៥. មច្ឆរិយកោសិយសេដ្ឋិវត្ថុ

យថាបិ ភមរោ បុប្ផន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ មច្ឆរិយកោសិយសេដ្ឋិំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស វត្ថុ រាជគហេ សមុដ្ឋិតំ.

រាជគហនគរស្ស កិរ អវិទូរេ សក្ការំ នាម និគមោ អហោសិ. តត្ថេកោ មច្ឆរិយកោសិយោ នាម សេដ្ឋិ អសីតិកោដិវិភវោ បដិវសតិ. សោ តិណគ្គេន តេលពិន្ទុម្បិ បរេសំ ន ទេតិ, ន អត្តនា បរិភុញ្ជតិ. ឥតិស្ស តំ វិភវជាតំ នេវ បុត្តទារាទីនំ, ន សមណព្រាហ្មណានំ អត្ថំ អនុភោតិ, រក្ខសបរិគ្គហិតា បោក្ខរណី វិយ អបរិភោគំ តិដ្ឋតិ. សត្ថា ឯកទិវសំ បច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សកលលោកធាតុយំ ពោធនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេន្តោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្ថកេ វសន្តស្ស សេដ្ឋិនោ សបជាបតិកស្ស សោតាបត្តិផលស្ស ឧបនិស្សយំ អទ្ទស. តតោ បុរិមទិវសេ បន សោ រាជានំ ឧបដ្ឋាតុំ រាជគេហំ គន្ត្វា រាជូបដ្ឋានំ កត្វា អាគច្ឆន្តោ ឯកំ ឆាតជ្ឈត្តំ ជនបទមនុស្សំ កុម្មាសបូរំ កបល្លកបូវំ ខាទន្តំ ទិស្វា តត្ថ បិបាសំ ឧប្បាទេត្វា អត្តនោ ឃរំ គន្ត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ កបល្លកបូវំ ខាទិតុកាមោម្ហីតិ វក្ខាមិ, ពហូ មនុស្សា មយា សទ្ធិំ ខាទិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, ឯវំ មេ ពហូនិ តិលតណ្ឌុលសប្បិផាណិតាទីនិ បរិក្ខយំ គមិស្សន្តិ, ន កស្សចិ កថេស្សាមី’’តិ តណ្ហំ អធិវាសេន្តោ ចរតិ. សោ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ ជាតោ. តតោ តណ្ហំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ គព្ភំ បវិសិត្វា មញ្ចកេ ឧបគូហិត្វា និបជ្ជិ. ឯវំ គតោបិ ធនហានិភយេន ន កស្សចិ កិញ្ចិ កថេសិ.

អថ នំ ភរិយា ឧបសង្កមិត្វា បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជិត្វា, ‘‘កិំ តេ, សាមិ, អផាសុកំ ជាត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន មេ កិញ្ចិ អផាសុកំ អត្ថី’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ តេ រាជា កុបិតោ’’តិ? ‘‘រាជាបិ មេ ន កុប្បតី’’តិ. ‘‘អថ កិំ តេ បុត្តធីតាហិ វា ទាសកម្មករាទីហិ វា កិញ្ចិ អមនាបំ កតំ អត្ថី’’តិ? ‘‘ឯវរូបម្បិ នត្ថី’’តិ. ‘‘កិស្មិញ្ចិ បន តេ តណ្ហា អត្ថី’’តិ? ឯវំ វុត្តេបិ ធនហានិភយេន កិញ្ចិ អវត្វា និស្សទ្ទោវ និបជ្ជិ, អថ នំ ភរិយា ‘‘កថេហិ, សាមិ កិស្មិញ្ចិ តេ តណ្ហា អត្ថី’’តិ អាហ. សោ វចនំ បរិគិលន្តោ វិយ ‘‘អត្ថិ មេ តណ្ហា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ តណ្ហា, សាមី’’តិ? ‘‘កបល្លកបូវំ ខាទិតុកាមោម្ហី’’តិ. ‘‘អថ កិមត្ថំ មេ ន កថេសិ, កិំ ត្វំ ទលិទ្ទោសិ, ឥទានិ សកលនិគមវាសីនំ បហោនកេ កបល្លកបូវេ បចិស្សាមី’’តិ. ‘‘កិំ តេ ឯតេហិ, អត្តនោ កម្មំ កត្វា ខាទិស្សន្តី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ឯករច្ឆវាសីនំ បហោនកេ បចិស្សាមី’’តិ. ‘‘ជានាមហំ តវ មហទ្ធនភាវ’’ន្តិ. ‘‘ឥមស្មិំ គេហសាមន្តេ សព្ពេសំ បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘ជានាមហំ តវ មហជ្ឈាសយភាវ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ តេ បុត្តទារមត្តស្សេវ បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘កិំ តេ ឯតេហី’’តិ? ‘‘កិំ បន តុយ្ហញ្ច មយ្ហញ្ច បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ? ‘‘ត្វំ កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ឯកកស្សេវ តេ បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បចមានេ ពហូ បច្ចាសីសន្តិ. សកលតណ្ឌុលេ ឋបេត្វា ភិន្នតណ្ឌុលេ ច ឧទ្ធនកបល្លានិ ច អាទាយ ថោកំ ខីរសប្បិមធុផាណិតញ្ច គហេត្វា សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលំ អារុយ្ហ បច, តត្ថាហំ ឯកកោវ និសីទិត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា គហេតព្ពំ គាហាបេត្វា បាសាទំ អភិរុយ្ហ ទាសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា សេដ្ឋិំ បក្កោសាបេសិ, សោ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទ្វារានិ បិទហន្តោ សព្ពទ្វារេសុ សូចិឃដិកំ ទត្វា សត្តមតលំ អភិរុហិត្វា តត្ថបិ ទ្វារំ បិទហិត្វា និសីទិ. ភរិយាបិស្ស ឧទ្ធនេ អគ្គិំ ជាលេត្វា កបល្លំ អារោបេត្វា បូវេ បចិតុំ អារភិ.

អថ សត្ថា បាតោវ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯសោ, មោគ្គល្លាន, រាជគហស្ស អវិទូរេ សក្ការនិគមេ មច្ឆរិយសេដ្ឋិ ‘កបល្លកបូវេ ខាទិស្សាមី’តិ អញ្ញេសំ ទស្សនភយេន សត្តភូមិកេ បាសាទេ កបល្លកបូវេ បចាបេតិ, ត្វំ តត្ថ គន្ត្វា សេដ្ឋិំ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា ឧភោបិ ជាយម្បតិកេ បូវេ ច ខីរសប្បិមធុផាណិតានិ ច គាហាបេត្វា អត្តនោ ពលេន ជេតវនំ អានេហិ, អជ្ជាហំ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វិហារេ ឯវ និសីទិស្សាមិ, បូវេហេវ ភត្តកិច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ.

ថេរោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តាវទេវ ឥទ្ធិពលេន តំ និគមំ គន្ត្វា តស្ស បាសាទស្ស សីហបញ្ជរទ្វារេ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ អាកាសេ ឯវ មណិរូបកំ វិយ អដ្ឋាសិ. មហាសេដ្ឋិនោ ថេរំ ទិស្វាវ ហទយមំសំ កម្បិ. សោ អហំ ឯវរូបានំយេវ ទស្សនភយេន ឥមំ ឋានមាគតោ, អយញ្ច ភិក្ខុ អាកាសេនាគន្ត្វា វាតបានទ្វារេ ឋិតោតិ. សោ គហេតព្ពគហណំ អបស្សន្តោ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តលោណសក្ខរា វិយ ទោសេន តដតដាយន្តោ ឯវមាហ – ‘‘សមណ, អាកាសេ ឋត្វាបិ កិំ លភិស្សសិ, អាកាសេ អបទេ បទំ ទស្សេត្វា ចង្កមន្តោបិ នេវ លភិស្សសី’’តិ. ថេរោ តស្មិំ ឯវ ឋានេ អបរាបរំ ចង្កមិ. សេដ្ឋិ ‘‘ចង្កមន្តោ កិំ លភិស្សសិ, អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទន្តោបិ ន លភិស្សសិយេវា’’តិ អាហ. ថេរោ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ. អថ នំ ‘‘អាកាសេ និសិន្នោ កិំ លភិស្សសិ, អាគន្ត្វា វាតបានស្ស ឧម្មារេ ឋិតោបិ ន លភិស្សសី’’តិ អាហ. ថេរោ ឧម្មារេ ឋិតោ. ‘‘ឧម្មារេ ឋិតោបិ កិំ លភិស្សសិ, ធូមាយន្តោបិ ន លភិស្សសិ ឯវា’’តិ អាហ. ថេរោបិ ធូមាយិ. សកលបាសាទោ ឯកធូមោ អហោសិ. សេដ្ឋិនោ អក្ខីនំ សូចិយា វិជ្ឈនកាលោ វិយ អហោសិ, គេហជ្ឈាយនភយេន បន ‘‘ត្វំ បជ្ជលន្តោបិ ន លភិស្សសី’’តិ អវត្វា ‘‘អយំ សមណោ សុដ្ឋុ លគ្គោ, អលទ្ធា ន គមិស្សតិ, ឯកមស្ស បូវំ ទាបេស្សាមី’’តិ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ ឯកំ ខុទ្ទកបូវំ បចិត្វា សមណស្ស ទត្វា ឧយ្យោជេហិ ន’’ន្តិ. សា ថោកំ ឯវ បិដ្ឋំ កបល្លបាតិយំ បក្ខិបិ, មហាបូវោ ហុត្វា សកលបាតិំ បូរេត្វា ឧទ្ធុមាតោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ.

សេដ្ឋិ តំ ទិស្វា ‘‘ពហុំ តយា បិដ្ឋំ គហិតំ ភវិស្សតី’’តិ សយមេវ ទព្ពិកណ្ណេន ថោកំ បិដ្ឋំ គហេត្វា បក្ខិបិ, បូវោ បុរិមបូវតោ មហន្តតរោ ជាតោ. ឯវំ យំ យំ បចតិ, សោ សោ មហន្តមហន្តោវ ហោតិ. សោ និព្ពិន្នោ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឥមស្ស ឯកំ បូវំ ទេហី’’តិ. តស្សា បច្ឆិតោ ឯកំ បូវំ គណ្ហន្តិយា សព្ពេ ឯកាពទ្ធា អល្លីយិំសុ. សា សេដ្ឋិំ អាហ – ‘‘សាមិ, សព្ពេ បូវា ឯកតោ លគ្គា, វិសុំ កាតុំ ន សក្កោមី’’តិ. ‘‘អហំ ករិស្សាមី’’តិ សោបិ កាតុំ នាសក្ខិ. ឧភោបិ ជនា កោដិយំ គហេត្វា កឌ្ឍន្តាបិ វិយោជេតុំ នាសក្ខិំសុ ឯវ. អថស្ស បូវេហិ សទ្ធិំ វាយមន្តស្សេវ សរីរតោ សេទា មុច្ចិំសុ, បិបាសា ឧបច្ឆិជ្ជិ. តតោ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ន មេ បូវេហិ អត្ថោ, បច្ឆិយា សទ្ធិំយេវ ឥមស្ស ទេហី’’តិ. សា បច្ឆិំ អាទាយ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា អទាសិ. ថេរោ ឧភិន្នម្បិ ធម្មំ ទេសេសិ, តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ កថេសិ, ‘‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋ’’ន្តិ ទិន្នទានាទីនំ ផលំ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទំ វិយ ទស្សេសិ.

តំ សុត្វា បសន្នចិត្តោ ហុត្វា សេដ្ឋិ ‘‘ភន្តេ, អាគន្ត្វា ឥមស្មិំ បល្លង្កេ និសីទិត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. ថេរោ, ‘‘មហាសេដ្ឋិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ‘បូវេ ខាទិស្សាមី’តិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វិហារេ និសិន្នោ, តុម្ហាកំ រុចិយា សតិ អហំ វោ នេស្សាមិ, សេដ្ឋិភរិយំ បូវេ ច ខីរាទីនិ ច គណ្ហាបេថ, សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ អាហ. ‘‘កហំ បន, ភន្តេ, ឯតរហិ សត្ថា’’តិ? ‘‘ឥតោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្ថកេ ជេតវនវិហារេ, មហាសេដ្ឋី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, កាលំ អនតិក្កមិត្វា ឯត្តកំ អទ្ធានំ កថំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘មហាសេដ្ឋិ, តុម្ហាកំ រុចិយា សតិ អហំ វោ អត្តនោ ឥទ្ធិពលេន នេស្សាមិ, តុម្ហាកំ បាសាទេ សោបានសីសំ អត្តនោ ឋានេ ឯវ ភវិស្សតិ, សោបានបរិយោសានំ បន វោ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ភវិស្សតិ, ឧបរិបាសាទា ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱតរណកាលមត្តេនេវ ជេតវនំ នេស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

ថេរោ សោបានសីសំ តត្ថេវ កត្វា ‘‘សោបានបាទមូលំ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. តថេវ អហោសិ. ឥតិ ថេរោ សេដ្ឋិញ្ច សេដ្ឋិភរិយញ្ច ឧបរិបាសាទា ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱតរណកាលតោ ខិប្បតរំ ជេតវនំ សម្បាបេសិ. តេ ឧភោបិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា កាលំ អារោចេសុំ. សត្ថា ភត្តគ្គំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. មហាសេដ្ឋិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទក្ខិណោទកំ អទាសិ. ភរិយាបិស្ស តថាគតស្ស បត្តេ បូវំ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថា អត្តនោ យាបនមត្តំ គណ្ហិ, បញ្ចសតា ភិក្ខូបិ យាបនមត្តំ គណ្ហិំសុ. សេដ្ឋិ ខីរសប្បិមធុសក្ខរាទីនិ ទទមានោ ន ខយំ អគមាសិ. សត្ថា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេសិ. មហាសេដ្ឋិបិ សទ្ធិំ ភរិយាយ យាវទត្ថំ ខាទិ. បូវានំ បរិយោសានមេវ ន បញ្ញាយតិ. សកលវិហារេ ភិក្ខូនញ្ច វិឃាសាទានញ្ច ទិន្នេសុបិ បរិយន្តោ ន បញ្ញាយតេវ. ‘‘ភន្តេ, បូវា បរិក្ខយំ ន គច្ឆន្តី’’តិ ភគវតោ អារោចេសុំ. ‘‘តេន ហិ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ឆឌ្ឌេថា’’តិ. អថ នេ ទ្វារកោដ្ឋកស្ស អវិទូរេ បព្ភារដ្ឋានេ ឆឌ្ឌយិំសុ. យាវជ្ជតនាបិ តំ ឋានំ កបល្លកបូវបព្ភារន្តេវ បញ្ញាយតិ. មហាសេដ្ឋិ សហ ភរិយាយ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ភគវា អនុមោទនមកាសិ. អនុមោទនាវសានេ ឧភោបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ សោបានំ អារុយ្ហ អត្តនោ បាសាទេយេវ បតិដ្ឋហិំសុ.

តតោ បដ្ឋាយ សេដ្ឋិ អសីតិកោដិធនំ ពុទ្ធសាសនេយេវ វិក្កិរិ. បុនទិវសេ សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ភិក្ខូ ‘‘បស្សថាវុសោ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស អានុភាវំ, អនុបហច្ច នាម សទ្ធំ, អនុបហច្ច ភោគេ មច្ឆរិយសេដ្ឋិំ មុហុត្តេនេវ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា បូវេ គាហាបេត្វា ជេតវនំ អានេត្វា សត្ថុ សម្មុខំ កត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ, អហោ មហានុភាវោ ថេរោ’’តិ ថេរស្ស គុណំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា កថំ សុត្វា អាគន្ត្វា, ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, កុលទមកេន នាម ភិក្ខុនា អនុបហច្ច សទ្ធំ, អនុបហច្ច ភោគេ, កុលំ អកិលមេត្វា អវិហេឋេត្វា បុប្ផតោ រេណុំ គណ្ហន្តេន ភមរេន វិយ ឧបសង្កមិត្វា ពុទ្ធគុណំ ជានាបេតព្ពំ, តាទិសោ មម បុត្តោ មោគ្គល្លានោ’’តិ ថេរំ បសំសិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៩. ‘‘យថាបិ ភមរោ បុប្ផំ, វណ្ណគន្ធមហេឋយំ;

បលេតិ រសមាទាយ, ឯវំ គាមេ មុនី ចរេ’’តិ.

តត្ថ ភមរោតិ យា កាចិ មធុករជាតិ. បុប្ផន្តិ បុប្ផារាមេ ចរន្តោ បុប្ផញ្ច វណ្ណញ្ច គន្ធញ្ច អហេឋយន្តោ អវិនាសេន្តោ វិចរតីតិ អត្ថោ. បលេតីតិ ឯវំ ចរិត្វា យាវទត្ថំ រសំ បិវិត្វា អបរម្បិ មធុករណត្ថាយ អាទាយ បលេតិ, សោ ឯវំ វនគហនំ អជ្ឈោគាហេត្វា ឯកស្មិំ រុក្ខសុសិរេ តំ រជមិស្សកំ រសំ ឋបេត្វា អនុបុព្ពេន មធុររសំ មធុំ ករោតិ, ន តស្ស បុប្ផារាមេ វិចរិតបច្ចយា បុប្ផំ វា វណ្ណគន្ធំ វាស្ស វិគច្ឆតិ, អថ ខោ សព្ពំ បាកតិកមេវ ហោតិ. ឯវំ គាមេ មុនី ចរេតិ ឯវំ សេខាសេខភេទោ អនាគារិយមុនិ កុលបដិបាដិយា គាមេ ភិក្ខំ គណ្ហន្តោ វិចរតីតិ អត្ថោ. ន ហិ តស្ស គាមេ ចរណបច្ចយា កុលានំ សទ្ធាហានិ វា ភោគហានិ វា ហោន្តិ. សទ្ធាបិ ភោគាបិ បាកតិកាវ ហោន្តិ. ឯវំ ចរិត្វា ច បន និក្ខមិត្វា សេខមុនិ តាវ ពហិគាមេ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វា និសិន្នោ អក្ខភញ្ជនវណបដិច្ឆាទនបុត្តមំសូបមាទិវសេន បច្ចវេក្ខន្តោ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា តថារូបំ វនសណ្ឌំ អនុបវិសិត្វា អជ្ឈត្តិកកម្មដ្ឋានំ សម្មសន្តោ ចត្តារោ មគ្គេ, ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ ហត្ថគតានេវ ករោតិ. អសេខមុនិ បន ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុញ្ជតិ. អយមស្ស ភមរេន សទ្ធិំ មធុករណសរិក្ខតា វេទិតព្ពា. ឥធ បន ខីណាសវោវ អធិប្បេតោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ វត្វា ឧត្តរិបិ ថេរស្ស គុណំ បកាសេតុំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ មោគ្គល្លានេន មច្ឆរិយសេដ្ឋិ ទមិតោ, បុព្ពេបិ នំ ទមេត្វា កម្មផលសម្ពន្ធំ ជានាបេសិ ឯវា’’តិ វត្វា ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘ឧភោ ខញ្ជា ឧភោ កុណី, ឧភោ វិសមចក្ខុកា;

ឧភិន្នំ បិឡកា ជាតា, នាហំ បស្សាមិ ឥល្លិស’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៧៨) –

ឥមំ ឥល្លិសជាតកំ កថេសីតិ.

មច្ឆរិយកោសិយសេដ្ឋិវត្ថុ បញ្ចមំ.