‘‘វេសាលិនគរេ គណរាជកុលានំ អភិសេកមង្គលបោក្ខរណិយំ ឱតរិត្វា ន្ហត្វា បានីយំ បាតុកាមាម្ហិ, សាមី’’តិ. ពន្ធុលោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា សហស្សថាមធនុំ គហេត្វា តំ រថំ អារោបេត្វា សាវត្ថិតោ និក្ខមិត្វា រថំ បាជេន្តោ មហាលិលិច្ឆវិនោ ទិន្នទ្វារេន វេសាលិំ បាវិសិ. មហាលិលិច្ឆវិនោ ច ទ្វារសមីបេ ឯវ និវេសនំ ហោតិ. សោ រថស្ស ឧម្មារេ បនិឃាតសទ្ទំ សុត្វាវ ‘‘ពន្ធុលស្ស រថសទ្ទោ ឯសោ, អជ្ជ លិច្ឆវីនំ ភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ អាហ.

បោក្ខរណិយា អន្តោ ច ពហិ ច អារក្ខា ពលវតី, ឧបរិ លោហជាលំ បត្ថដំ, សកុណានម្បិ ឱកាសោ នត្ថិ. ពន្ធុលសេនាបតិ បន រថា ឱតរិត្វា អារក្ខកេ មនុស្សេ វេត្តេន បហរន្តោ បលាបេត្វា លោហជាលំ ឆិន្ទិត្វា អន្តោបោក្ខរណីយំ ភរិយំ ន្ហាបេត្វា សយម្បិ ន្ហត្វា បុន តំ រថំ អារោបេត្វា នគរា និក្ខមិត្វា អាគតមគ្គេនេវ បាយាសិ. តេ អារក្ខមនុស្សា លិច្ឆវិរាជូនំ អារោចេសុំ. លិច្ឆវិរាជានោ កុជ្ឈិត្វា បញ្ច រថសតានិ អារុយ្ហ ‘‘ពន្ធុលមល្លំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ និក្ខមិំសុ. តំ បវត្តិំ មហាលិស្ស អារោចេសុំ. មហាលិ, ‘‘មា គមិត្ថ, សោ ហិ វោ សព្ពេ ឃោតេស្សតី’’តិ អាហ. តេបិ ‘‘មយំ គមិស្សាម ឯវា’’តិ វទិំសុ. ‘‘តេន ហិ តស្ស រថចក្កស្ស យាវ នាភិតោ បថវិំ បវិដ្ឋដ្ឋានំ ទិស្វា និវត្តេយ្យាថ, តតោ អនិវត្តន្តា បុរតោ អសនិសទ្ទំ វិយ សុណិស្សថ, តម្ហា ឋានា និវត្តេយ្យាថ. តតោ អនិវត្តន្តា តុម្ហាកំ រថធុរេសុ ឆិទ្ទំ បស្សិស្សថ, តម្ហា ឋានា និវត្តេយ្យាថ, បុរតោ មា គមិត្ថា’’តិ. តេ តស្ស វចនេន អនិវត្តិត្វា តំ អនុពន្ធិំសុ ឯវ. មល្លិកា ទិស្វា, ‘‘រថា, សាមិ, បញ្ញាយន្តី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ ឯកស្សេវ រថស្ស បញ្ញាយនកាលេ មំ អារោចេយ្យាសី’’តិ. សា យទា សព្ពេ រថា ឯកោ វិយ ហុត្វា បញ្ញាយិំសុ, តទា ‘‘ឯកមេវ, សាមិ, រថសីសំ បញ្ញាយតី’’តិ អាហ. ពន្ធុលោ ‘‘តេន ហិ ឥមា រស្មិយោ គណ្ហាហី’’តិ តស្សា រស្មិយោ ទត្វា រថេ ឋិតោវ ធនុំ អារោបេសិ, រថចក្កំ យាវ នាភិតោ បថវិំ បាវិសិ.

លិច្ឆវិនោ តំ ឋានំ ទិស្វាបិ ន និវត្តិំសុ. ឥតរោ ថោកំ គន្ត្វា ជិយំ បោថេសិ, អសនិសទ្ទោ វិយ អហោសិ. តេ តតោបិ ន និវត្តិំសុ, អនុពន្ធន្តា គច្ឆន្តេវ. ពន្ធុលោ រថេ ឋិតកោវ ឯកសរំ ខិបិ, សោ បញ្ចន្នំ រថសតានំ រថសីសេ ឆិទ្ទំ កត្វា បញ្ច រាជសតានិ បរិករពន្ធនដ្ឋានេ វិនិវិជ្ឈិត្វា បថវិំ បាវិសិ. តេ អត្តនោ បវិទ្ធភាវំ អជានិត្វា, ‘‘តិដ្ឋ, រេ, តិដ្ឋ, រេ’’តិ វទន្តា អនុពន្ធិំសុ ឯវ. ពន្ធុលោ រថំ ឋបេត្វា ‘‘តុម្ហេ មតកា, មតកេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ យុទ្ធំ នាម នត្ថី’’តិ អាហ. ‘‘មតកា នាម អម្ហាទិសា ន ហោន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ សព្ពបច្ឆិមស្ស បរិករំ មោចេថា’’តិ. តេ មោចយិំសុ. សោ មុត្តមត្តេ ឯវ មរិត្វា បតិតោ. អថ តេ សព្ពេបិ ‘‘តុម្ហេ ឯវរូបា, អត្តនោ ឃរានិ គន្ត្វា សំវិធាតព្ពំ សំវិទហិត្វា បុត្តទារំ អនុសាសិត្វា សន្នាហំ មោចេថា’’តិ អាហ. តេ តថា កត្វា សព្ពេបិ ជីវិតក្ខយំ បត្តា. ពន្ធុលោបិ មល្លិកំ សាវត្ថិំ អានេសិ. សា សោឡសក្ខត្តុំ យមកេ យមកេ បុត្តេ វិជាយិ. សព្ពេបិ សូរា ថាមសម្បន្នា អហេសុំ, សព្ពសិប្បានំ និប្ផត្តិំ បាបុណិំសុ. ឯកេកស្ស បុរិសសហស្សំ បរិវារោ អហោសិ. បិតរា សទ្ធិំ រាជនិវេសនំ គច្ឆន្តេហិ តេហេវ រាជង្គណំ បរិបូរិ.

អថេកទិវសំ វិនិច្ឆយេ កូដដ្ដបរាជិតា មនុស្សា ពន្ធុលំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា មហាវិរវំ វិរវន្តា វិនិច្ឆយអមច្ចានំ កូដដ្ដករណំ តស្ស អារោចេសុំ. សោ វិនិច្ឆយំ គន្ត្វា តំ អដ្ដំ វិចារេត្វា សាមិកមេវ សាមិកំ អកាសិ. មហាជនោ មហាសទ្ទេន សាធុការំ បវត្តេតិ. រាជា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា តុស្សិត្វា សព្ពេបិ តេ អមច្ចេ ហារេត្វា ពន្ធុលស្សេវ វិនិច្ឆយំ និយ្យាទេសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ សម្មា វិនិច្ឆយិ. តតោ តេ បោរាណកវិនិច្ឆយិកា អមច្ចា កិញ្ចិ លញ្ជំ អលភន្តា អប្បលាភា ហុត្វា ‘‘ពន្ធុលោ រជ្ជំ បត្ថេតី’’តិ រាជកុលេ បរិភិន្ទិំសុ. រាជា តេសំ កថំ សទ្ទហិត្វា ចិត្តំ និគ្គហេតុំ នាសក្ខិ. ‘‘ឥមស្មិំ ឥធេវ ឃាតិយមានេ គរហា មេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុន ចិន្តេត្វា បយុត្តបុរិសេហិ បច្ចន្តំ បហារាបេត្វា ពន្ធុលំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘បច្ចន្តោ កិរ កុបិតោ, តវ បុត្តេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា, ចោរេ គណ្ហាហី’’តិ បហិណិត្វា, ‘‘ឯត្ថេវស្ស ទ្វត្តិំសាយ បុត្តេហិ សទ្ធិំ សីសំ ឆិន្ទិត្វា អាហរថា’’តិ តេហិ សទ្ធិំ អញ្ញេបិ សមត្ថេ មហាយោធេ បេសេសិ. តស្មិំ បច្ចន្តំ គច្ឆន្តេយេវ ‘‘សេនាបតិ កិរ អាគច្ឆតី’’តិ បយុត្តចោរា បលាយិំសុ. សោ តំ បទេសំ អាវាសាបេត្វា សណ្ឋាបេត្វា និវត្តិ.

អថស្ស នគរតោ អវិទូរេ ឋានេ តេ យោធា បុត្តេហិ សទ្ធិំ សីសំ ឆិន្ទិំសុ. តំ ទិវសំ មល្លិកាយ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ទ្វេ អគ្គសាវកា និមន្តិតា ហោន្តិ. អថស្សា បុព្ពណ្ហេ ឯវ ‘‘សាមិកស្ស តេ សទ្ធិំ បុត្តេហិ សីសំ ឆិន្ន’’ន្តិ បណ្ណំ អាហរិត្វា អទំសុ. សា តំ បវត្តិំ ញត្វា កស្សចិ កិញ្ចិ អវត្វា បណ្ណំ ឧច្ឆង្គេ ឋបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃមេវ បរិវិសិ. អថស្សា បរិចារិកាយោ ភិក្ខូនំ ភត្តំ ទត្វា សប្បិចាដិំ អាហរន្តិយោ ថេរានំ បុរតោ សប្បិចាដិំ ភិន្ទិំសុ. ធម្មសេនាបតិ ‘‘ភេទនធម្មំ ភិន្នំ, ន ចិន្តិតព្ព’’ន្តិ អាហ. សា ឧច្ឆង្គតោ បណ្ណំ នីហរិត្វា ‘‘ទ្វត្តិំសាយ បុត្តេហិ សទ្ធិំ បិតុសីសំ ឆិន្នន្តិ មេ ឥមំ បណ្ណំ អាហរិំសុ, អហំ ឥទំ សុត្វាបិ ន ចិន្តេមិ, សប្បិចាដិយា ភិន្នាយ កិំ ចិន្តយិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ធម្មសេនាបតិ ‘‘អនិមិត្តមនញ្ញាតំ, មច្ចានំ ឥធ ជីវិត’’ន្តិអាទីនិ (សុ. និ. ៥៧៩) វត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ អគមាសិ. សាបិ ទ្វត្តិំស សុណិសាយោ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តុម្ហាកំ សាមិកា និរបរាធា អត្តនោ បុរិមកម្មផលំ លភិំសុ, តុម្ហេ មា សោចយិត្ថ, មា បរិទេវិត្ថ, រញ្ញោ ឧបរិ មនោបទោសំ មា ករិត្ថា’’តិ ឱវទិ.

រញ្ញោ ចរបុរិសា តំ កថំ សុត្វា គន្ត្វា តេសំ និទ្ទោសភាវំ រញ្ញោ កថយិំសុ. រាជា សំវេគប្បត្តោ តស្សា និវេសនំ គន្ត្វា មល្លិកញ្ច សុណិសាយោ ចស្សា ខមាបេត្វា មល្លិកាយ វរំ អទាសិ. សា ‘‘វរោ គហិតោ មេ ហោតូ’’តិ វត្វា តស្មិំ គតេ មតកភត្តំ ទត្វា ន្ហត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ មយ្ហំ វរោ ទិន្នោ, មយ្ហញ្ច អញ្ញេន អត្ថោ នត្ថិ, ទ្វត្តិំសាយ មេ សុណិសានំ មមញ្ច កុលឃរគមនំ អនុជានាថា’’តិ អាហ. រាជា សម្បដិច្ឆិ. សា ទ្វត្តិំស សុណិសាយោ យថាសកានិ កុលានិ បេសេសិ, សយម្បិ កុសិនារានគរេ អត្តនោ កុលឃរំ អគមាសិ.

រាជាបិ ពន្ធុលសេនាបតិនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃការាយនស្ស នាម សេនាបតិដ្ឋានំ អទាសិ. សោ បន ‘‘មាតុលោ មេ ឥមិនា មារិតោ’’តិ រញ្ញោ ឱតារំ គវេសន្តោ វិចរតិ. រាជាបិ និរបរាធស្ស ពន្ធុលស្ស មារិតកាលតោ បដ្ឋាយ វិប្បដិសារី ហុត្វា ចិត្តស្សាទំ ន លភតិ, រជ្ជសុខំ នានុភោតិ. តទា សត្ថា សក្យានំ មេទាឡុបំ នាម និគមំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. រាជា តត្ថ គន្ត្វា អារាមតោ អវិទូរេ ខន្ធាវារំ និវាសេត្វា, ‘‘មន្ទេន បរិវារេន សត្ថារំ វន្ទិស្សាមី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា បញ្ចរាជាកកុធភណ្ឌានិ ទីឃការាយនស្ស ទត្វា ឯកកោវ គន្ធកុដិំ បាវិសិ. សព្ពំ ធម្មចេតិយសុត្តនិយាមេន (ម. និ. ២.៣៦៤ អាទយោ) ទីបេតព្ពំ. តស្មិំ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ ទីឃការាយនោ តានិ បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិ គហេត្វា វិដដូភំ រាជានំ កត្វា រញ្ញោ ឯកំ អស្សំ ឯកញ្ច ឧបដ្ឋានការិកំ មាតុគាមំ ឋបេត្វា និវត្តេត្វា សាវត្ថិំ អគមាសិ.

រាជា សត្ថារា សទ្ធិំ បិយកថំ កថេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និក្ខន្តោ សេនំ អទិស្វា តំ មាតុគាមំ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា, ‘‘អហំ ភាគិនេយ្យំ អាទាយ គន្ត្វា, វិដដូភំ គហេស្សាមី’’តិ រាជគហនគរំ គច្ឆន្តោ វិកាលេ ទ្វារេសុ បិទហិតេសុ នគរំ បត្វា ឯកិស្សា សាលាយ និបជ្ជិត្វា វាតាតបេហិ កិលន្តោ រត្តិភាគេ តត្ថេវ កាលមកាសិ. វិភាតាយ រត្តិយា, ‘‘ទេវ, កោសលនរិន្ទ អនាថោ ជាតោសី’’តិ វិប្បលបន្តិយា តស្សា ឥត្ថិយា សទ្ទំ សុត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. សោ មាតុលស្ស មហន្តេន សក្ការេន សរីរកិច្ចំ ការេសិ.

វិដដូភោបិ រជ្ជំ លភិត្វា តំ វេរំ សរិត្វា ‘‘សព្ពេបិ សាកិយេ មារេស្សាមី’’តិ មហតិយា សេនាយ និក្ខមិ. តំ ទិវសំ សត្ថា បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ ញាតិសង្ឃស្ស វិនាសំ ទិស្វា, ‘‘ញាតិសង្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បុព្ពណ្ហសមយេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ គន្ធកុដិយំ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា, សាយន្ហសមយេ អាកាសេន គន្ត្វា, កបិលវត្ថុសាមន្តេ ឯកស្មិំ កពរច្ឆាយេ រុក្ខមូលេ និសីទិ. តតោ វិដដូភស្ស រជ្ជសីមាយ មហន្តោ សន្ទច្ឆាយោ និគ្រោធោ អត្ថិ. វិដដូភោ សត្ថារំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កិំ ការណា ឯវរូបាយ ឧណ្ហវេលាយ ឥមស្មិំ កពរច្ឆាយេ រុក្ខមូលេ និសីទថ, ឯតស្មិំ សន្ទច្ឆាយេ និគ្រោធមូលេ និសីទថ, ភន្តេ’’តិ វត្វា, ‘‘ហោតុ, មហារាជ, ញាតកានំ ឆាយា នាម សីតលា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ញាតកានុរក្ខនត្ថាយ សត្ថា អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និវត្តិត្វា សាវត្ថិំយេវ បច្ចាគមិ. សត្ថាបិ ឧប្បតិត្វា ជេតវនមេវ គតោ.

រាជា សាកិយានំ ទោសំ សរិត្វា ទុតិយម្បិ និក្ខមិត្វា តថេវ សត្ថារំ បស្សិត្វា បុន និវត្តិ. តតិយវារេបិ និក្ខមិត្វា តថេវ សត្ថារំ បស្សិត្វា បុន និវត្តិ. ចតុត្ថវារេ បន តស្មិំ និក្ខន្តេ សត្ថា សាកិយានំ បុព្ពកម្មំ ឱលោកេត្វា តេសំ ឯកទិវសំ នទិយំ វិសបក្ខិបនបាបកម្មស្ស អប្បដិពាហិយភាវំ ញត្វា ចតុត្ថវារេ នាគមាសិ. វិដដូភោ ‘‘សាកិយេ ឃាតេស្សាមី’’តិ មហន្តេន ពលកាយេន និក្ខមិ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បន ញាតកា អសត្តឃាតកា នាម, អត្តនា មរន្តាបិ បរេសំ ជីវិតំ ន វោរោបេន្តិ. តេ ចិន្តយិំសុ – ‘‘មយំ សុសិក្ខិតា កតហត្ថា កតូបាសនា មហិស្សាសា, ន ខោ បន សក្កា អម្ហេហិ បរំ ជីវិតា វោរោបេតុំ, អត្តនោ កម្មំ ទស្សេត្វា បលាបេស្សាមា’’តិ តេ កតសន្នាហា និក្ខមិត្វា យុទ្ធំ អារភិំសុ. តេហិ ខិត្តា សរា វិដដូភស្ស បុរិសានំ អន្តរន្តរេន គច្ឆន្តិ, ផលកន្តរកណ្ណឆិទ្ទន្តរាទីហិ និក្ខមន្តិ. វិដដូភោ ទិស្វា ននុ ភណេ ‘‘សាកិយា អសត្តឃាតកាម្ហា’’តិ វទន្តិ, អថ ច បន មេ បុរិសេ នាសេន្តីតិ.

អថ នំ ឯកោ បុរិសោ អាហ – ‘‘កិំ សាមិ, និវត្តិត្វា ឱលោកេសី’’តិ? ‘‘សាកិយា មេ បុរិសេ នាសេន្តី’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ កោចិ បុរិសោ មតោ នាម នត្ថិ. ឥង្ឃ តេ គណាបេថា’’តិ. គណាបេន្តោ ឯកស្សបិ ខយំ ន បស្សិ. សោ តតោ និវត្តិត្វា ‘‘យេ យេ បន ភណេ ‘សាកិយម្ហា’តិ ភណន្តិ, សព្ពេ មារេថ, មាតាមហស្ស បន មហានាមសក្កស្ស សន្តិកេ ឋិតានំ ជីវិតំ ទេថា’’តិ អាហ. សាកិយា គហេតព្ពគហណំ អបស្សន្តា ឯកច្ចេ តិណំ ឌំសិត្វា, ឯកច្ចេ នឡំ គហេត្វា អដ្ឋំសុ. ‘‘តុម្ហេ សាកិយា, នោ’’តិ បុច្ឆិតា យស្មា តេ មរន្តាបិ មុសាវាទំ ន ភណន្តិ, តស្មា តិណំ ឌំសិត្វា ឋិតា ‘‘នោ សាកោ, តិណ’’ន្តិ វទន្តិ. នឡំ គហេត្វា ឋិតា ‘‘នោ សាកោ, នឡោ’’តិ វទន្តិ. យេ ច មហានាមស្ស សន្តិកេ ឋិតា, តេ ច ជីវិតំ លភិំសុ. តេសុ តិណំ ឌំសិត្វា ឋិតា តិណសាកិយា នាម, នឡំ គហេត្វា ឋិតា នឡសាកិយា នាម ជាតាតិ, វិដដូភោ អវសេសេ ខីរបកេបិ ទារកេ អវិស្សជ្ជេត្វា ឃាតាបេន្តោ លោហិតនទិំ បវត្តេត្វា តេសំ គលលោហិតេន ផលកំ ធោវាបេសិ. ឯវំ សាកិយវំសោ វិដដូភេន ឧបច្ឆិន្នោ.

សោ មហានាមសក្កំ គាហាបេត្វា និវត្តោ ‘‘បាតរាសវេលាយ បាតរាសំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកស្មិំ ឋានេ ឱតរិត្វា ភោជនេ ឧបនីតេ ‘‘ឯកតោវ ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ អយ្យកំ បក្កោសាបេសិ. ខត្តិយា បន ជីវិតំ ចជន្តាបិ ទាសិបុត្តេហិ សទ្ធិំ ន ភុញ្ជន្តិ. តស្មា មហានាមោ ឯកំ សរំ ឱលោកេត្វា ‘‘កិលិដ្ឋគត្តោម្ហិ, ន្ហាយិស្សាមិ, តាតា’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, អយ្យក, ន្ហាយថា’’តិ. សោ ‘‘អយំ មំ ឯកតោ អភុញ្ជន្តំ ឃាតេស្សតិ, សយមេវ មេ មតំ សេយ្យោ’’តិ កេសេ មុញ្ចិត្វា អគ្គេ គណ្ឋិំ កត្វា កេសេសុ បាទង្គុដ្ឋកេ បវេសេត្វា ឧទកេ និមុជ្ជិ. តស្ស គុណតេជេន នាគភវនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. នាគរាជា ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិ ឧបធារេន្តោ តំ ញត្វា តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា តំ អត្តនោ ផណេ និសីទាបេត្វា នាគភវនំ បវេសេសិ. សោ ទ្វាទស្ស វស្សានិ តត្ថេវ វសិ. វិដដូភោបិ ‘‘មយ្ហំ អយ្យកោ ឥទានិ អាគមិស្សតិ, ឥទានិ អាគមិស្សតី’’តិ អាគមយមានោវ និសីទិ. តស្មិំ អតិចិរាយន្តេ សរំ វិចិនាបេត្វា ទីបាលោកេន បុរិសព្ភន្តរានិបិ ឱលោកេត្វា អទិស្វា ‘‘គតោ ភវិស្សតី’’តិ បក្កាមិ. សោ រត្តិភាគេ អចិរវតិំ បត្វា ខន្ធាវារំ និវាសេសិ. ឯកច្ចេ អន្តោនទិយំ វាលុកាបុលិនេ និបជ្ជិំសុ, ឯកច្ចេ ពហិថលេ, អន្តោនិបន្នេសុបិ បុព្ពេ អកតបាបកម្មា អត្ថិ, ពហិនិបន្នេសុបិ បុព្ពេ កតបាបកម្មា អត្ថិ, តេសំ និបន្នដ្ឋានេសុ កិបិល្លិកា ឧដ្ឋហិំសុ. តេ ‘‘មយ្ហំ និបន្នដ្ឋានេ កិបិល្លិកា, មយ្ហំ និបន្នដ្ឋានេ កិបិល្លិកា’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា អកតបាបកម្មា ឧត្តរិត្វា ថលេ និបជ្ជិំសុ, កតបាបកម្មា ឱតរិត្វា វាលុកាបុលិនេ និបជ្ជិំសុ. តស្មិំ ខណេ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា ឃនវស្សំ វស្សិ. នទិយា ឱឃោ អាគន្ត្វា វិដដូភំ សទ្ធិំ បរិសាយ សមុទ្ទមេវ បាបេសិ. សព្ពេ តត្ថ មច្ឆកច្ឆបភក្ខា អហេសុំ.

មហាជនោ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ ‘‘សាកិយានំ មរណំ អយុត្តំ, ‘ឯវំ នាម កោដ្ដេត្វា កោដ្ដេត្វា សាកិយា មារេតព្ពា’តិ អននុច្ឆវិកមេត’’ន្តិ. សត្ថា តំ កថំ សុត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ អត្តភាវេ កិញ្ចាបិ សាកិយានំ ឯវំ មរណំ អយុត្តំ, បុព្ពេ កតបាបកម្មវសេន បន យុត្តមេវេតេហិ លទ្ធ’’ន្តិ អាហ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឯតេ បុព្ពេ អកំសូ’’តិ? សព្ពេ ឯកតោ ហុត្វា នទិយំ វិសំ បក្ខិបិំសូតិ. បុនេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘វិដដូភោ ឯត្តកេ សាកិយេ មារេត្វា អាគច្ឆន្តោ អត្តនោ មនោរថេ មត្ថកំ អប្បត្តេយេវ ឯត្តកំ ជនំ អាទាយ មហាសមុទ្ទេ មច្ឆកច្ឆបភក្ខោ ជាតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ឥមេសំ សត្តានំ មនោរថេ មត្ថកំ អប្បត្តេយេវ មច្ចុរាជា សុត្តំ គាមំ អជ្ឈោត្ថរន្តោ មហោឃោ វិយ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឆិន្ទិត្វា ចតូសុ អបាយសមុទ្ទេសុ និមុជ្ជាបេតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៧. ‘‘បុប្ផានិ ហេវ បចិនន្តំ, ព្យាសត្តមនសំ នរំ;

សុត្តំ គាមំ មហោឃោវ, មច្ចុ អាទាយ គច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ ព្យាសត្តមនសំ នរន្តិ សម្បត្តេ វា អសម្បត្តេ វា លគ្គមានសំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា មាលាការោ បុប្ផារាមំ បវិសិត្វា ‘‘បុប្ផានិ បចិនិស្សាមី’’តិ តតោ បុប្ផានិ គហេត្វា អញ្ញមញ្ញំ វា គច្ឆំ បត្ថេន្តោ សកលេ បុប្ផារាមេ មនំ បេសេតិ, ‘‘ឥតោ ចិតោ ច បុប្ផានិ បចិនិស្សាមី’’តិ តតោ បុប្ផានិ អគ្គហេត្វា អញ្ញត្ថ មនំ បេសេសិ, តមេវ គច្ឆំ បចិនន្តោ បមាទមាបជ្ជតិ, ឯវមេវ ឯកច្ចោ បុប្ផារាមសទិសំ បញ្ចកាមគុណមជ្ឈំ ឱតរិត្វា មនោរមំ រូបំ លភិត្វា មនោរមានំ សទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពានំ អញ្ញតរំ បត្ថេតិ. អញ្ញោ តេសុ វា អញ្ញតរំ លភិត្វា អញ្ញតរំ បត្ថេតិ, រូបមេវ វា លភិត្វា អញ្ញំ អបត្ថេន្តោ តមេវ អស្សាទេតិ, សទ្ទាទីសុ វា អញ្ញតរំ. ឯសេវ នយោ គោមហិំសទាសិទាសខេត្តវត្ថុគាមនិគមជនបទាទីសុ, បព្ពជិតានម្បិ បរិវេណវិហារបត្តចីវរាទីសូតិ ឯវំ បញ្ចកាមគុណសង្ខាតានិ បុប្ផានិ ឯវ បចិនន្តំ សម្បត្តេ វា អសម្បត្តេ វា កាមគុណេ ព្យាសត្តមនសំ នរំ. សុត្តំ គាមន្តិ គាមស្ស គេហភិត្តិអាទីនំ បន សុបនវសេន សុបនំ នាម នត្ថិ, សត្តានំ បន សុត្តបមត្តតំ ឧបាទាយ សុត្តោ នាម ហោតិ. ឯវំ សុត្តំ គាមំ ទ្វេ តីណិ យោជនានិ អាយតគម្ភីរោ មហោឃោវ មច្ចុ អាទាយ គច្ឆតិ. យថា សោ មហោឃោ ឥត្ថិបុរិសគោមហិំសកុក្កុដាទីសុ កិញ្ចិ អនវសេសេត្វា សព្ពំ តំ គាមំ សមុទ្ទំ បាបេត្វា មច្ឆកច្ឆបភក្ខំ ករោតិ, ឯវមេវ ព្យាសត្តមនសំ នរំ មច្ចុ អាទាយ ជីវិតិន្ទ្រិយមស្ស ឆិន្ទិត្វា ចតូសុ អបាយសមុទ្ទេសុ និមុជ្ជាបេតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. មហាជនស្ស សាត្ថិកា ទេសនា ជាតាតិ.

វិដដូភវត្ថុ តតិយំ.

៤. បតិបូជិកកុមារិវត្ថុ

បុប្ផានិ ហេវាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ បតិបូជិកំ នាម កុមារិកំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ តាវតិំសទេវលោកេ សមុដ្ឋិតំ.

តត្ថ កិរ មាលភារី នាម ទេវបុត្តោ អច្ឆរាសហស្សបរិវុតោ ឧយ្យានំ បាវិសិ. បញ្ចសតា ទេវធីតរោ រុក្ខំ អារុយ្ហ បុប្ផានិ បាតេន្តិ, បញ្ចសតា បតិតានិ បុប្ផានិ គហេត្វា ទេវបុត្តំ អលង្ករោន្តិ. តាសុ ឯកា ទេវធីតា រុក្ខសាខាយមេវ ចុតា, សរីរំ ទីបសិខា វិយ និព្ពាយិ. សា សាវត្ថិយំ ឯកស្មិំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ជាតកាលេ ជាតិស្សរា ហុត្វា ‘‘មាលភារីទេវបុត្តស្ស ភរិយាម្ហី’’តិ អនុស្សរន្តី វុឌ្ឍិមន្វាយ គន្ធមាលាទីហិ បូជំ កត្វា សាមិកស្ស សន្តិកេ អភិនិព្ពត្តិំ បត្ថេសិ. សា សោឡសវស្សកាលេ បរកុលំ គតាបិ សលាកភត្តបក្ខិកភត្តវស្សាវាសិកាទីនិ ទត្វា, ‘‘អយំ មេ សាមិកស្ស សន្តិកេ និព្ពត្តនត្ថាយ បច្ចយោ ហោតូ’’តិ វទតិ. អថស្សា ភិក្ខូ ‘‘អយំ កុមារិកា ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ បតិមេវ បត្ថេតីតិ បតិបូជិកា’’តិ នាមំ ករិំសុ. សាបិ និពទ្ធំ អាសនសាលំ បដិជគ្គតិ, បានីយំ ឧបដ្ឋបេតិ, អាសនានិ បញ្ញបេតិ. អញ្ញេបិ មនុស្សា សលាកភត្តាទីនិ ទាតុកាមា, ‘‘អម្ម, ឥមានិបិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បដិបាទេយ្យាសី’’តិ វត្វា អាហរិត្វា ទេន្តិ. សាបិ ឯតេន និយាមេន អាគច្ឆន្តី គច្ឆន្តី ឯកបទវារេ ឆបញ្ញាស កុសលធម្មេ (ធ. ស. ១; ធ. ស. អដ្ឋ. ១ យេវាបនកវណ្ណនា) បដិលភតិ. តស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ. តស្ស បទសា គមនកាលេ អញ្ញម្បិ អញ្ញម្បីតិ ចត្តារោ បុត្តេ បដិលភិ.

សា ឯកទិវសំ ទានំ ទត្វា បូជំ កត្វា ធម្មំ សុត្វា សិក្ខាបទានិ រក្ខិត្វា ទិវសបរិយោសានេ តំ ខណំ និព្ពត្តេន កេនចិ រោគេន កាលំ កត្វា អត្តនោ សាមិកស្សេវ សន្តិកេ និព្ពត្តិ. ឥតរាបិ ឯត្តកំ កាលំ ទេវបុត្តំ អលង្ករោន្តិ ឯវ. ទេវបុត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘ត្វំ បាតោវ បដ្ឋាយ ន ទិស្សសិ, កុហិំ គតាសី’’តិ អាហ. ‘‘ចុតាម្ហិ សាមី’’តិ. ‘‘កិំ វទេសី’’តិ? ‘‘ឯវមេតំ, សាមី’’តិ. ‘‘កុហិំ និព្ពត្តាសី’’តិ? ‘‘សាវត្ថិយំ កុលគេហេ’’តិ. ‘‘កិត្តកំ កាលំ តត្ថ ឋិតាសី’’តិ? ‘‘ទសមាសច្ចយេន មាតុ កុច្ឆិតោ និក្ខមិត្វា សោឡសវស្សកាលេ បរកុលំ គន្ត្វា ចត្តារោ បុត្តេ វិជាយិត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា តុម្ហេ បត្ថេត្វា អាគន្ត្វា តុម្ហាកមេវ សន្តិកេ និព្ពត្តាម្ហិ, សាមី’’តិ. ‘‘មនុស្សានំ កិត្តកំ អាយូ’’តិ? ‘‘វស្សសតមត្ត’’ន្តិ. ‘‘ឯត្តកមេវា’’តិ? ‘‘អាម, សាមី’’តិ. ‘‘ឯត្តកំ អាយុំ គហេត្វា និព្ពត្តមនុស្សា កិំ នុ ខោ សុត្តបមត្តា កាលំ អតិក្កាមេន្តិ, ឧទាហុ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តី’’តិ. ‘‘កិំ វទេថ, សាមិ’’? ‘‘អសង្ខ្យេយ្យំ អាយុំ គហេត្វា និព្ពត្តា វិយ អជរាមរា វិយ ច និច្ចំ បមត្តា, មនុស្សា’’តិ. មាលភារីទេវបុត្តស្ស មហាសំវេគោ ឧទបាទិ ‘‘វស្សសតមត្តមាយុំ គហេត្វា និព្ពត្តមនុស្សា កិរ បមត្តា និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តិ, កទា នុ ខោ ទុក្ខា មុច្ចិស្សន្តី’’តិ? មនុស្សានំ បន វស្សសតំ តាវតិំសានំ ទេវានំ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ, តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ, តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិកោ សំវច្ឆរោ, តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពវស្សសហស្សំ អាយុប្បមាណំ, តំ មនុស្សគណនាយ តិស្សោ វស្សកោដិយោ, សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ ហោន្តិ. តស្មា តស្ស ទេវបុត្តស្ស ឯកទិវសោបិ នាតិក្កន្តោ មុហុត្តសទិសោវ កាលោ អហោសិ. ឯវំ អប្បាយុកមនុស្សានំ បមាទោ នាម អតិវិយ អយុត្តោតិ.

បុនទិវសេ ភិក្ខូ គាមំ បវិដ្ឋា អាសនសាលំ អបដិជគ្គិតំ, អាសនានិ អបញ្ញត្តានិ, បានីយំ អនុដ្ឋបិតំ ទិស្វា, ‘‘កហំ បតិបូជិកា’’តិ អាហំសុ. ‘‘ភន្តេ, កហំ តុម្ហេ តំ ទក្ខិស្សថ, ហិយ្យោ អយ្យេសុ ភុញ្ជិត្វា គតេសុ សាយន្ហសមយេ មតា’’តិ. តំ សុត្វា បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ តស្សា ឧបការំ សរន្តា អស្សូនិ សន្ធារេតុំ នាសក្ខិំសុ. ខីណាសវានំ ធម្មសំវេគោ ឧទបាទិ. តេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, បតិបូជិកា នាម ឧបាសិកា ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ នានប្បការានិ បុញ្ញានិ កត្វា សាមិកមេវ បត្ថេសិ, សា ឥទានិ មតា, កហំ នុ ខោ និព្ពត្តា’’តិ? ‘‘អត្តនោ សាមិកស្សេវ សន្តិកេ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, សាមិកស្ស សន្តិកេ’’តិ. ‘‘ន សា, ភិក្ខវេ, ឯតំ សាមិកំ បត្ថេតិ, តាវតិំសភវនេ តស្សា មាលភារីទេវបុត្តោ នាម សាមិកោ, សា តស្ស បុប្ផបិលន្ធនដ្ឋានតោ ចវិត្វា បុន គន្ត្វា តស្សេវ សន្តិកេ និព្ពត្តា’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អាម, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘អហោ បរិត្តំ, ភន្តេ, សត្តានំ ជីវិតំ, បាតោវ អម្ហេ បរិវិសិត្វា សាយំ ឧប្បន្នព្យាធិនា មតា’’តិ. សត្ថា ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, បរិត្តំ សត្តានំ ជីវិតំ នាម, តេនេវ ឥមេ សត្តេ វត្ថុកាមេហិ ចេវ កិលេសកាមេហិ ច អតិត្តេ ឯវ អន្តកោ អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា កន្ទន្តេ បរិទេវន្តេ គហេត្វា គច្ឆតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៨. ‘‘បុប្ផានិ ហេវ បចិនន្តំ, ព្យាសត្តមនសំ នរំ;

អតិត្តំយេវ កាមេសុ, អន្តកោ កុរុតេ វស’’ន្តិ.

តត្ថ បុប្ផានិ ហេវ បចិនន្តន្តិ បុប្ផារាមេ មាលាការោ នានាបុប្ផានិ វិយ អត្តភាវបដិពទ្ធានិ ចេវ ឧបករណបដិពទ្ធានិ ច កាមគុណបុប្ផានិ ឱចិនន្តមេវ. ព្យាសត្តមនសំ នរន្តិ អសម្បត្តេសុ បត្ថនាវសេន, សម្បត្តេសុ គេធវសេន វិវិធេនាការេន អាសត្តចិត្តំ. អតិត្តំយេវ កាមេសូតិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ បរិយេសនេនបិ បដិលាភេនបិ បរិភោគេនបិ និធានេនបិ អតិត្តំ ឯវ សមានំ. អន្តកោ កុរុតេ វសន្តិ មរណសង្ខាតោ អន្តកោ កន្ទន្តំ បរិទេវន្តំ គហេត្វា គច្ឆន្តោ អត្តនោ វសំ បាបេតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា, ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

បតិបូជិកកុមារិវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. មច្ឆរិយកោសិយសេដ្ឋិវត្ថុ

យថាបិ ភមរោ បុប្ផន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ មច្ឆរិយកោសិយសេដ្ឋិំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស វត្ថុ រាជគហេ សមុដ្ឋិតំ.

រាជគហនគរស្ស កិរ អវិទូរេ សក្ការំ នាម និគមោ អហោសិ. តត្ថេកោ មច្ឆរិយកោសិយោ នាម សេដ្ឋិ អសីតិកោដិវិភវោ បដិវសតិ. សោ តិណគ្គេន តេលពិន្ទុម្បិ បរេសំ ន ទេតិ, ន អត្តនា បរិភុញ្ជតិ. ឥតិស្ស តំ វិភវជាតំ នេវ បុត្តទារាទីនំ, ន សមណព្រាហ្មណានំ អត្ថំ អនុភោតិ, រក្ខសបរិគ្គហិតា បោក្ខរណី វិយ អបរិភោគំ តិដ្ឋតិ. សត្ថា ឯកទិវសំ បច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សកលលោកធាតុយំ ពោធនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេន្តោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្ថកេ វសន្តស្ស សេដ្ឋិនោ សបជាបតិកស្ស សោតាបត្តិផលស្ស ឧបនិស្សយំ អទ្ទស. តតោ បុរិមទិវសេ បន សោ រាជានំ ឧបដ្ឋាតុំ រាជគេហំ គន្ត្វា រាជូបដ្ឋានំ កត្វា អាគច្ឆន្តោ ឯកំ ឆាតជ្ឈត្តំ ជនបទមនុស្សំ កុម្មាសបូរំ កបល្លកបូវំ ខាទន្តំ ទិស្វា តត្ថ បិបាសំ ឧប្បាទេត្វា អត្តនោ ឃរំ គន្ត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ កបល្លកបូវំ ខាទិតុកាមោម្ហីតិ វក្ខាមិ, ពហូ មនុស្សា មយា សទ្ធិំ ខាទិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, ឯវំ មេ ពហូនិ តិលតណ្ឌុលសប្បិផាណិតាទីនិ បរិក្ខយំ គមិស្សន្តិ, ន កស្សចិ កថេស្សាមី’’តិ តណ្ហំ អធិវាសេន្តោ ចរតិ. សោ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ ជាតោ. តតោ តណ្ហំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ គព្ភំ បវិសិត្វា មញ្ចកេ ឧបគូហិត្វា និបជ្ជិ. ឯវំ គតោបិ ធនហានិភយេន ន កស្សចិ កិញ្ចិ កថេសិ.

អថ នំ ភរិយា ឧបសង្កមិត្វា បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជិត្វា, ‘‘កិំ តេ, សាមិ, អផាសុកំ ជាត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន មេ កិញ្ចិ អផាសុកំ អត្ថី’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ តេ រាជា កុបិតោ’’តិ? ‘‘រាជាបិ មេ ន កុប្បតី’’តិ. ‘‘អថ កិំ តេ បុត្តធីតាហិ វា ទាសកម្មករាទីហិ វា កិញ្ចិ អមនាបំ កតំ អត្ថី’’តិ? ‘‘ឯវរូបម្បិ នត្ថី’’តិ. ‘‘កិស្មិញ្ចិ បន តេ តណ្ហា អត្ថី’’តិ? ឯវំ វុត្តេបិ ធនហានិភយេន កិញ្ចិ អវត្វា និស្សទ្ទោវ និបជ្ជិ, អថ នំ ភរិយា ‘‘កថេហិ, សាមិ កិស្មិញ្ចិ តេ តណ្ហា អត្ថី’’តិ អាហ. សោ វចនំ បរិគិលន្តោ វិយ ‘‘អត្ថិ មេ តណ្ហា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ តណ្ហា, សាមី’’តិ? ‘‘កបល្លកបូវំ ខាទិតុកាមោម្ហី’’តិ. ‘‘អថ កិមត្ថំ មេ ន កថេសិ, កិំ ត្វំ ទលិទ្ទោសិ, ឥទានិ សកលនិគមវាសីនំ បហោនកេ កបល្លកបូវេ បចិស្សាមី’’តិ. ‘‘កិំ តេ ឯតេហិ, អត្តនោ កម្មំ កត្វា ខាទិស្សន្តី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ឯករច្ឆវាសីនំ បហោនកេ បចិស្សាមី’’តិ. ‘‘ជានាមហំ តវ មហទ្ធនភាវ’’ន្តិ. ‘‘ឥមស្មិំ គេហសាមន្តេ សព្ពេសំ បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘ជានាមហំ តវ មហជ្ឈាសយភាវ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ តេ បុត្តទារមត្តស្សេវ បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘កិំ តេ ឯតេហី’’តិ? ‘‘កិំ បន តុយ្ហញ្ច មយ្ហញ្ច បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ? ‘‘ត្វំ កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ឯកកស្សេវ តេ បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បចមានេ ពហូ បច្ចាសីសន្តិ. សកលតណ្ឌុលេ ឋបេត្វា ភិន្នតណ្ឌុលេ ច ឧទ្ធនកបល្លានិ ច អាទាយ ថោកំ ខីរសប្បិមធុផាណិតញ្ច គហេត្វា សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលំ អារុយ្ហ បច, តត្ថាហំ ឯកកោវ និសីទិត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា គហេតព្ពំ គាហាបេត្វា បាសាទំ អភិរុយ្ហ ទាសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា សេដ្ឋិំ បក្កោសាបេសិ, សោ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទ្វារានិ បិទហន្តោ សព្ពទ្វារេសុ សូចិឃដិកំ ទត្វា សត្តមតលំ អភិរុហិត្វា តត្ថបិ ទ្វារំ បិទហិត្វា និសីទិ. ភរិយាបិស្ស ឧទ្ធនេ អគ្គិំ ជាលេត្វា កបល្លំ អារោបេត្វា បូវេ បចិតុំ អារភិ.

អថ សត្ថា បាតោវ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯសោ, មោគ្គល្លាន, រាជគហស្ស អវិទូរេ សក្ការនិគមេ មច្ឆរិយសេដ្ឋិ ‘កបល្លកបូវេ ខាទិស្សាមី’តិ អញ្ញេសំ ទស្សនភយេន សត្តភូមិកេ បាសាទេ កបល្លកបូវេ បចាបេតិ, ត្វំ តត្ថ គន្ត្វា សេដ្ឋិំ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា ឧភោបិ ជាយម្បតិកេ បូវេ ច ខីរសប្បិមធុផាណិតានិ ច គាហាបេត្វា អត្តនោ ពលេន ជេតវនំ អានេហិ, អជ្ជាហំ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វិហារេ ឯវ និសីទិស្សាមិ, បូវេហេវ ភត្តកិច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ.

ថេរោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តាវទេវ ឥទ្ធិពលេន តំ និគមំ គន្ត្វា តស្ស បាសាទស្ស សីហបញ្ជរទ្វារេ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ អាកាសេ ឯវ មណិរូបកំ វិយ អដ្ឋាសិ. មហាសេដ្ឋិនោ ថេរំ ទិស្វាវ ហទយមំសំ កម្បិ. សោ អហំ ឯវរូបានំយេវ ទស្សនភយេន ឥមំ ឋានមាគតោ, អយញ្ច ភិក្ខុ អាកាសេនាគន្ត្វា វាតបានទ្វារេ ឋិតោតិ. សោ គហេតព្ពគហណំ អបស្សន្តោ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តលោណសក្ខរា វិយ ទោសេន តដតដាយន្តោ ឯវមាហ – ‘‘សមណ, អាកាសេ ឋត្វាបិ កិំ លភិស្សសិ, អាកាសេ អបទេ បទំ ទស្សេត្វា ចង្កមន្តោបិ នេវ លភិស្សសី’’តិ. ថេរោ តស្មិំ ឯវ ឋានេ អបរាបរំ ចង្កមិ. សេដ្ឋិ ‘‘ចង្កមន្តោ កិំ លភិស្សសិ, អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទន្តោបិ ន លភិស្សសិយេវា’’តិ អាហ. ថេរោ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ. អថ នំ ‘‘អាកាសេ និសិន្នោ កិំ លភិស្សសិ, អាគន្ត្វា វាតបានស្ស ឧម្មារេ ឋិតោបិ ន លភិស្សសី’’តិ អាហ. ថេរោ ឧម្មារេ ឋិតោ. ‘‘ឧម្មារេ ឋិតោបិ កិំ លភិស្សសិ, ធូមាយន្តោបិ ន លភិស្សសិ ឯវា’’តិ អាហ. ថេរោបិ ធូមាយិ. សកលបាសាទោ ឯកធូមោ អហោសិ. សេដ្ឋិនោ អក្ខីនំ សូចិយា វិជ្ឈនកាលោ វិយ អហោសិ, គេហជ្ឈាយនភយេន បន ‘‘ត្វំ បជ្ជលន្តោបិ ន លភិស្សសី’’តិ អវត្វា ‘‘អយំ សមណោ សុដ្ឋុ លគ្គោ, អលទ្ធា ន គមិស្សតិ, ឯកមស្ស បូវំ ទាបេស្សាមី’’តិ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ ឯកំ ខុទ្ទកបូវំ បចិត្វា សមណស្ស ទត្វា ឧយ្យោជេហិ ន’’ន្តិ. សា ថោកំ ឯវ បិដ្ឋំ កបល្លបាតិយំ បក្ខិបិ, មហាបូវោ ហុត្វា សកលបាតិំ បូរេត្វា ឧទ្ធុមាតោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ.

សេដ្ឋិ តំ ទិស្វា ‘‘ពហុំ តយា បិដ្ឋំ គហិតំ ភវិស្សតី’’តិ សយមេវ ទព្ពិកណ្ណេន ថោកំ បិដ្ឋំ គហេត្វា បក្ខិបិ, បូវោ បុរិមបូវតោ មហន្តតរោ ជាតោ. ឯវំ យំ យំ បចតិ, សោ សោ មហន្តមហន្តោវ ហោតិ. សោ និព្ពិន្នោ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឥមស្ស ឯកំ បូវំ ទេហី’’តិ. តស្សា បច្ឆិតោ ឯកំ បូវំ គណ្ហន្តិយា សព្ពេ ឯកាពទ្ធា អល្លីយិំសុ. សា សេដ្ឋិំ អាហ – ‘‘សាមិ, សព្ពេ បូវា ឯកតោ លគ្គា, វិសុំ កាតុំ ន សក្កោមី’’តិ. ‘‘អហំ ករិស្សាមី’’តិ សោបិ កាតុំ នាសក្ខិ. ឧភោបិ ជនា កោដិយំ គហេត្វា កឌ្ឍន្តាបិ វិយោជេតុំ នាសក្ខិំសុ ឯវ. អថស្ស បូវេហិ សទ្ធិំ វាយមន្តស្សេវ សរីរតោ សេទា មុច្ចិំសុ, បិបាសា ឧបច្ឆិជ្ជិ. តតោ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ន មេ បូវេហិ អត្ថោ, បច្ឆិយា សទ្ធិំយេវ ឥមស្ស ទេហី’’តិ. សា បច្ឆិំ អាទាយ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា អទាសិ. ថេរោ ឧភិន្នម្បិ ធម្មំ ទេសេសិ, តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ កថេសិ, ‘‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋ’’ន្តិ ទិន្នទានាទីនំ ផលំ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទំ វិយ ទស្សេសិ.

តំ សុត្វា បសន្នចិត្តោ ហុត្វា សេដ្ឋិ ‘‘ភន្តេ, អាគន្ត្វា ឥមស្មិំ បល្លង្កេ និសីទិត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. ថេរោ, ‘‘មហាសេដ្ឋិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ‘បូវេ ខាទិស្សាមី’តិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វិហារេ និសិន្នោ, តុម្ហាកំ រុចិយា សតិ អហំ វោ នេស្សាមិ, សេដ្ឋិភរិយំ បូវេ ច ខីរាទីនិ ច គណ្ហាបេថ, សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ អាហ. ‘‘កហំ បន, ភន្តេ, ឯតរហិ សត្ថា’’តិ? ‘‘ឥតោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្ថកេ ជេតវនវិហារេ, មហាសេដ្ឋី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, កាលំ អនតិក្កមិត្វា ឯត្តកំ អទ្ធានំ កថំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘មហាសេដ្ឋិ, តុម្ហាកំ រុចិយា សតិ អហំ វោ អត្តនោ ឥទ្ធិពលេន នេស្សាមិ, តុម្ហាកំ បាសាទេ សោបានសីសំ អត្តនោ ឋានេ ឯវ ភវិស្សតិ, សោបានបរិយោសានំ បន វោ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ភវិស្សតិ, ឧបរិបាសាទា ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱតរណកាលមត្តេនេវ ជេតវនំ នេស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

ថេរោ សោបានសីសំ តត្ថេវ កត្វា ‘‘សោបានបាទមូលំ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. តថេវ អហោសិ. ឥតិ ថេរោ សេដ្ឋិញ្ច សេដ្ឋិភរិយញ្ច ឧបរិបាសាទា ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱតរណកាលតោ ខិប្បតរំ ជេតវនំ សម្បាបេសិ. តេ ឧភោបិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា កាលំ អារោចេសុំ. សត្ថា ភត្តគ្គំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. មហាសេដ្ឋិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទក្ខិណោទកំ អទាសិ. ភរិយាបិស្ស តថាគតស្ស បត្តេ បូវំ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថា អត្តនោ យាបនមត្តំ គណ្ហិ, បញ្ចសតា ភិក្ខូបិ យាបនមត្តំ គណ្ហិំសុ. សេដ្ឋិ ខីរសប្បិមធុសក្ខរាទីនិ ទទមានោ ន ខយំ អគមាសិ. សត្ថា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេសិ. មហាសេដ្ឋិបិ សទ្ធិំ ភរិយាយ យាវទត្ថំ ខាទិ. បូវានំ បរិយោសានមេវ ន បញ្ញាយតិ. សកលវិហារេ ភិក្ខូនញ្ច វិឃាសាទានញ្ច ទិន្នេសុបិ បរិយន្តោ ន បញ្ញាយតេវ. ‘‘ភន្តេ, បូវា បរិក្ខយំ ន គច្ឆន្តី’’តិ ភគវតោ អារោចេសុំ. ‘‘តេន ហិ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ឆឌ្ឌេថា’’តិ. អថ នេ ទ្វារកោដ្ឋកស្ស អវិទូរេ បព្ភារដ្ឋានេ ឆឌ្ឌយិំសុ. យាវជ្ជតនាបិ តំ ឋានំ កបល្លកបូវបព្ភារន្តេវ បញ្ញាយតិ. មហាសេដ្ឋិ សហ ភរិយាយ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ភគវា អនុមោទនមកាសិ. អនុមោទនាវសានេ ឧភោបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ សោបានំ អារុយ្ហ អត្តនោ បាសាទេយេវ បតិដ្ឋហិំសុ.

តតោ បដ្ឋាយ សេដ្ឋិ អសីតិកោដិធនំ ពុទ្ធសាសនេយេវ វិក្កិរិ. បុនទិវសេ សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ភិក្ខូ ‘‘បស្សថាវុសោ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស អានុភាវំ, អនុបហច្ច នាម សទ្ធំ, អនុបហច្ច ភោគេ មច្ឆរិយសេដ្ឋិំ មុហុត្តេនេវ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា បូវេ គាហាបេត្វា ជេតវនំ អានេត្វា សត្ថុ សម្មុខំ កត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ, អហោ មហានុភាវោ ថេរោ’’តិ ថេរស្ស គុណំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា កថំ សុត្វា អាគន្ត្វា, ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, កុលទមកេន នាម ភិក្ខុនា អនុបហច្ច សទ្ធំ, អនុបហច្ច ភោគេ, កុលំ អកិលមេត្វា អវិហេឋេត្វា បុប្ផតោ រេណុំ គណ្ហន្តេន ភមរេន វិយ ឧបសង្កមិត្វា ពុទ្ធគុណំ ជានាបេតព្ពំ, តាទិសោ មម បុត្តោ មោគ្គល្លានោ’’តិ ថេរំ បសំសិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៩. ‘‘យថាបិ ភមរោ បុប្ផំ, វណ្ណគន្ធមហេឋយំ;

បលេតិ រសមាទាយ, ឯវំ គាមេ មុនី ចរេ’’តិ.

តត្ថ ភមរោតិ យា កាចិ មធុករជាតិ. បុប្ផន្តិ បុប្ផារាមេ ចរន្តោ បុប្ផញ្ច វណ្ណញ្ច គន្ធញ្ច អហេឋយន្តោ អវិនាសេន្តោ វិចរតីតិ អត្ថោ. បលេតីតិ ឯវំ ចរិត្វា យាវទត្ថំ រសំ បិវិត្វា អបរម្បិ មធុករណត្ថាយ អាទាយ បលេតិ, សោ ឯវំ វនគហនំ អជ្ឈោគាហេត្វា ឯកស្មិំ រុក្ខសុសិរេ តំ រជមិស្សកំ រសំ ឋបេត្វា អនុបុព្ពេន មធុររសំ មធុំ ករោតិ, ន តស្ស បុប្ផារាមេ វិចរិតបច្ចយា បុប្ផំ វា វណ្ណគន្ធំ វាស្ស វិគច្ឆតិ, អថ ខោ សព្ពំ បាកតិកមេវ ហោតិ. ឯវំ គាមេ មុនី ចរេតិ ឯវំ សេខាសេខភេទោ អនាគារិយមុនិ កុលបដិបាដិយា គាមេ ភិក្ខំ គណ្ហន្តោ វិចរតីតិ អត្ថោ. ន ហិ តស្ស គាមេ ចរណបច្ចយា កុលានំ សទ្ធាហានិ វា ភោគហានិ វា ហោន្តិ. សទ្ធាបិ ភោគាបិ បាកតិកាវ ហោន្តិ. ឯវំ ចរិត្វា ច បន និក្ខមិត្វា សេខមុនិ តាវ ពហិគាមេ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វា និសិន្នោ អក្ខភញ្ជនវណបដិច្ឆាទនបុត្តមំសូបមាទិវសេន បច្ចវេក្ខន្តោ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា តថារូបំ វនសណ្ឌំ អនុបវិសិត្វា អជ្ឈត្តិកកម្មដ្ឋានំ សម្មសន្តោ ចត្តារោ មគ្គេ, ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ ហត្ថគតានេវ ករោតិ. អសេខមុនិ បន ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុញ្ជតិ. អយមស្ស ភមរេន សទ្ធិំ មធុករណសរិក្ខតា វេទិតព្ពា. ឥធ បន ខីណាសវោវ អធិប្បេតោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ វត្វា ឧត្តរិបិ ថេរស្ស គុណំ បកាសេតុំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ មោគ្គល្លានេន មច្ឆរិយសេដ្ឋិ ទមិតោ, បុព្ពេបិ នំ ទមេត្វា កម្មផលសម្ពន្ធំ ជានាបេសិ ឯវា’’តិ វត្វា ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘ឧភោ ខញ្ជា ឧភោ កុណី, ឧភោ វិសមចក្ខុកា;

ឧភិន្នំ បិឡកា ជាតា, នាហំ បស្សាមិ ឥល្លិស’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៧៨) –

ឥមំ ឥល្លិសជាតកំ កថេសីតិ.

មច្ឆរិយកោសិយសេដ្ឋិវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. បាវេយ្យកាជីវកវត្ថុ

ន បរេសំ វិលោមានីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ បាវេយ្យំ នាម អាជីវកំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកា គហបតានី បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា បាវេយ្យំ នាម អាជីវកំ បដិជគ្គិ. តស្សានន្តរឃរេសុ មនុស្សា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា អាគន្ត្វា, ‘‘អហោ អច្ឆរិយា ពុទ្ធានំ ធម្មទេសនា’’តិ នានប្បការេហិ ពុទ្ធគុណេ វណ្ណេន្តិ. សា ពុទ្ធានំ គុណកថំ សុត្វា វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សោតុកាមា អាជីវកស្ស ឯតមត្ថំ កថេត្វា, ‘‘គច្ឆិស្សាមិ អហំ ពុទ្ធសន្តិកំ, អយ្យា’’តិ អាហ. សោ ‘‘មា គច្ឆាហី’’តិ និវារេត្វា តំ បុនប្បុនំ យាចមានម្បិ និវារេសិ ឯវ. សា ‘‘អយំ មម វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សោតុំ ន ទេតិ, សត្ថារំ និមន្តេត្វា ឥធេវ ធម្មំ សុណិស្សាមី’’តិ សាយន្ហសមយេ បុត្តំ បក្កោសិត្វា, ‘‘គច្ឆ, តាត, ស្វាតនាយ សត្ថារំ និមន្តេហី’’តិ បេសេសិ. សោ គច្ឆន្តោ បឋមតរំ អាជីវកស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា តំ វន្ទិត្វា និសីទិ. អថ នំ សោ ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ អាហ. ‘‘មាតុ វចនេន សត្ថារំ និមន្តេតុំ គច្ឆាមី’’តិ អាហ. ‘‘មា តស្ស សន្តិកំ គច្ឆាហី’’តិ. ‘‘អលំ, អយ្យ, មម មាតុ ភាយាមិ, គច្ឆិស្សាមហ’’ន្តិ. ‘‘ឯតស្ស កតសក្ការំ ឧភោបិ ខាទិស្សាម, មា គច្ឆាហី’’តិ. ‘‘អលំ, អយ្យ, មាតា មេ តជ្ជេស្សតី’’តិ. តេន ហិ គច្ឆ, គន្ត្វា បន និមន្តេត្វា, ‘‘អម្ហាកំ គេហំ អសុកដ្ឋានេ វា អសុកវីថិយំ វា អសុកមគ្គេន វា គន្តព្ព’’ន្តិ មា អាចិក្ខិ. ‘‘សន្តិកេ ឋិតោ វិយ អញ្ញេន មគ្គេន គច្ឆន្តោ វិយ បលាយិត្វា ឯហី’’តិ. សោ អាជីវកស្ស វចនំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា និមន្តេត្វា អាជីវកេន វុត្តនិយាមេនេវ សព្ពំ កត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘កិំ តេ កត’’ន្តិ បុដ្ឋោ, ‘‘សព្ពំ កតំ, អយ្យា’’តិ អាហ. ‘‘ភទ្ទកំ តេ កតំ, តស្ស សក្ការំ ឧភោបិ ខាទិស្សាមា’’តិ វត្វា បុនទិវសេ អាជីវកោ បាតោវ តំ គេហំ អគមាសិ. តំ គហេត្វា បច្ឆាគព្ភេ និសីទាបេសុំ.

បដិវិស្សកមនុស្សា តំ គេហំ អល្លគោមយេន ឧបលិម្បិត្វា លាជបញ្ចមានិ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា សត្ថុ និសីទនត្ថាយ មហារហំ អាសនំ បញ្ញាបេសុំ. ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ អបរិចិតមនុស្សា ហិ អាសនបញ្ញត្តិំ ន ជានន្តិ, ពុទ្ធានញ្ច មគ្គទេសកេន កិច្ចំ នាម នត្ថិ, ពោធិមូលេ ទសសហស្សិសោកធាតុំ កម្បេត្វា សម្ពោធិំ បត្តទិវសេយេវ ហិ នេសំ ‘‘អយំ មគ្គោ និរយំ គច្ឆតិ, អយំ តិរច្ឆានយោនិំ, អយំ បេត្តិវិសយំ, អយំ មនុស្សលោកំ, អយំ ទេវលោកំ, អយំ អមតមហានិព្ពាន’’ន្តិ សព្ពេ មគ្គា អាវិភូតា. គាមនិគមាទីនំ បន មគ្គេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តស្មា សត្ថា បាតោវ បត្តចីវរមាទាយ មហាឧបាសិកាយ គេហទ្វារំ គតោ. សា គេហា និក្ខមិត្វា សត្ថារំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អន្តោនិវេសនំ បវេសេត្វា អាសនេ និសីទាបេត្វា ទក្ខិណោទកំ ទត្វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសិ. ឧបាសិកា កតភត្តកិច្ចស្ស សត្ថុនោ អនុមោទនំ ការេតុកាមា បត្តំ គណ្ហិ. សត្ថា មធុរស្សរេន អនុមោទនធម្មកថំ អារភិ. ឧបាសិកា ‘‘សាធុ, សាធូ’’តិ សាធុការំ ទទមានា ធម្មំ សុណិ. អាជីវកោបិ បច្ឆាគព្ភេ និសិន្នោវ តស្សា សាធុការំ ទត្វា ធម្មំ សុណន្តិយា សទ្ទំ សុត្វា សន្ធារេតុំ នាសក្ខិ. ‘‘ន ឥទានេសា មយ្ហ’’ន្តិ និក្ខមិត្វា ‘‘នដ្ឋាសិ កាឡកណ្ណិ, ឯតស្ស ឯវំ សក្ការំ ករោតី’’តិ នានប្បការេន ឧបាសិកញ្ច សត្ថារញ្ច អក្កោសន្តោ បលាយិ. ឧបាសិកា តស្ស កថាយ លជ្ជិតា អញ្ញថត្តំ គតំ ចិត្តំ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេតុំ នាសក្ខិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កិំ ឧបាសិកេ ចិត្តំ ទេសនានុគតំ កាតុំ ន សក្កោសី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ឯតស្ស មេ កថាយ ចិត្តំ អញ្ញថត្តំ ឧបគត’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ឯវរូបស្ស វិសភាគជនស្ស កថិតំ កថំ នាម អាវជ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវរូបំ អសមន្នាហរិត្វា អត្តនោ កតាកតមេវ ឱលោកេតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៥០. ‘‘ន បរេសំ វិលោមានិ, ន បរេសំ កតាកតំ;

អត្តនោវ អវេក្ខេយ្យ, កតានិ អកតានិ ចា’’តិ.

តត្ថ ន បរេសំ វិលោមានីតិ បរេសំ វិលោមានិ ផរុសានិ មម្មច្ឆេទកវចនានិ ន មនសិកាតព្ពានិ. ន បរេសំ កតាកតន្តិ ‘‘អសុកោ ឧបាសកោ អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ, នាបិស្ស គេហេ កដច្ឆុភិក្ខាទីនិ ទិយ្យន្តិ, ន សលាកភត្តាទីនិ, ន ចីវរាទិបច្ចយទានំ ឯតស្ស អត្ថិ, តថា អសុកា ឧបាសិកា អស្សទ្ធា អប្បសន្នា, នាបិស្សា គេហេ កដច្ឆុភិក្ខាទីនិ ទិយ្យន្តិ, ន សលាកភត្តាទីនិ, ន ចីវរាទិបច្ចយទានំ ឯតិស្សា អត្ថិ, តថា អសុកោ ភិក្ខុ អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ, នាបិ ឧបជ្ឈាយវត្តំ ករោតិ, ន អាចរិយវត្តំ, ន អាគន្តុកវត្តំ, ន គមិកវត្តំ, ន ចេតិយង្គណវត្តំ, ន ឧបោសថាគារវត្តំ, ន ភោជនសាលាវត្តំ, ន ជន្តាឃរវត្តាទីនិ, នាបិស្ស កិញ្ចិ ធុតង្គំ អត្ថិ, ន ភាវនារាមតាយ ឧស្សាហមត្តម្បី’’តិ ឯវំ បរេសំ កតាកតំ នាម ន ឱលោកេតព្ពំ. អត្តនោវ អវេក្ខេយ្យាតិ ‘‘កថំ ភូតស្ស មេ រត្តិន្ទិវា វីតិវត្តន្តីតិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ព’’ន្តិ (អ. និ. ១០.៤៨) ឥមំ ឱវាទំ អនុស្សរន្តោ សទ្ធាបព្ពជិតោ កុលបុត្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ អហំ ‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’តិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា យោគេ កម្មំ កាតុំ សក្ខិំ, នាសក្ខិ’’ន្តិ ឯវំ អត្តនោ កតាកតានិ ឱលោកេយ្យាតិ.

ទេសនាវសានេ សា ឧបាសិកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតា, ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

បាវេយ្យកាជីវកវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. ឆត្តបាណិឧបាសកវត្ថុ

យថាបិ រុចិរំ បុប្ផន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ ឆត្តបាណិឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយញ្ហិ ឆត្តបាណិ នាម ឧបាសកោ តិបិដកធរោ អនាគាមី. សោ បាតោវ ឧបោសថិកោ ហុត្វា សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ អគមាសិ. អនាគាមិអរិយសាវកានញ្ហិ សមាទានវសេន ឧបោសថកម្មំ នាម នត្ថិ, មគ្គេនេវ តេសំ ព្រហ្មចរិយញ្ច ឯកភត្តិកញ្ច អាគតំ. តេនេវាហ – ‘‘ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ឯកភត្តិកោ ព្រហ្មចារី សីលវា កល្យាណធម្មោ’’តិ (ម. និ. ២.២៨៨). ឯវំ អនាគាមិនោ បកតិយាវ ឯកភត្តិកា ច ព្រហ្មចារិនោ ច ហោន្តិ. សោបិ តថេវ ឧបោសថិកោ ហុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ធម្មកថំ សុណន្តោ និសីទិ. តស្មិំ សមយេ រាជា បសេនទិ កោសលោ សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ អគមាសិ. ឆត្តបាណិ ឧបាសកោ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ឧដ្ឋាតព្ពំ នុ ខោ, នោ’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘អហំ អគ្គរាជស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ, តស្ស មេ បទេសរាជានំ ទិស្វា ឧដ្ឋាតុំ ន យុត្តំ, រាជា ខោ បន មេ អនុដ្ឋហន្តស្ស កុជ្ឈិស្សតិ, ឯតស្មិំ កុជ្ឈន្តេបិ នេវ ឧដ្ឋហិស្សាមិ. រាជានំ ទិស្វា ឧដ្ឋហន្តេន ហិ រាជា គរុកតោ ហោតិ, នោ សត្ថា, តស្មា នេវ ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ន ឧដ្ឋហិ. បណ្ឌិតបុរិសា នាម គរុតរានំ សន្តិកេ និសីទិត្វា អនុដ្ឋហន្តំ ទិស្វា ន កុជ្ឈន្តិ. រាជា បន តំ អនុដ្ឋហន្តំ ទិស្វា កុបិតមានសោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា កុបិតភាវំ ញត្វា, ‘‘មហារាជ, អយំ ឆត្តបាណិ ឧបាសកោ បណ្ឌិតោ ទិដ្ឋធម្មោ តិបិដកធរោ អត្ថានត្ថកុសលោ’’តិ ឧបាសកស្ស គុណំ កថេសិ. រញ្ញោ តស្ស គុណកថំ សុណន្តស្សេវ ចិត្តំ មុទុកំ ជាតំ.

អថេកទិវសំ រាជា ឧបរិបាសាទេ ឋិតោ ឆត្តបាណិំ ឧបាសកំ កតភត្តកិច្ចំ ឆត្តមាទាយ ឧបាហនមារុយ្ហ រាជង្គណេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា បក្កោសាបេសិ. សោ ឆត្តុបាហនំ អបនេត្វា រាជានមុបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ រាជា អាហ – ‘‘ភោ ឧបាសក, កិន្តេ ឆត្តុបាហនំ អបនីត’’ន្តិ. ‘‘‘រាជា បក្កោសតី’តិ សុត្វា អបនេត្វា អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘អជ្ជ អម្ហាកំ រាជភាវោ តុម្ហេហិ ញាតោ ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘សទាបិ មយំ, ទេវ, តុម្ហាកំ រាជភាវំ ជានាមា’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ កស្មា បុរិមទិវសេ សត្ថុ សន្តិកេ និសិន្នោ មំ ទិស្វា ន ឧដ្ឋហី’’តិ? ‘‘មហារាជ, អហំ អគ្គរាជស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ, បទេសរាជានំ ទិស្វា ឧដ្ឋហន្តោ សត្ថរិ អគារវំ បវេទេយ្យំ, តស្មា ន ឧដ្ឋហិ’’ន្តិ. ‘‘ហោតុ, ភោ, តិដ្ឋតេតំ’’. ‘‘តុម្ហេ កិរ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ អត្ថានត្ថានំ កុសលា តិបិដកធរា អម្ហាកំ អន្តេបុរេ ធម្មំ វាចេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កោមិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘រាជគេហំ នាម មហាសាវជ្ជំ, ទុយុត្តសុយុត្តកានិ គរុកានេត្ថ, ទេវា’’តិ. ‘‘មា ឯវំ វទេថ, ‘បុរិមទិវសេ មំ ទិស្វា ន ឧដ្ឋិតោម្ហី’តិ មា កុក្កុច្ចំ ករោថា’’តិ. ‘‘ទេវ, គិហីនំ វិចរណដ្ឋានំ នាម មហាសាវជ្ជំ, ឯកំ បព្ពជិតំ បក្កោសាបេត្វា ធម្មំ វាចាបេថា’’តិ. រាជា ‘‘សាធុ, ភោ, គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ យាចិ, ‘‘ភន្តេ, មល្លិកា ច ទេវី វាសភខត្តិយា ច ធម្មំ បរិយាបុណិស្សាមាតិ វទន្តិ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និពទ្ធំ មម គេហំ គន្ត្វា តាសំ ធម្មំ ឧទ្ទិសថា’’តិ. ‘‘ពុទ្ធានំ និពទ្ធំ ឯកដ្ឋានគមនំ នាម នត្ថិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អញ្ញំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទេថា’’តិ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរស្ស ភារមកាសិ. ថេរោ និពទ្ធំ គន្ត្វា តាសំ ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសតិ. តាសុ មល្លិកា សក្កច្ចំ គហេត្វា សជ្ឈាយិត្វា ឧទ្ទេសំ បដិច្ឆាបេសិ. វាសភខត្តិយា បន នេវ សក្កច្ចំ គណ្ហាតិ, ន សជ្ឈាយតិ, ន ឧទ្ទេសំ បដិច្ឆាបេតុំ សក្កោតិ.

អថេកទិវសំ សត្ថា ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘កិមានន្ទ, ឧបាសិកា ធម្មំ បរិយាបុណន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កា សក្កច្ចំ គណ្ហាតី’’តិ? ‘‘មល្លិកា, ភន្តេ, សក្កច្ចំ គណ្ហាតិ, សក្កច្ចំ សជ្ឈាយតិ, សក្កច្ចំ ឧទ្ទេសំ បដិច្ឆាបេតុំ សក្កោតិ. តុម្ហាកំ បន ញាតិធីតា នេវ សក្កច្ចំ គណ្ហាតិ, ន សជ្ឈាយតិ, ន ឧទ្ទេសំ បដិច្ឆាបេតុំ សក្កោតី’’តិ. សត្ថា ថេរស្ស វចនំ សុត្វា, ‘‘អានន្ទ, មយា កថិតធម្មោ នាម សក្កច្ចមសុណន្តស្ស អគ្គណ្ហន្តស្ស អសជ្ឈាយន្តស្ស អទេសេន្តស្ស វណ្ណសម្បន្នំ អគន្ធកបុប្ផំ វិយ អផលោ ហោតិ, សក្កច្ចំ បន សវនាទីនិ ករោន្តស្ស មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ’’តិ វត្វា ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៥១. ‘‘យថាបិ រុចិរំ បុប្ផំ, វណ្ណវន្តំ អគន្ធកំ;

ឯវំ សុភាសិតា វាចា, អផលា ហោតិ អកុព្ពតោ.

៥២. ‘‘យថាបិ រុចិរំ បុប្ផំ, វណ្ណវន្តំ សគន្ធកំ;

ឯវំ សុភាសិតា វាចា, សផលា ហោតិ កុព្ពតោ’’តិ.

តត្ថ រុចិរន្តិ សោភនំ. វណ្ណវន្តន្តិ វណ្ណសណ្ឋានសម្បន្នំ, អគន្ធកន្តិ គន្ធវិរហិតំ បាលិភទ្ទកគិរិកណ្ណិកជយសុមនាទិភេទំ. ឯវំ សុភាសិតា វាចាតិ សុភាសិតា វាចា នាម តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ. តំ វណ្ណសណ្ឋានសម្បន្នំ អគន្ធកបុប្ផសទិសំ. យថា បន អគន្ធកបុប្ផំ យោ នំ ធារេតិ, តស្ស សរីរេ គន្ធំ ន ផរតិ, ឯវំ ឯតម្បិ យោ នំ សក្កច្ចំ សវនាទីហិ ន សមាចរតិ, តស្ស សក្កច្ចំ អសមាចរន្តស្ស យំ តត្ថ កត្តព្ពំ, តំ អកុព្ពតោ សុតគន្ធញ្ច វាចាគន្ធញ្ច បដិបត្តិគន្ធញ្ច ន អាវហតិ អផលា ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវំ សុភាសិតា វាចា, អផលា ហោតិ អកុព្ពតោ’’តិ. សគន្ធកន្តិ ចម្បកនីលុប្បលាទិភេទំ. ឯវន្តិ យថា តំ បុប្ផំ ធារេន្តស្ស សរីរេ គន្ធោ ផរតិ, ឯវំ តេបិដកពុទ្ធវចនសង្ខាតា សុភាសិតា វាចាបិ. កុព្ពតោតិ យោ សក្កច្ចំ សវនាទីហិ តត្ថ កត្តព្ពំ ករោតិ, សា អស្ស បុគ្គលស្ស សផលា ហោតិ, សុតគន្ធវាចាគន្ធបដិបត្តិគន្ធានំ អាវហនតោ មហប្ផលា ហោតិ, មហានិសំសាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

ឆត្តបាណិឧបាសកវត្ថុ សត្តមំ.

៨. វិសាខាវត្ថុ

យថាបិ បុប្ផរាសិម្ហាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ ឧបនិស្សាយ បុព្ពារាមេ វិហរន្តោ វិសាខំ ឧបាសិកំ អារព្ភ កថេសិ.

សា កិរ អង្គរដ្ឋេ ភទ្ទិយនគរេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិបុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ អគ្គមហេសិយា សុមនទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. តស្សា សត្តវស្សិកកាលេ សត្ថា សេលព្រាហ្មណាទីនំ ពោធនេយ្យពន្ធវានំ ឧបនិស្សយសម្បទំ ទិស្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ចារិកំ ចរមានោ តំ នគរំ បាបុណិ.

តស្មិញ្ច សមយេ មេណ្ឌកោ, គហបតិ, តស្មិំ នគរេ បញ្ចន្នំ មហាបុញ្ញានំ ជេដ្ឋកោ ហុត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានំ ករោតិ. បញ្ច មហាបុញ្ញា នាម មេណ្ឌកោ សេដ្ឋិ, ចន្ទបទុមា នាម តស្សេវ ជេដ្ឋកភរិយា, តស្សេវ ជេដ្ឋកបុត្តោ ធនញ្ចយោ នាម, តស្ស ភរិយា សុមនទេវី នាម, មេណ្ឌកសេដ្ឋិនោ ទាសោ បុណ្ណោ នាមាតិ. ន កេវលញ្ច មេណ្ឌកសេដ្ឋិយេវ, ពិម្ពិសាររញ្ញោ បន វិជិតេ បញ្ច អមិតភោគា នាម អហេសុំ – ជោតិកោ, ជដិលោ, មេណ្ឌកោ, បុណ្ណកោ, កាកវលិយោតិ. តេសុ អយំ មេណ្ឌកសេដ្ឋិ ទសពលស្ស អត្តនោ នគរំ សម្បត្តភាវំ ញត្វា បុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ ធីតរំ វិសាខំ ទារិកំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘អម្ម, តុយ្ហម្បិ មង្គលំ, អម្ហាកម្បិ មង្គលំ, តវ បរិវារេហិ បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ បញ្ច រថសតានិ អារុយ្ហ បញ្ចហិ ទាសិសតេហិ បរិវុតា ទសពលស្ស បច្ចុគ្គមនំ ករោហី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តថា អកាសិ. ការណាការណេសុ បន កុសលត្តា យាវតិកា យានស្ស ភូមិ, យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកាវ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថស្សា ចរិយាវសេន សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនាវសានេ បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. មេណ្ឌកសេដ្ឋិបិ ខោ សត្ថារមុបសង្កមិត្វា ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ អត្តនោ និវេសនេ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា ឯតេនេវ ឧបាយេន អឌ្ឍមាសំ មហាទានមទាសិ. សត្ថា ភទ្ទិយនគរេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា បក្កាមិ.

តេន ខោ បន សមយេន ពិម្ពិសារោ ច បសេនទិ កោសលោ ច អញ្ញមញ្ញំ ភគិនិបតិកា ហោន្តិ. អថេកទិវសំ កោសលរាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ពិម្ពិសារស្ស វិជិតេ បញ្ច អមិតភោគា មហាបុញ្ញា វសន្តិ, មយ្ហំ វិជិតេ ឯកោបិ តាទិសោ នត្ថិ, យំនូនាហំ ពិម្ពិសារស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯកំ មហាបុញ្ញំ យាចេយ្យ’’ន្តិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា រញ្ញា កតបដិសន្ថារោ ‘‘កិំ ការណា អាគតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘‘តុម្ហាកំ វិជិតេ បញ្ច អមិតភោគា មហាបុញ្ញា វសន្តិ, តតោ ឯកំ គហេត្វា គមិស្សាមី’តិ អាគតោម្ហិ, តេសុ មេ ឯកំ ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘មហាកុលានិ អម្ហេហិ ចាលេតុំ ន សក្កា’’តិ អាហ. ‘‘អហំ អលទ្ធា ន គមិស្សាមី’’តិ អាហ. រាជា អមច្ចេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា ‘‘ជោតិកាទីនំ មហាកុលានំ ចាលនំ នាម មហាបថវិយា ចាលនសទិសំ, មេណ្ឌកមហាសេដ្ឋិស្ស បុត្តោ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ នាម អត្ថិ, តេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា បដិវចនំ តេ ទស្សាមី’’តិ វត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា, តាត, កោសលរាជា ‘‘‘ឯកំ ធនសេដ្ឋិំ គហេត្វា គមិស្សាមី’តិ វទតិ, ត្វំ តេន សទ្ធិំ គច្ឆាហី’’តិ. ‘‘តុម្ហេសុ បហិណន្តេសុ គមិស្សាមិ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ បរិវច្ឆំ កត្វា គច្ឆ, តាតា’’តិ. សោ អត្តនោ កត្តព្ពយុត្តកមកាសិ. រាជាបិស្ស មហន្តំ សក្ការំ កត្វា, ‘‘ឥមំ អាទាយ គច្ឆថា’’តិ បសេនទិរាជានំ ឧយ្យោជេសិ. សោ តំ អាទាយ សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេន គច្ឆន្តោ ឯកំ ផាសុកដ្ឋានំ បត្វា និវាសំ គណ្ហិ, អថ នំ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ បុច្ឆិ – ‘‘ឥទំ កស្ស វិជិត’’ន្តិ? ‘‘មយ្ហំ, សេដ្ឋី’’តិ. ‘‘កីវ ទូរោ ឥតោ សាវត្ថី’’តិ? ‘‘សត្តយោជនមត្ថកេ’’តិ. ‘‘អន្តោនគរំ សម្ពាធំ, អម្ហាកំ បរិជនោ មហន្តោ, សចេ រោចេថ, ឥធេវ វសេយ្យាម, ទេវា’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្មិំ ឋានេ នគរំ មាបេត្វា តស្ស ទត្វា អគមាសិ. តស្មិំ បទេសេ សយំ វសនដ្ឋានស្ស គហិតត្តា នគរស្ស សាកេតន្ត្វេវ នាមំ អហោសិ.

សាវត្ថិយម្បិ ខោ មិគារសេដ្ឋិនោ បុត្តោ បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារោ នាម វយប្បត្តោ អហោសិ. អថ នំ មាតាបិតរោ វទិំសុ – ‘‘តាត, តវ រុច្ចនដ្ឋានេ ឯកំ ទារិកំ ឧបធារេហី’’តិ. ‘‘‘មយ្ហំ ឯវរូបាយ ភរិយាយ កិច្ចំ នត្ថី’តិ, បុត្ត, មា ឯវំ ករិ, កុលំ នាម អបុត្តកំ ន តិដ្ឋតី’’តិ. សោ បុនប្បុនំ វុច្ចមានោ ‘‘តេន ហិ បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតំ ទារិកំ លភមានោ តុម្ហាកំ វចនំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘កានិ បនេតានិ បញ្ច កល្យាណានិ នាម, តាតា’’តិ. កេសកល្យាណំ, មំសកល្យាណំ, អដ្ឋិកល្យាណំ, ឆវិកល្យាណំ, វយកល្យាណន្តិ. មហាបុញ្ញាយ ហិ ឥត្ថិយា កេសា មោរកលាបសទិសា ហុត្វា មុញ្ចិត្វា វិស្សដ្ឋា និវាសនន្តំ បហរិត្វា និវត្តិត្វា ឧទ្ធគ្គា តិដ្ឋន្តិ, ឥទំ កេសកល្យាណំ នាម, ទន្តាវរណំ ពិម្ពផលសទិសំ វណ្ណសម្បន្នំ សមំ សុផុសិតំ ហោតិ, ឥទំ មំសកល្យាណំ នាម, ទន្តា សុក្កា សមា អវិរឡា ឧស្សាបេត្វា ឋបិតវជិរបន្តិ វិយ សមច្ឆិន្នសង្ខបន្តិ វិយ ច សោភន្តិ, ឥទំ អដ្ឋិកល្យាណំ នាម, កាឡិយា ចុណ្ណកាទីហិ អវិលិត្តោ ឯវ ឆវិវណ្ណោ សិនិទ្ធោ នីលុប្បលទាមសទិសោ ហោតិ, ឱទាតាយ ច កណិការបុប្ផទាមសទិសោ ហោតិ, ឥទំ ឆវិកល្យាណំ នាម, ទសក្ខត្តុំ វិជាតាបិ ខោ បន សកិំ វិជាតា វិយ អវិគតយោព្ពនាយេវ ហោតិ, ឥទំ វយកល្យាណំ នាម ហោតិ. អថស្ស មាតាបិតរោ អដ្ឋុត្តរសតព្រាហ្មណេ និមន្តេត្វា ភោជេត្វា ‘‘បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតា ឥត្ថិយោ នាម ហោន្តី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អាម, ហោន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯវរូបំ ទារិកំ បរិយេសិតុំ អដ្ឋ ជនា គច្ឆន្តូ’’តិ ពហុំ ធនំ ទត្វា ‘‘អាគតកាលេ វោ កត្តព្ពំ ជានិស្សាម, គច្ឆថ, ឯវរូបំ ទារិកំ បរិយេសថ, ទិដ្ឋកាលេ ច ឥមំ បិលន្ធនំ ទទេយ្យាថា’’តិ សតសហស្សគ្ឃនិកំ សុវណ្ណមាលំ ទត្វា ឧយ្យោជេសុំ.

តេ មហន្តមហន្តានិ នគរានិ គន្ត្វា បរិយេសមានា បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតំ ទារិកំ អទិស្វា និវត្តិត្វា អាគច្ឆន្តា វិវដនក្ខត្តទិវសេ សាកេតំ អនុប្បត្តា – ‘‘អជ្ជ អម្ហាកំ កម្មំ និប្ផជ្ជិស្សតី’’តិ ចិន្តយិំសុ. តស្មិំ បន នគរេ អនុសំវច្ឆរំ វិវដនក្ខត្តំ នាម ហោតិ. តទា ពហិ អនិក្ខមនកុលានិបិ បរិវារេន សទ្ធិំ គេហា និក្ខមិត្វា អប្បដិច្ឆន្នេន សរីរេន បទសាវ នទីតីរំ គច្ឆន្តិ. តស្មិំ ទិវសេ ខត្តិយមហាសាលាទីនំ បុត្តាបិ ‘‘អត្តនោ សមានជាតិកំ មនាបំ កុលទារិកំ ទិស្វា មាលាគុឡេន បរិក្ខិបិស្សាមា’’តិ តំ តំ មគ្គំ និស្សាយ តិដ្ឋន្តិ. តេបិ ខោ ព្រាហ្មណា នទីតីរេ ឯកំ សាលំ បវិសិត្វា អដ្ឋំសុ. ‘‘តស្មិំ ខណេ វិសាខា បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ហុត្វា សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតា បញ្ចហិ កុមារិកាសតេហិ បរិវុតា នទិំ គន្ត្វា ន្ហាយិស្សាមី’’តិ តំ បទេសំ បត្តា, អថ ខោ មេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា បាវស្សិ. បញ្ចសតា កុមារិកាយោ វេគេន គន្ត្វា សាលំ បវិសិំសុ. ព្រាហ្មណា ឱលោកេន្តា តាសុ ឯកម្បិ បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតំ ន បស្សិំសុ. អថ វិសាខា បកតិគមនេនេវ សាលំ បាវិសិ, វត្ថាភរណានិ តេមិំសុ. ព្រាហ្មណា តស្សា ចត្តារិ កល្យាណានិ ទិស្វា ទន្តេ បស្សិតុកាមា ‘‘អលសជាតិកា អម្ហាកំ ធីតា, ឯតិស្សា សាមិកោ កញ្ជិកមត្តម្បិ ន លភិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ កថយិំសុ. អថ នេ វិសាខា អាហ – ‘‘កំ វទេថ តុម្ហេ’’តិ? ‘‘តំ កថេម, អម្មា’’តិ. មធុរោ ហិ តស្សា សទ្ទោ កំសតាឡសរោ វិយ និច្ឆរតិ. អថ នេ បុន មធុរសទ្ទេន ‘‘កិំ ការណា ភណថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តវ បរិវារិត្ថិយោ វត្ថាលង្ការេ អតេមេត្វា វេគេន សាលំ បវិដ្ឋា, តុយ្ហំ ឯត្តកំ ឋានំ វេគេន អាគមនមត្តម្បិ នត្ថិ, វត្ថាភរណានិ តេមេត្វា អាគតាសិ. តស្មា កថេម, អម្មា’’តិ.

‘‘តាតា, ឯវំ មា វទេថ, អហំ ឯតាហិ ពលវតរា, ការណំ បន សល្លក្ខេត្វា ជវេន នាគតាម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ, អម្មា’’តិ? ‘‘តាតា, ចត្តារោ ជនា ជវមានា ន សោភន្តិ, អបរម្បិ ការណំ អត្ថី’’តិ. ‘‘កតមេ ចត្តារោ ជនា ជវមានា ន សោភន្តិ, អម្មា’’តិ? តាតា, អភិសិត្តរាជា តាវ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា រាជង្គណេ ជវមានោ ន សោភតិ, ‘‘កិំ អយំ រាជា គហបតិកោ វិយ ធាវតី’’តិ អញ្ញទត្ថុ គរហំ លភតិ, សណិកំ គច្ឆន្តោវ សោភតិ. រញ្ញោ មង្គលហត្ថីបិ អលង្កតោ ជវមានោ ន សោភតិ, វារណលីឡាយ គច្ឆន្តោវ សោភតិ. បព្ពជិតោ ជវមានោ ន សោភតិ, ‘‘កិំ អយំ សមណោ គិហី វិយ ធាវតី’’តិ កេវលំ គរហមេវ លភតិ, សមិតគមនេន បន សោភតិ. ឥត្ថី ជវមានា ន សោភតិ, ‘‘កិំ ឯសា ឥត្ថី បុរិសោ វិយ ធាវតី’’តិ គរហិតព្ពាវ ហោតិ, ‘‘ឥមេ ចត្តារោ ជនា ជវមានា ន សោភន្តិ, តាតា’’តិ. ‘‘កតមំ បន អបរំ ការណំ, អម្មា’’តិ? ‘‘តាតា, មាតាបិតរោ នាម ធីតរំ អង្គបច្ចង្គានិ សណ្ឋាបេត្វា បោសេន្តិ. មយញ្ហិ វិក្កិណេយ្យភណ្ឌំ នាម, អម្ហេ បរកុលបេសនត្ថាយ បោសេន្តិ. សចេ ជវមានានំ និវត្ថទុស្សកណ្ណេ វា អក្កមិត្វា ភូមិយំ វា បក្ខលិត្វា បតិតកាលេ ហត្ថោ វា បាទោ វា ភិជ្ជេយ្យ, កុលស្សេវ ភារោ ភវេយ្យ, បសាធនភណ្ឌំ បន មេ តេមេត្វា សុស្សិស្សតិ. ឥមំ ការណំ សល្លក្ខេត្វា ន ធាវិតាម្ហិ, តាតា’’តិ.

ព្រាហ្មណា តស្សា កថនកាលេ ទន្តសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបា នោ ទន្តសម្បត្តិ ទិដ្ឋបុព្ពា’’តិ តស្សា សាធុការំ ទត្វា, ‘‘អម្ម, តុយ្ហមេវេសា អនុច្ឆវិកា’’តិ វត្វា តំ សុវណ្ណមាលំ បិលន្ធយិំសុ. អថ នេ បុច្ឆិ – ‘‘កតរនគរតោ អាគតាត្ថ, តាតា’’តិ? ‘‘សាវត្ថិតោ, អម្មា’’តិ. ‘‘សេដ្ឋិកុលំ កតរំ នាមា’’តិ? ‘‘មិគារសេដ្ឋិ នាម, អម្មា’’តិ. ‘‘អយ្យបុត្តោ កោ នាមា’’តិ? ‘‘បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារោ នាម, អម្មា’’តិ. សា ‘‘សមានជាតិកំ នោ កុល’’ន្តិ អធិវាសេត្វា បិតុ សាសនំ បហិណិ ‘‘អម្ហាកំ រថំ បេសេតូ’’តិ. កិញ្ចាបិ ហិ សា អាគមនកាលេ បទសា អាគតា, សុវណ្ណមាលាយ បន បិលន្ធនកាលតោ បដ្ឋាយ តថា គន្តុំ ន លភតិ, ឥស្សរទារិកា រថាទីហិ គច្ឆន្តិ, ឥតរា បកតិយានកំ វា អភិរុហន្តិ, ឆត្តំ វា តាលបណ្ណំ វា ឧបរិ ករោន្តិ, តស្មិម្បិ អសតិ និវត្ថសាដកស្ស ទសន្តំ ឧក្ខិបិត្វា អំសេ ខិបន្តា គច្ឆន្តិ ឯវ. តស្សា បន បិតា បញ្ច រថសតានិ បេសេសិ. សា សបរិវារា រថំ អារុយ្ហ គតា. ព្រាហ្មណាបិ ឯកតោវ អគមំសុ. អថ នេ សេដ្ឋិ បុច្ឆិ – ‘‘កុតោ អាគតាត្ថា’’តិ? ‘‘សាវត្ថិតោ មហាសេដ្ឋី’’តិ. ‘‘សេដ្ឋិ កតរោ នាមា’’តិ? ‘‘មិគារសេដ្ឋិ នាមា’’តិ. ‘‘បុត្តោ កោ នាមា’’តិ? ‘‘បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារោ នាម មហាសេដ្ឋី’’តិ. ‘‘ធនំ កិត្តក’’ន្តិ? ‘‘ចត្តាលីសកោដិយោ មហាសេដ្ឋី’’តិ. ‘‘ធនំ តាវ អម្ហាកំ ធនំ ឧបាទាយ កាកណិកមត្តំ, ទារិកាយ បន អារក្ខមត្តាយ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ កិំ អញ្ញេន ការណេនា’’តិ អធិវាសេសិ. សោ តេសំ សក្ការំ កត្វា ឯកាហទ្វីហំ វសាបេត្វា ឧយ្យោជេសិ.

តេ សាវត្ថិំ គន្ត្វា មិគារសេដ្ឋិស្ស ‘‘លទ្ធា នោ ទារិកា’’តិ អារោចយិំសុ. ‘‘កស្ស ធីតា’’តិ? ‘‘ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ’’តិ. សោ ‘‘មហាកុលស្ស មេ ទារិកា លទ្ធា, ខិប្បមេវ នំ អានេតុំ វដ្ដតី’’តិ តត្ថ គមនត្ថំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘‘មហាកុលំ ឯតំ មយា ពិម្ពិសារស្ស សន្តិកា អានេត្វា សាកេតេ និវេសិតំ, តស្ស សម្មានំ កាតុំ វដ្ដតី’តិ អហម្បិ អាគមិស្សាមី’’តិ អាហ, សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ វត្វា ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘មយិ អាគច្ឆន្តេ រាជាបិ អាគមិស្សតិ, មហន្តំ រាជពលំ ឯត្តកស្ស ជនស្ស កត្តព្ពយុត្តកំ កាតុំ សក្ខិស្សសិ, ន សក្ខិស្សសី’’តិ? ឥតរោបិ ‘‘សចេបិ ទស រាជានោ អាគច្ឆន្តិ, អាគច្ឆន្តូ’’តិ បដិសាសនំ បេសេសិ. មិគារសេដ្ឋិ តាវ មហន្តេ នគរេ គេហគោបកមត្តំ ឋបេត្វា សេសជនំ អាទាយ គន្ត្វា អឌ្ឍយោជនមត្តេ ឋានេ ឋត្វា ‘‘អាគតាម្ហា’’តិ សាសនំ បហិណិ. ធនញ្ចយសេដ្ឋិ ពហុបណ្ណាការំ បេសេត្វា ធីតរា សទ្ធិំ មន្តេសិ, ‘‘អម្ម, សសុរោ កិរ តេ កោសលរញ្ញា សទ្ធិំ អាគតោ, តស្ស កតរំ គេហំ បដិជគ្គិតព្ពំ, រញ្ញោ កតរំ, ឧបរាជាទីនំ កតរានី’’តិ? បណ្ឌិតា សេដ្ឋិធីតា វជិរគ្គតិខិណញាណា កប្បសតសហស្សំ បត្ថិតបត្ថនា អភិនីហារសម្បន្នា ‘‘សសុរស្ស មេ អសុកគេហំ បដិជគ្គថ, រញ្ញោ អសុកគេហំ, ឧបរាជាទីនំ អសុកានី’’តិ សំវិទហិត្វា ទាសកម្មករេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯត្តកា រញ្ញោ កត្តព្ពកិច្ចំ ករោថ, ឯត្តកា ឧបរាជាទីនំ, ហត្ថិអស្សាទយោបិ តុម្ហេយេវ បដិជគ្គថ, អស្សពន្ធាទយោបិ អាគន្ត្វា មង្គលឆណំ អនុភវិស្សន្តី’’តិ សំវិទហិ. ‘‘កិំ ការណា’’? ‘‘‘មយំ វិសាខាយ មង្គលដ្ឋានំ គន្ត្វា ន កិញ្ចិ លភិម្ហ, អស្សរក្ខណាទីនិ ករោន្តា សុខំ ន វិចរិម្ហា’តិ កេចិ វត្តុំ មា លភិំសូ’’តិ.

តំ ទិវសមេវ វិសាខាយ បិតា បញ្ចសតេ សុវណ្ណការេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ធីតុ មេ មហាលតាបសាធនំ នាម ករោថា’’តិ រត្តសុវណ្ណស្ស និក្ខសហស្សំ, តទនុរូបានិ ច រជតមណិមុត្តាបវាឡវជិរាទីនិ ទាបេសិ. រាជា កតិបាហំ វសិត្វាវ ធនញ្ចយសេដ្ឋិស្ស សាសនំ បហិណិ ‘‘ន សក្កា សេដ្ឋិនា អម្ហាកំ ចិរំ បោសនំ នាម កាតុំ, ទានិ ទារិកាយ គមនកាលំ ជានាតូ’’តិ. សោបិ រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘ឥទានិ វស្សកាលោ អាគតោ, ន សក្កា ចតុមាសំ វិចរិតុំ, តុម្ហាកំ ពលកាយស្ស យំ យំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, សព្ពំ តំ មម ភារោ, មយា បេសិតកាលេ ទេវោ គមិស្សតី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ សាកេតនគរំ និច្ចនក្ខត្តំ វិយ អហោសិ. រាជានំ អាទិំ កត្វា សព្ពេសំ មាលាគន្ធវត្ថាទីនិ បដិយត្តានេវ ហោន្តិ. តតោ តេ ជនា ចិន្តយិំសុ – ‘‘សេដ្ឋិ អម្ហាកមេវ សក្ការំ ករោតី’’តិ, ឯវំ តយោ មាសា អតិក្កន្តា, បសាធនំ បន តាវ ន និដ្ឋាតិ. កម្មន្តាធិដ្ឋាយកា អាគន្ត្វា សេដ្ឋិនោ អារោចេសុំ – ‘‘អញ្ញំ អសន្តំ នាម នត្ថិ, ពលកាយស្ស បន ភត្តបចនទារូនិ នប្បហោន្តី’’តិ. ‘‘គច្ឆថ, តាតា, ឥមស្មិំ នគរេ បរិជិណ្ណា ហត្ថិសាលាទយោ ចេវ បរិជិណ្ណកានិ ច គេហានិ គហេត្វា បចថា’’តិ. ឯវំ បចន្តានម្បិ អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ. តតោ បុនបិ ‘‘ទារូនិ នត្ថី’’តិ អារោចយិំសុ. ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ន សក្កា ទារូនិ លទ្ធុំ, ទុស្សកោដ្ឋាគារានិ វិវរិត្វា ថូលសាដកេហិ វដ្ដិយោ កត្វា តេលចាដីសុ តេមេត្វា ភត្តំ បចថា’’តិ. តេ អឌ្ឍមាសំ តថា អកំសុ. ឯវំ ចត្តារោ មាសា អតិក្កន្តា, បសាធនម្បិ និដ្ឋិតំ.

តស្មិំ បសាធនេ ចតស្សោ វជិរនាឡិយោ ឧបយោគំ អគមំសុ, មុត្តានំ ឯកាទស នាឡិយោ, បវាឡស្ស ពាវីសតិ នាឡិយោ, មណីនំ តេត្តិំស នាឡិយោ. ឥតិ ឯតេហិ ច អញ្ញេហិ ច រតនេហិ និដ្ឋានំ អគមាសិ. អសុត្តមយំ បសាធនំ រជតេន សុត្តកិច្ចំ ករិំសុ. តំ សីសេ បដិមុក្កំ បាទបិដ្ឋិំ គច្ឆតិ. តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ មុទ្ទិកា យោជេត្វា កតា សុវណ្ណមយា គណ្ឋិកា ហោន្តិ, រជតមយា បាសកា, មត្ថកមជ្ឈេ ឯកា មុទ្ទិកា, ទ្វីសុ កណ្ណបិដ្ឋីសុ ទ្វេ, គលវាដកេ ឯកា, ទ្វីសុ ជត្តូសុ ទ្វេ, ទ្វីសុ កប្បរេសុ ទ្វេ, ទ្វីសុ កដិបស្សេសុ ទ្វេតិ. តស្មិំ ខោ បន បសាធនេ ឯកំ មោរំ ករិំសុ, តស្ស ទក្ខិណបក្ខេ រត្តសុវណ្ណមយានិ បញ្ច បត្តសតានិ អហេសុំ, វាមបក្ខេ បញ្ច បត្តសតានិ, តុណ្ឌំ បវាឡមយំ, អក្ខីនិ មណិមយានិ, តថា គីវា ច បិញ្ឆានិ ច, បត្តនាឡិយោ រជតមយា, តថា ជង្ឃាយោ. សោ វិសាខាយ មត្ថកមជ្ឈេ បព្ពតកូដេ ឋត្វា នច្ចនមយូរោ វិយ ខាយតិ. បត្តនាឡិសហស្សស្ស សទ្ទោ ទិព្ពសង្គីតំ វិយ បញ្ចង្គិកតូរិយឃោសោ វិយ ច បវត្តតិ. សន្តិកំ ឧបគតាយេវ តស្សា អមោរភាវំ ជានន្តិ. បសាធនំ នវកោដិអគ្ឃនកំ អហោសិ, សតសហស្សំ ហត្ថកម្មមូលំ ទីយិត្ថ.

‘‘កិស្ស បន និស្សន្ទេន តាយេតំ បសាធនំ លទ្ធ’’ន្តិ? សា កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ ចីវរសាដកំ ទត្វា សុត្តម្បិ សូចិយោបិ រជនម្បិ អត្តនោ សន្តកមេវ អទាសិ. តស្ស ចីវរទានស្ស និស្សន្ទេន ឥមំ មហាលតាបសាធនំ លភិ. ឥត្ថីនញ្ហិ ចីវរទានំ មហាលតាបសាធនភណ្ឌេន មត្ថកំ បប្បោតិ, បុរិសានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរេនាតិ. ឯវំ មហាសេដ្ឋិ ចតូហិ មាសេហិ ធីតុ បរិវច្ឆំ កត្វា តស្សា ទេយ្យធម្មំ ទទមានោ កហាបណបូរានិ បញ្ច សកដសតានិ អទាសិ, សុវណ្ណភាជនបូរានិ បញ្ច, រជតភាជនបូរានិ បញ្ច, តម្ពភាជនបូរានិ បញ្ច, បត្តុណ្ណវត្ថកោសេយ្យវត្ថបូរានិ បញ្ច, សប្បិបូរានិ បញ្ច, តេលបូរានិ បញ្ច, សាលិតណ្ឌុលបូរានិ បញ្ច, នង្គលផាលាទិឧបករណបូរានិ បញ្ចសកដសតានិ អទាសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មម ធីតុ គតដ្ឋានេ ‘អសុកេន នាម មេ អត្ថោ’តិ មា បរស្ស គេហទ្វារំ បហិណី’’តិ. តស្មា សព្ពូបករណានិ ទាបេសិ. ឯកេកស្មិំ រថេ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា តិស្សោ តិស្សោ វណ្ណទាសិយោ ឋបេត្វា បញ្ច រថសតានិ អទាសិ. ‘‘ឯតំ ន្ហាបេន្តិយោ ភោជេន្តិយោ អលង្ករោន្តិយោ វិចរថា’’តិ ទិយឌ្ឍសហស្សបរិចារិកាយោ អទាសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មម ធីតុ គាវោ ទស្សាមី’’តិ. សោ បុរិសេ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆថ ភណេ ចូឡវជស្ស ទ្វារំ វិវរិត្វា តីសុ គាវុតេសុ តិស្សោ ភេរិយោ គហេត្វា តិដ្ឋថ, បុថុលតោ ឧសភមត្តេ ឋានេ ឧភោសុ បស្សេសុ តិដ្ឋថ. គាវីនំ តតោ បរំ គន្តុំ មា អទត្ថ. ឯវំ ឋិតកាលេ ភេរិសញ្ញំ ករេយ្យាថា’’តិ. តេ តថា អកំសុ. តេ គាវីនំ វជតោ និក្ខមិត្វា គាវុតំ គតកាលេ ភេរិសញ្ញំ អកំសុ, បុន អឌ្ឍយោជនំ គតកាលេ អកំសុ. បុនបិ តិគាវុតំ គតកាលេ ភេរិសញ្ញំ អកំសុ, បុថុលតោ គមនញ្ច និវារេសុំ. ឯវំ ទីឃតោ តិគាវុតេ, បុថុលតោ ឧសភមត្តេ ឋានេ គាវិយោ អញ្ញមញ្ញំ និឃំសន្តិយោ អដ្ឋំសុ.

មហាសេដ្ឋិ ‘‘មម ធីតុ ឯត្តកា គាវោ អលំ, ទ្វារំ បិទហថា’’តិ វជទ្វារំ បិទហាបេសិ. ទ្វារស្មិំ បិទហិតេ វិសាខាយ បុញ្ញពលេន ពលវគាវោ ច ធេនុយោ ច ឧប្បតិត្វា ឧប្បតិត្វា និក្ខមិំសុ. មនុស្សានំ វារេន្តានំ វារេន្តានមេវ សដ្ឋិសហស្សា ពលវគាវោ ច សដ្ឋិសហស្សា ធេនុយោ ច និក្ខន្តា, តត្តកា ពលវវច្ឆា តាសំ ធេនូនំ ឧសភា ឧប្បតិត្វា អនុពន្ធា អហេសុំ. ‘‘កិស្ស បន និស្សន្ទេន ឯវំ គាវោ គតា’’តិ? និវារេន្តានំ និវារេន្តានំ ទិន្នទានស្ស. សា កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស រញ្ញោ សត្តន្នំ ធីតានំ កនិដ្ឋា សង្ឃទាសី នាម ហុត្វា វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ បញ្ចគោរសទានំ ទទមានា ថេរានញ្ច ទហរានញ្ច សាមណេរានញ្ច បត្តំ បិទហិត្វា, ‘‘អលំ, អល’’ន្តិ និវារេន្តានម្បិ ‘‘ឥទំ មធុរំ, ឥទំ មនាប’’ន្តិ អទាសិ. ឯវំ តស្ស និស្សន្ទេន វារិយមានាបិ គាវោ និក្ខមិំសុ. សេដ្ឋិនា ឯត្តកស្ស ធនស្ស ទិន្នកាលេ សេដ្ឋិភរិយា អាហ – ‘‘តុម្ហេហិ មយ្ហំ ធីតុ សព្ពំ សំវិទហិតំ, វេយ្យាវច្ចករា បន ទាសទាសិយោ ន សំវិទហិតា, កិំ ការណា’’តិ? ‘‘មម ធីតរិ សសិនេហនិស្សិនេហានំ ជាននត្ថំ. អហញ្ហិ តាយ សទ្ធិំ អាគច្ឆមានកេ គីវាយ គហេត្វា ន បហិណាមិ, យានំ អារុយ្ហ គមនកាលេយេវ ឯតាយ សទ្ធិំ គន្តុកាមា គច្ឆន្តុ, មា អគន្តុកាមាតិ វក្ខាមី’’តិ អាហ.

អថ ‘‘ស្វេ មម ធីតា គមិស្សតី’’តិ គព្ភេ និសិន្នោ ធីតរំ សមីបេ និសីទាបេត្វា, ‘‘អម្ម, បតិកុលេ វសន្តិយា នាម ឥមញ្ច ឥមញ្ច អាចារំ រក្ខិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឱវាទមទាសិ. អយម្បិ មិគារសេដ្ឋិ អនន្តរគព្ភេ និសិន្នោ ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ ឱវាទំ អស្សោសិ. សោបិ សេដ្ឋិ ធីតរំ ឯវំ ឱវទិ –

‘‘អម្ម, សសុរកុលេ វសន្តិយា នាម អន្តោអគ្គិ ពហិ ន នីហរិតព្ពោ, ពហិអគ្គិ អន្តោ ន បវេសេតព្ពោ, ទទន្តស្សេវ ទាតព្ពំ, អទទន្តស្ស ន ទាតព្ពំ, ទទន្តស្សាបិ អទទន្តស្សាបិ ទាតព្ពំ, សុខំ និសីទិតព្ពំ, សុខំ ភុញ្ជិតព្ពំ, សុខំ និបជ្ជិតព្ពំ, អគ្គិ បរិចរិតព្ពោ, អន្តោទេវតា នមស្សិតព្ពា’’តិ.

ឥមំ ទសវិធំ ឱវាទំ ទត្វា បុនទិវសេ សព្ពា សេនិយោ សន្និបាតេត្វា រាជសេនាយ មជ្ឈេ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បាដិភោគេ គហេត្វា, ‘‘សចេ មេ គតដ្ឋានេ ធីតុ ទោសោ ឧប្បជ្ជតិ, តុម្ហេហិ សោធេតព្ពោ’’តិ វត្វា នវកោដិអគ្ឃនកេន មហាលតាបសាធនេន ធីតរំ បសាធេត្វា ន្ហានចុណ្ណមូលកំ ចតុបណ្ណាសកោដិធនំ ទត្វា យានំ អារោបេត្វា សាកេតស្ស សាមន្តា អត្តនោ សន្តកេសុ អនុរាធបុរមត្តេសុ ចុទ្ទសសុ ភត្តគាមេសុ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘មម ធីតរា សទ្ធិំ គន្តុកាមា គច្ឆន្តូ’’តិ. តេ សទ្ទំ សុត្វាវ – ‘‘អម្ហាកំ អយ្យាយ គមនកាលេ កិំ អម្ហាកំ ឥធា’’តិ ចុទ្ទស គាមកា កិញ្ចិ អសេសេត្វា និក្ខមិំសុ? ធនញ្ចយសេដ្ឋិបិ រញ្ញោ ច មិគារសេដ្ឋិនោ ច សក្ការំ កត្វា ថោកំ អនុគន្ត្វា តេហិ សទ្ធិំ ធីតរំ ឧយ្យោជេសិ.

មិគារសេដ្ឋិបិ សព្ពបច្ឆតោ យានកេ និសីទិត្វា គច្ឆន្តោ ពលកាយំ ទិស្វា, ‘‘កេ នាមេតេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សុណិសាយ វោ វេយ្យាវច្ចករា ទាសិទាសា’’តិ. ‘‘ឯត្តកេ កោ បោសេស្ស’’តិ? ‘‘បោថេត្វា តេ បលាបេថ, អបលាយន្តេ ឥតោ ទណ្ឌំ ករោថា’’តិ. វិសាខា បន ‘‘អបេថ, មា វារេថ, ពលមេវ ពលស្ស ភត្តំ ទស្សតី’’តិ អាហ. សេដ្ឋិ ឯវំ វុត្តេបិ, ‘‘អម្ម, នត្ថិ អម្ហាកំ ឯតេហិ អត្ថោ, កោ ឯតេ បោសេស្សតី’’តិ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បោថេត្វា បលាបេត្វា សេសកេ ‘‘អលំ អម្ហាកំ ឯត្តកេហី’’តិ គហេត្វា បាយាសិ. អថ វិសាខា សាវត្ថិនគរទ្វារំ សម្បត្តកាលេ ចិន្តេសិ – ‘‘បដិច្ឆន្នយានស្មិំ នុ ខោ និសីទិត្វា បវិសិស្សាមិ, ឧទាហុ រថេ ឋត្វា’’តិ. អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘បដិច្ឆន្នយានេន មេ បវិសន្តិយា មហាលតាបសាធនស្ស វិសេសោ ន បញ្ញាយិស្សតី’’តិ. សា សកលនគរស្ស អត្តានំ ទស្សេន្តី រថេ ឋត្វា នគរំ បាវិសិ. សាវត្ថិវាសិនោ វិសាខាយ សម្បត្តិំ ទិស្វា, ‘‘ឯសា កិរ វិសាខា នាម, ឯវរូបា អយំ សម្បត្តិ ឯតិស្សាវ អនុច្ឆវិកា’’តិ អាហំសុ. ឥតិ សា មហាសម្បត្តិយា សេដ្ឋិនោ គេហំ បាវិសិ. គតទិវសេ ចស្សា សកលនគរវាសិនោ ‘‘អម្ហាកំ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ អត្តនោ នគរំ សម្បត្តានំ មហាសក្ការំ អកាសី’’តិ យថាសត្តិ យថាពលំ បណ្ណាការំ បហិណិំសុ. វិសាខា បហិតបហិតំ បណ្ណាការំ តស្មិំយេវ នគរេ អញ្ញមញ្ញេសុ កុលេសុ សព្ពត្ថកមេវ ទាបេសិ. ឥតិ សា ‘‘ឥទំ មយ្ហំ មាតុ ទេថ, ឥទំ មយ្ហំ បិតុ ទេថ, ឥទំ មយ្ហំ ភាតុ ទេថ, ឥទំ មយ្ហំ ភគិនិយា ទេថា’’តិ តេសំ តេសំ វយានុរូបំ បិយវចនំ វត្វា បណ្ណាការំ បេសេន្តី សកលនគរវាសិនោ ញាតកេ វិយ អកាសិ. អថស្សា រត្តិភាគសមនន្តរេ អាជញ្ញវឡវាយ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សា ទាសីហិ ទណ្ឌទីបិកា គាហាបេត្វា តត្ថ គន្ត្វា វឡវំ ឧណ្ហោទកេន ន្ហាបេត្វា តេលេន មក្ខាបេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អគមាសិ.

មិគារសេដ្ឋិបិ បុត្តស្ស អាវាហមង្គលំ ករោន្តោ ធុរវិហារេ វសន្តម្បិ តថាគតំ អមនសិករិត្វា ទីឃរត្តំ នគ្គសមណកេសុ បតិដ្ឋិតេន បេមេន ចោទិយមានោ ‘‘មយ្ហំ អយ្យានម្បិ សក្ការំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកទិវសំ អនេកសតេសុ នវភាជនេសុ និរុទកបាយាសំ បចាបេត្វា បញ្ចសតេ អចេលកេ និមន្តាបេត្វា អន្តោគេហំ បវេសេត្វា, ‘‘អាគច្ឆតុ មេ សុណិសា, អរហន្តេ វន្ទតូ’’តិ វិសាខាយ សាសនំ បហិណិ. សា ‘‘អរហន្តោ’’តិ វចនំ សុត្វា សោតាបន្នា អរិយសាវិកា ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា តេសំ ភោជនដ្ឋានំ អាគន្ត្វា តេ ឱលោកេត្វា, ‘‘ឯវរូបា ហិរោត្តប្បវិរហិតា អរហន្តា នាម ន ហោន្តិ, កស្មា មំ សសុរោ បក្កោសាបេសី’’តិ, ‘‘ធី, ធី’’តិ សេដ្ឋិំ គរហិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតា. អចេលកា តំ ទិស្វា សព្ពេ ឯកប្បហារេនេវ សេដ្ឋិំ គរហិំសុ – ‘‘កិំ ត្វំ, គហបតិ, អញ្ញំ នាលត្ថ, សមណស្ស គោតមស្ស សាវិកំ មហាកាឡកណ្ណិំ ឥធ បវេសេសិ, វេគេន នំ ឥមស្មា គេហា និក្កឌ្ឍាបេហី’’តិ. សោ ‘‘ន សក្កា មយា ឥមេសំ វចនមត្តេនេវ និក្កឌ្ឍាបេតុំ, មហាកុលស្ស សា ធីតា’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘អយ្យា, ទហរា នាម ជានិត្វា វា អជានិត្វា វា ករេយ្យុំ, តុម្ហេ តុណ្ហី ហោថា’’តិ តេ ឧយ្យោជេត្វា សយំ មហារហេ អាសនេ និសីទិត្វា សុវណ្ណបាតិយំ និរុទកំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិ.

តស្មិំ សមយេ ឯកោ បិណ្ឌបាតិកត្ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តំ និវេសនំ បាវិសិ. វិសាខា សសុរំ ពីជយមានា ឋិតា តំ ទិស្វា ‘‘សសុរស្ស អាចិក្ខិតុំ អយុត្ត’’ន្តិ យថា សោ ថេរំ បស្សតិ, ឯវំ អបគន្ត្វា អដ្ឋាសិ. សោ បន ពាលោ ថេរំ ទិស្វាបិ អបស្សន្តោ វិយ ហុត្វា អធោមុខោ ភុញ្ជតេវ. វិសាខា ‘‘ថេរំ ទិស្វាបិ មេ សសុរោ សញ្ញំ ន ករោតី’’តិ ញត្វា, ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ, មយ្ហំ សសុរោ បុរាណំ ខាទតី’’តិ អាហ. សោ និគណ្ឋេហិ កថិតកាលេ អធិវាសេត្វាបិ ‘‘បុរាណំ ខាទតី’’តិ វុត្តក្ខណេយេវ ហត្ថំ អបនេត្វា, ‘‘ឥមំ បាយាសំ ឥតោ នីហរថ, ឯតំ ឥមស្មា គេហា និក្កឌ្ឍថ, អយំ មំ ឯវរូបេ មង្គលកាលេ អសុចិខាទកំ នាម ករោតី’’តិ អាហ. តស្មិំ ខោ បន និវេសនេ សព្ពេបិ ទាសកម្មករា វិសាខាយ សន្តកាវ, កោ នំ ហត្ថេ វា បាទេ វា គណ្ហិស្សតិ, មុខេន កថេតុំ សមត្ថោបិ នត្ថិ. វិសាខា សសុរស្ស កថំ សុត្វា អាហ – ‘‘តាត, ន ឯត្តកេនេវ មយំ និក្ខមាម, នាហំ តុម្ហេហិ ឧទកតិត្ថតោ កុម្ភទាសី វិយ អានីតា, ធរមានកមាតាបិតូនំ ធីតរោ នាម ន ឯត្តកេនេវ និក្ខមន្តិ, ឯតេនេវ មេ ការណេន បិតា ឥធាគមនកាលេ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បក្កោសាបេត្វា ‘សចេ មេ ធីតុ ទោសោ ឧប្បជ្ជតិ, សោធេយ្យាថា’តិ វត្វា មំ តេសំ ហត្ថេ ឋបេសិ, តេ បក្កោសាបេត្វា មយ្ហំ ទោសាទោសំ សោធាបេថា’’តិ.

សេដ្ឋិ ‘‘កល្យាណំ ឯសា កថេតី’’តិ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អយំ ទារិកា មង្គលកាលេ និសីទិត្វា សុវណ្ណបាតិយំ និរុទកបាយាសំ បរិភុញ្ជន្តំ មំ ‘អសុចិខាទកោ’តិ វទតី’’តិ អាហ, ‘‘ឥមិស្សា ទោសំ អារោបេត្វា ឥមំ គេហតោ និក្កឌ្ឍថា’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ, អម្មា’’តិ. នាហំ ឯវំ វទាមិ, ឯកស្មិំ បន បិណ្ឌបាតិកត្ថេរេ ឃរទ្វារេ ឋិតេ សសុរោ មេ អប្បោទកំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជន្តោ តំ ន មនសិករោតិ, អហំ ‘‘មយ្ហំ សសុរោ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បុញ្ញំ ន ករោតិ, បុរាណបុញ្ញមេវ ខាទតី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ, មយ្ហំ សសុរោ បុរាណំ ខាទតី’’តិ អវចំ, ‘‘ឯត្ថ មេ កោ ទោសោ’’តិ? ‘‘អយ្យ, ឥធ ទោសោ នត្ថិ, អម្ហាកំ ធីតា យុត្តំ កថេតិ, ត្វំ កស្មា កុជ្ឈសី’’តិ? ‘‘អយ្យា, ឯស តាវ ទោសោ មា ហោតុ, អយំ បន ឯកទិវសំ មជ្ឈិមយាមេ ទាសីបរិវុតា បច្ឆាគេហំ អគមាសី’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ, អម្មា’’តិ. ‘‘តាតា, នាហំ អញ្ញេន ការណេន គតា, ឥមស្មិំ បន គេហេ អាជានេយ្យវឡវាយ វិជាតាយ សញ្ញម្បិ អកត្វា និសីទិតុំ នាម អយុត្ត’’ន្តិ ទណ្ឌទីបិកា គាហាបេត្វា ឧណ្ហោទកាទីនិបិ គាហាបេត្វា ទាសីហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា វឡវាយ វិជាតបរិហារំ ការាបេសិំ, ‘‘ឯត្ថ មេ កោ ទោសោ’’តិ? ‘‘អយ្យ, ឥធ ទោសោ នត្ថិ, អម្ហាកំ ធីតា តវ គេហេ ទាសីហិបិ អកត្តព្ពយុត្តកំ កម្មំ ករោតិ, ត្វំ កិំ ឯត្ថ ទោសំ បស្សសី’’តិ?

អយ្យា, ឥធាបិ តាវ ទោសោ មា ហោតុ, ឥមិស្សា បន បិតា ឥធាគមនកាលេ ឥមំ ឱវទន្តោ គុយ្ហេ បដិច្ឆន្នេ ទស ឱវាទេ អទាសិ, តេសំ អត្ថំ ន ជានាមិ, តេសំ មេ អត្ថំ កថេតុ. ឥមិស្សា បន បិតា ‘‘អន្តោអគ្គិ ពហិ ន នីហរិតព្ពោ’’តិ អាហ, ‘‘សក្កា នុ ខោ អម្ហេហិ ឧភតោ បដិវិស្សកគេហានំ អគ្គិំ អទត្វា វសិតុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ កិរ, អម្មា’’តិ. ‘‘តាតា, មយ្ហំ បិតា ន ឯតំ សន្ធាយ កថេសិ. ឥទំ បន សន្ធាយ កថេសិ – ‘អម្ម, តវ សស្សុសសុរសាមិកានំ អគុណំ ទិស្វា ពហិ តស្មិំ តស្មិំ គេហេ ឋត្វា មា កថេសិ. ឯវរូបោ ហិ អគ្គិសទិសោ អគ្គិ នាម នត្ថី’’’តិ.

អយ្យា, ឯតំ តាវ ឯវំ ហោតុ, ឥមិស្សា បន បិតា ‘‘ពាហិរតោ អគ្គិ ន អន្តោ បវេសេតព្ពោ’’តិ អាហ, ‘‘កិំ សក្កា អម្ហេហិ អន្តោ អគ្គិម្ហិ និព្ពុតេ ពាហិរតោ អគ្គិំ អនាហរិតុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ កិរ, អម្មា’’តិ. តាតា, មយ្ហំ បិតា ន ឯតំ សន្ធាយ កថេសិ, ឥទំ បន សន្ធាយ កថេសិ – សចេ បដិវិស្សកគេហេសុ ឥត្ថិយោ វា បុរិសា វា សស្សុសសុរសាមិកានំ អគុណំ កថេន្តិ, តេហិ កថិតំ អាហរិត្វា ‘‘អសុកោ នាម តុម្ហាកំ ឯវញ្ច ឯវញ្ច អគុណំ កថេតី’’តិ បុន មា កថេយ្យាសិ. ‘‘ឯតេន ហិ អគ្គិនា សទិសោ អគ្គិ នាម នត្ថី’’តិ. ឯវំ ឥមស្មិម្បិ ការណេ សា និទ្ទោសាវ អហោសិ. យថា ច ឯត្ថ, ឯវំ សេសេសុបិ.

តេសុ បន អយមធិប្បាយោ – យម្បិ ហិ តស្សា បិតរា ‘‘យេ ទទន្តិ, តេសំយេវ ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ‘‘យាចិតកំ ឧបករណំ គហេត្វា យេ បដិទេន្តិ, តេសញ្ញេវ ទាតព្ព’’ន្តិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘យេ ន ទេន្តិ, តេសំ ន ទាតព្ព’’ន្តិ ឥទម្បិ យេ យាចិតកំ គហេត្វា ន បដិទេន្តិ, តេសំ ន ទាតព្ពន្តិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘ទទន្តស្សាបិ អទទន្តស្សាបិ ទាតព្ព’’ន្តិ ឥទំ បន ទលិទ្ទេសុ ញាតិមិត្តេសុ សម្បត្តេសុ តេ បដិទាតុំ សក្កោន្តុ វា មា វា, តេសំ ទាតុមេវ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សុខំ និសីទិតព្ព’’ន្តិ ឥទម្បិ សស្សុសសុរសាមិកេ ទិស្វា វុដ្ឋាតព្ពដ្ឋានេ និសីទិតុំ ន វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សុខំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឥទំ បន សស្សុសសុរសាមិកេហិ បុរេតរំ អភុញ្ជិត្វា តេ បរិវិសិត្វា សព្ពេហិ លទ្ធាលទ្ធំ ញត្វា បច្ឆា សយំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សុខំ និបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឥទម្បិ សស្សុសសុរសាមិកេហិ បុរេតរំ សយនំ អារុយ្ហ ន និបជ្ជិតព្ពំ, តេសំ កត្តព្ពយុត្តកំ វត្តបដិវត្តំ កត្វា បច្ឆា សយំ និបជ្ជិតុំ យុត្តន្តិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘អគ្គិ បរិចរិតព្ពោ’’តិ ឥទំ បន សស្សុម្បិ សសុរម្បិ សាមិកម្បិ អគ្គិក្ខន្ធំ វិយ ឧរគរាជានំ វិយ ច កត្វា បស្សិតុំ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘អន្តោទេវតា នមស្សិតព្ពា’’តិ ឥទម្បិ សស្សុញ្ច សសុរញ្ច សាមិកញ្ច ទេវតា វិយ កត្វា ទដ្ឋុំ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវំ សេដ្ឋិ ឥមេសំ ទសឱវាទានំ អត្ថំ សុត្វា បដិវចនំ អបស្សន្តោ អធោមុខោ និសីទិ.

អថ នំ កុដុម្ពិកា ‘‘កិំ សេដ្ឋិ អញ្ញោបិ អម្ហាកំ ធីតុ ទោសោ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘នត្ថិ, អយ្យា’’តិ. ‘‘អថ កស្មា នំ និទ្ទោសំ អការណេន គេហា និក្កឌ្ឍាបេសី’’តិ ឯវំ វុត្តេ វិសាខា អាហ – ‘‘តាតា, កិញ្ចាបិ មយ្ហំ សសុរស្ស វចនេន បឋមមេវ គមនំ ន យុត្តំ, បិតា បន មេ អាគមនកាលេ មម ទោសសោធនត្ថាយ មំ តុម្ហាកំ ហត្ថេ ឋបេសិ, តុម្ហេហិ ច មេ និទ្ទោសភាវោ ញាតោ, ឥទានិ ច មយ្ហំ គន្តុំ យុត្ត’’ន្តិ ទាសិទាសេ ‘‘យានាទីហិ សជ្ជាបេថា’’តិ អាណាបេសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ កុដុម្ពិកេ គហេត្វា ‘‘អម្ម, មយា អជានិត្វាវ កថិតំ, ខមាហិ មេ’’តិ អាហ. ‘‘តាត, តុម្ហាកំ ខមិតព្ពំ តាវ ខមាមិ, អហំ បន ពុទ្ធសាសនេ អវេច្ចប្បសន្នស្ស កុលស្ស ធីតា, ន មយំ វិនា ភិក្ខុសង្ឃេន វត្តាម, សចេ មម រុចិយា ភិក្ខុសង្ឃំ បដិជគ្គិតុំ លភាមិ, វសិស្សាមី’’តិ. ‘‘អម្ម, ត្វំ យថារុចិយា តវ សមណេ បដិជគ្គា’’តិ អាហ.

វិសាខា ទសពលំ និមន្តាបេត្វា បុនទិវសេ និវេសនំ បវេសេសិ. នគ្គសមណាបិ សត្ថុ មិគារសេដ្ឋិនោ គេហំ គមនភាវំ សុត្វា គន្ត្វា គេហំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. វិសាខា ទក្ខិណោទកំ ទត្វា ‘‘សព្ពោ សក្ការោ បដិយាទិតោ, សសុរោ មេ អាគន្ត្វា ទសពលំ បរិវិសតូ’’តិ សាសនំ បេសេសិ. អថ នំ គន្តុកាមំ អាជីវកា ‘‘មា ខោ ត្វំ, គហបតិ, សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គច្ឆា’’តិ និវារេសុំ. សោ ‘‘សុណ្ហា មេ សយមេវ បរិវិសតូ’’តិ សាសនំ បហិណិ. សា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា និដ្ឋិតេ ភត្តកិច្ចេ បុន សាសនំ បេសេសិ – ‘‘សសុរោ មេ អាគន្ត្វា ធម្មកថំ សុណាតូ’’តិ. អថ នំ ‘‘ឥទានិ អគមនំ នាម អតិវិយ អយុត្ត’’ន្តិ ធម្មំ សោតុកាមតាយ គច្ឆន្តំ បុន តេ អាហំសុ – ‘‘តេន ហិ សមណស្ស គោតមស្ស ធម្មំ សុណន្តោ ពហិសាណិយា និសីទិត្វា សុណាហី’’តិ. បុរេតរមេវស្ស គន្ត្វា សាណិំ បរិក្ខិបិំសុ. សោ គន្ត្វា ពហិសាណិយំ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ត្វំ ពហិសាណិយំ វា និសីទ, បរកុដ្ដេ វា បរសេលេ វា បរចក្កវាឡេ វា បន និសីទ, អហំ ពុទ្ធោ នាម សក្កោមិ តំ មម សទ្ទំ សាវេតុ’’ន្តិ មហាជម្ពុំ ខន្ធេ គហេត្វា ចាលេន្តោ វិយ អមតវស្សំ វស្សេន្តោ វិយ ច ធម្មំ ទេសេតុំ អនុបុព្ពិំ កថំ អារភិ.