៧. ឆត្តបាណិឧបាសកវត្ថុ

យថាបិ រុចិរំ បុប្ផន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ ឆត្តបាណិឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយញ្ហិ ឆត្តបាណិ នាម ឧបាសកោ តិបិដកធរោ អនាគាមី. សោ បាតោវ ឧបោសថិកោ ហុត្វា សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ អគមាសិ. អនាគាមិអរិយសាវកានញ្ហិ សមាទានវសេន ឧបោសថកម្មំ នាម នត្ថិ, មគ្គេនេវ តេសំ ព្រហ្មចរិយញ្ច ឯកភត្តិកញ្ច អាគតំ. តេនេវាហ – ‘‘ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ឯកភត្តិកោ ព្រហ្មចារី សីលវា កល្យាណធម្មោ’’តិ (ម. និ. ២.២៨៨). ឯវំ អនាគាមិនោ បកតិយាវ ឯកភត្តិកា ច ព្រហ្មចារិនោ ច ហោន្តិ. សោបិ តថេវ ឧបោសថិកោ ហុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ធម្មកថំ សុណន្តោ និសីទិ. តស្មិំ សមយេ រាជា បសេនទិ កោសលោ សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ អគមាសិ. ឆត្តបាណិ ឧបាសកោ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ឧដ្ឋាតព្ពំ នុ ខោ, នោ’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘អហំ អគ្គរាជស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ, តស្ស មេ បទេសរាជានំ ទិស្វា ឧដ្ឋាតុំ ន យុត្តំ, រាជា ខោ បន មេ អនុដ្ឋហន្តស្ស កុជ្ឈិស្សតិ, ឯតស្មិំ កុជ្ឈន្តេបិ នេវ ឧដ្ឋហិស្សាមិ. រាជានំ ទិស្វា ឧដ្ឋហន្តេន ហិ រាជា គរុកតោ ហោតិ, នោ សត្ថា, តស្មា នេវ ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ន ឧដ្ឋហិ. បណ្ឌិតបុរិសា នាម គរុតរានំ សន្តិកេ និសីទិត្វា អនុដ្ឋហន្តំ ទិស្វា ន កុជ្ឈន្តិ. រាជា បន តំ អនុដ្ឋហន្តំ ទិស្វា កុបិតមានសោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា កុបិតភាវំ ញត្វា, ‘‘មហារាជ, អយំ ឆត្តបាណិ ឧបាសកោ បណ្ឌិតោ ទិដ្ឋធម្មោ តិបិដកធរោ អត្ថានត្ថកុសលោ’’តិ ឧបាសកស្ស គុណំ កថេសិ. រញ្ញោ តស្ស គុណកថំ សុណន្តស្សេវ ចិត្តំ មុទុកំ ជាតំ.

អថេកទិវសំ រាជា ឧបរិបាសាទេ ឋិតោ ឆត្តបាណិំ ឧបាសកំ កតភត្តកិច្ចំ ឆត្តមាទាយ ឧបាហនមារុយ្ហ រាជង្គណេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា បក្កោសាបេសិ. សោ ឆត្តុបាហនំ អបនេត្វា រាជានមុបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ រាជា អាហ – ‘‘ភោ ឧបាសក, កិន្តេ ឆត្តុបាហនំ អបនីត’’ន្តិ. ‘‘‘រាជា បក្កោសតី’តិ សុត្វា អបនេត្វា អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘អជ្ជ អម្ហាកំ រាជភាវោ តុម្ហេហិ ញាតោ ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘សទាបិ មយំ, ទេវ, តុម្ហាកំ រាជភាវំ ជានាមា’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ កស្មា បុរិមទិវសេ សត្ថុ សន្តិកេ និសិន្នោ មំ ទិស្វា ន ឧដ្ឋហី’’តិ? ‘‘មហារាជ, អហំ អគ្គរាជស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ, បទេសរាជានំ ទិស្វា ឧដ្ឋហន្តោ សត្ថរិ អគារវំ បវេទេយ្យំ, តស្មា ន ឧដ្ឋហិ’’ន្តិ. ‘‘ហោតុ, ភោ, តិដ្ឋតេតំ’’. ‘‘តុម្ហេ កិរ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ អត្ថានត្ថានំ កុសលា តិបិដកធរា អម្ហាកំ អន្តេបុរេ ធម្មំ វាចេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កោមិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘រាជគេហំ នាម មហាសាវជ្ជំ, ទុយុត្តសុយុត្តកានិ គរុកានេត្ថ, ទេវា’’តិ. ‘‘មា ឯវំ វទេថ, ‘បុរិមទិវសេ មំ ទិស្វា ន ឧដ្ឋិតោម្ហី’តិ មា កុក្កុច្ចំ ករោថា’’តិ. ‘‘ទេវ, គិហីនំ វិចរណដ្ឋានំ នាម មហាសាវជ្ជំ, ឯកំ បព្ពជិតំ បក្កោសាបេត្វា ធម្មំ វាចាបេថា’’តិ. រាជា ‘‘សាធុ, ភោ, គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ យាចិ, ‘‘ភន្តេ, មល្លិកា ច ទេវី វាសភខត្តិយា ច ធម្មំ បរិយាបុណិស្សាមាតិ វទន្តិ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និពទ្ធំ មម គេហំ គន្ត្វា តាសំ ធម្មំ ឧទ្ទិសថា’’តិ. ‘‘ពុទ្ធានំ និពទ្ធំ ឯកដ្ឋានគមនំ នាម នត្ថិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អញ្ញំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទេថា’’តិ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរស្ស ភារមកាសិ. ថេរោ និពទ្ធំ គន្ត្វា តាសំ ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសតិ. តាសុ មល្លិកា សក្កច្ចំ គហេត្វា សជ្ឈាយិត្វា ឧទ្ទេសំ បដិច្ឆាបេសិ. វាសភខត្តិយា បន នេវ សក្កច្ចំ គណ្ហាតិ, ន សជ្ឈាយតិ, ន ឧទ្ទេសំ បដិច្ឆាបេតុំ សក្កោតិ.

អថេកទិវសំ សត្ថា ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘កិមានន្ទ, ឧបាសិកា ធម្មំ បរិយាបុណន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កា សក្កច្ចំ គណ្ហាតី’’តិ? ‘‘មល្លិកា, ភន្តេ, សក្កច្ចំ គណ្ហាតិ, សក្កច្ចំ សជ្ឈាយតិ, សក្កច្ចំ ឧទ្ទេសំ បដិច្ឆាបេតុំ សក្កោតិ. តុម្ហាកំ បន ញាតិធីតា នេវ សក្កច្ចំ គណ្ហាតិ, ន សជ្ឈាយតិ, ន ឧទ្ទេសំ បដិច្ឆាបេតុំ សក្កោតី’’តិ. សត្ថា ថេរស្ស វចនំ សុត្វា, ‘‘អានន្ទ, មយា កថិតធម្មោ នាម សក្កច្ចមសុណន្តស្ស អគ្គណ្ហន្តស្ស អសជ្ឈាយន្តស្ស អទេសេន្តស្ស វណ្ណសម្បន្នំ អគន្ធកបុប្ផំ វិយ អផលោ ហោតិ, សក្កច្ចំ បន សវនាទីនិ ករោន្តស្ស មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ’’តិ វត្វា ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៥១. ‘‘យថាបិ រុចិរំ បុប្ផំ, វណ្ណវន្តំ អគន្ធកំ;

ឯវំ សុភាសិតា វាចា, អផលា ហោតិ អកុព្ពតោ.

៥២. ‘‘យថាបិ រុចិរំ បុប្ផំ, វណ្ណវន្តំ សគន្ធកំ;

ឯវំ សុភាសិតា វាចា, សផលា ហោតិ កុព្ពតោ’’តិ.

តត្ថ រុចិរន្តិ សោភនំ. វណ្ណវន្តន្តិ វណ្ណសណ្ឋានសម្បន្នំ, អគន្ធកន្តិ គន្ធវិរហិតំ បាលិភទ្ទកគិរិកណ្ណិកជយសុមនាទិភេទំ. ឯវំ សុភាសិតា វាចាតិ សុភាសិតា វាចា នាម តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ. តំ វណ្ណសណ្ឋានសម្បន្នំ អគន្ធកបុប្ផសទិសំ. យថា បន អគន្ធកបុប្ផំ យោ នំ ធារេតិ, តស្ស សរីរេ គន្ធំ ន ផរតិ, ឯវំ ឯតម្បិ យោ នំ សក្កច្ចំ សវនាទីហិ ន សមាចរតិ, តស្ស សក្កច្ចំ អសមាចរន្តស្ស យំ តត្ថ កត្តព្ពំ, តំ អកុព្ពតោ សុតគន្ធញ្ច វាចាគន្ធញ្ច បដិបត្តិគន្ធញ្ច ន អាវហតិ អផលា ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវំ សុភាសិតា វាចា, អផលា ហោតិ អកុព្ពតោ’’តិ. សគន្ធកន្តិ ចម្បកនីលុប្បលាទិភេទំ. ឯវន្តិ យថា តំ បុប្ផំ ធារេន្តស្ស សរីរេ គន្ធោ ផរតិ, ឯវំ តេបិដកពុទ្ធវចនសង្ខាតា សុភាសិតា វាចាបិ. កុព្ពតោតិ យោ សក្កច្ចំ សវនាទីហិ តត្ថ កត្តព្ពំ ករោតិ, សា អស្ស បុគ្គលស្ស សផលា ហោតិ, សុតគន្ធវាចាគន្ធបដិបត្តិគន្ធានំ អាវហនតោ មហប្ផលា ហោតិ, មហានិសំសាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

ឆត្តបាណិឧបាសកវត្ថុ សត្តមំ.