៣. វិដដូភវត្ថុ

បុប្ផានិហេវ បចិនន្តន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ សបរិសំ មហោឃេន អជ្ឈោត្ថរិត្វា មារិតំ វិដដូភំ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – សាវត្ថិយញ្ហិ មហាកោសលរញ្ញោ បុត្តោ បសេនទិកុមារោ នាម. វេសាលិយំ លិច្ឆវិរញ្ញោ បុត្តោ លិច្ឆវិកុមារោ មហាលិ នាម, កុសិនារាយំ មល្លរាជបុត្តោ ពន្ធុលោ នាមាតិ ឥមេ តយោ ទិសាបាមោក្ខស្សាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បុគ្គហណត្ថំ តក្កសិលំ គន្ត្វា ពហិនគរេ សាលាយ សមាគតា អញ្ញមញ្ញស្ស អាគតការណញ្ច កុលញ្ច នាមញ្ច បុច្ឆិត្វា សហាយកា ហុត្វា ឯកតោវ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា សិប្បំ សិក្ខន្តា ន ចិរស្សេវ ឧគ្គហិតសិប្បា អាចរិយំ អាបុច្ឆិត្វា ឯកតោវ និក្ខមិត្វា សកសកដ្ឋានានិ អគមំសុ. តេសុ បសេនទិកុមារោ បិតុ សិប្បំ ទស្សេត្វា បសន្នេន បិតរា រជ្ជេ អភិសិត្តោ. មហាលិកុមារោ លិច្ឆវីនំ សិប្បំ ទស្សេន្តោ មហន្តេន ឧស្សាហេន ទស្សេសិ, តស្ស អក្ខីនិ ភិជ្ជិត្វា អគមំសុ. លិច្ឆវិរាជានោ ‘‘អហោ វត អម្ហាកំ អាចរិយោ អក្ខិវិនាសំ បត្តោ, ន នំ បរិច្ចជិស្សាម, ឧបដ្ឋហិស្សាម ន’’ន្តិ តស្ស សតសហស្សុដ្ឋានកំ ឯកំ ទ្វារំ អទំសុ. សោ តំ និស្សាយ បញ្ចសតេ លិច្ឆវិរាជបុត្តេ សិប្បំ សិក្ខាបេន្តោ វសិ. ពន្ធុលកុមារោ សដ្ឋិំ សដ្ឋិំ វេឡូ គហេត្វា មជ្ឈេ អយសលាកំ បក្ខិបិត្វា សដ្ឋិកលាបេ ឧស្សាបេត្វា ឋបិតេ មល្លរាជកុលេហិ ‘‘ឥមេ កប្បេតូ’’តិ វុត្តោ អសីតិហត្ថំ អាកាសំ ឧល្លង្ឃិត្វា អសិនា កប្បេន្តោ អគមាសិ. សោ ឱសានកលាបេ អយសលាកាយ ‘‘កិរី’’តិ សទ្ទំ សុត្វា, ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា សព្ពកលាបេសុ អយសលាកានំ ឋបិតភាវំ ញត្វា អសិំ ឆឌ្ឌេត្វា រោទមានោ ‘‘មយ្ហំ ឯត្តកេសុ ញាតិសុហជ្ជេសុ ឯកោបិ សសិនេហោ ហុត្វា ឥមំ ការណំ នាចិក្ខិ. សចេ ហិ អហំ ជានេយ្យំ, អយសលាកាយ សទ្ទំ អនុដ្ឋាបេន្តោវ ឆិន្ទេយ្យ’’ន្តិ វត្វា, ‘‘សព្ពេបិមេ មារេត្វា រជ្ជំ ករេយ្យ’’ន្តិ មាតាបិតូនំ កថេសិ. តេហិ ‘‘បវេណិរជ្ជំ នាម, តាត, ឥទំ ន លព្ភា ឯវំ កាតុ’’ន្តិ នានប្បការេន វារិតោ ‘‘តេន ហិ មម សហាយកស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ សាវត្ថិំ អគមាសិ.

បសេនទិ កោសលោ រាជា តស្សាគមនំ សុត្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា មហន្តេន សក្ការេន តំ នគរំ បវេសេត្វា សេនាបតិដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ មាតាបិតរោ បក្កោសាបេត្វា តត្ថេវ វាសំ កប្បេសិ. អថេកទិវសំ រាជា ឧបរិបាសាទេ ឋិតោ អន្តរវីថិំ ឱលោកយមានោ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស ចូឡអនាថបិណ្ឌិកស្ស វិសាខាយ សុប្បវាសាយា’’តិ ឯតេសំ គេហេ និច្ចំ ភត្តកិច្ចត្ថាយ គច្ឆន្តេ អនេកសហស្សេ ភិក្ខូ ទិស្វា, ‘‘កហំ, អយ្យា, គច្ឆន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ទេវ, អនាថបិណ្ឌិកស្ស គេហេ និច្ចភត្តសលាកភត្តគិលានភត្តាទីនំ អត្ថាយ ទេវសិកំ ទ្វេ ភិក្ខុសហស្សានិ គច្ឆន្តិ, ចូឡអនាថបិណ្ឌិកស្ស គេហេ បញ្ចសតានិ, តថា វិសាខាយ តថា សុប្បវាសាយា’’តិ វុត្តេ សយម្បិ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបដ្ឋហិតុកាមោ វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខុសហស្សេន សទ្ធិំ សត្ថារំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ សហត្ថា ទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, បញ្ចហិ មេ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និពទ្ធំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. ‘‘មហារាជ ពុទ្ធា នាម ឯកដ្ឋានេ និពទ្ធំ ភិក្ខំ ន គណ្ហន្តិ, ពហូ ជនា ពុទ្ធានំ អាគមនំ បច្ចាសីសន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯកំ ភិក្ខុំ និពទ្ធំ បេសេថា’’តិ អាហ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរស្ស ភារំ អកាសិ. រាជា ភិក្ខុសង្ឃេ អាគតេ បត្តំ គហេត្វា, ‘‘ឥមេ នាម បរិវិសន្តូ’’តិ អវិចារេត្វាវ សត្តាហំ សយមេវ បរិវិសិត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ វិក្ខិត្តចិត្តោ បមជ្ជមកាសិ. រាជកុលេ នាម អនាណត្តា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា ភិក្ខូ និសីទាបេត្វា បរិវិសិតុំ ន លភន្តិ ‘‘ន មយំ ឥធ ឋាតុំ សក្ខិស្សាមា’’តិ ពហូ ភិក្ខូ បក្កមិំសុ. រាជា ទុតិយទិវសេបិ បមជ្ជិ, ទុតិយទិវសេបិ ពហូ ភិក្ខូ បក្កមិំសុ. តតិយទិវសេបិ បមជ្ជិ, តទា អានន្ទត្ថេរំ ឯកកមេវ ឋបេត្វា អវសេសា បក្កមិំសុ. បុញ្ញវន្តា នាម ការណវសិកា ហោន្តិ, កុលានំ បសាទំ រក្ខន្តិ. តថាគតស្ស ច សារិបុត្តត្ថេរោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោតិ ទ្វេ អគ្គសាវកា, ខេមា ឧប្បលវណ្ណាតិ ទ្វេ អគ្គសាវិកា, ឧបាសកេសុ ចិត្តោ, គហបតិ, ហត្ថកោ អាឡវកោតិ ទ្វេ អគ្គឧបាសកា, ឧបាសិកាសុ វេឡុកណ្ឋកី នន្ទមាតា, ខុជ្ជុត្តរាតិ ទ្វេ អគ្គឧបាសិកា, ឥតិ ឥមេ អដ្ឋ ជនេ អាទិំ កត្វា ឋានន្តរបត្តា សព្ពេបិ សាវកា ឯកទេសេន ទសន្នំ បារមីនំ បូរិតត្តា មហាបុញ្ញា អភិនីហារសម្បន្នា. អានន្ទត្ថេរោបិ កប្បសតសហស្សំ បូរិតបារមី អភិនីហារសម្បន្នោ មហាបុញ្ញោ អត្តនោ ការណវសិកតាយ កុលស្ស បសាទំ រក្ខន្តោ អដ្ឋាសិ. តំ ឯកកមេវ និសីទាបេត្វា បរិវិសិំសុ.

រាជា ភិក្ខូនំ គតកាលេ អាគន្ត្វា ខាទនីយភោជនីយានិ តថេវ ឋិតានិ ទិស្វា, ‘‘កិំ, អយ្យា, នាគមិំសូ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អានន្ទត្ថេរោ ឯកកោវ អាគតោ ទេវា’’តិ សុត្វា, ‘‘អទ្ធា ឯត្តកំ មេ ភត្តច្ឆេទនមកំសូ’’តិ ភិក្ខូនំ កុទ្ធោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយា បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ភិក្ខា បដិយត្តា, អានន្ទត្ថេរោ កិរ ឯកកោវាគតោ, បដិយត្តា ភិក្ខា តថេវ ឋិតា, បញ្ចសតា ភិក្ខូ មម គេហេ សញ្ញំ ន ករិំសុ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ អាហ. សត្ថា ភិក្ខូនំ ទោសំ អវត្វា, ‘‘មហារាជ, មម សាវកានំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ វិស្សាសោ នត្ថិ, តេន ន គតា ភវិស្សន្តី’’តិ វត្វា កុលានំ អនុបគមនការណញ្ច ឧបគមនការណញ្ច បកាសេន្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ឥមំ សុត្តមាហ –

‘‘នវហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតំ កុលំ អនុបគន្ត្វា វា នាលំ ឧបគន្តុំ, ឧបគន្ត្វា វា នាលំ ឧបនិសីទិតុំ. កតមេហិ នវហិ? ន មនាបេន បច្ចុដ្ឋេន្តិ, ន មនាបេន អភិវាទេន្តិ, ន មនាបេន អាសនំ ទេន្តិ, សន្តមស្ស បរិគុហន្តិ, ពហុកម្បិ ថោកំ ទេន្តិ, បណីតម្បិ លូខំ ទេន្តិ, អសក្កច្ចំ ទេន្តិ នោ សក្កច្ចំ, ន ឧបនិសីទន្តិ ធម្មស្សវនាយ, ភាសិតមស្ស ន សុស្សូសន្តិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, នវហង្គេហិ សមន្នាគតំ កុលំ អនុបគន្ត្វា វា នាលំ ឧបគន្តុំ, ឧបគន្ត្វា វា នាលំ ឧបនិសីទិតុំ.

‘‘នវហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតំ កុលំ អនុបគន្ត្វា វា អលំ ឧបគន្តុំ, ឧបគន្ត្វា វា អលំ ឧបនិសីទិតុំ. កតមេហិ នវហិ? មនាបេន បច្ចុដ្ឋេន្តិ, មនាបេន អភិវាទេន្តិ, មនាបេន អាសនំ ទេន្តិ, សន្តមស្ស ន បរិគុហន្តិ, ពហុកម្បិ ពហុកំ ទេន្តិ, បណីតម្បិ បណីតំ ទេន្តិ, សក្កច្ចំ ទេន្តិ នោ អសក្កច្ចំ, ឧបនិសីទន្តិ ធម្មស្សវនាយ, ភាសិតមស្ស សុស្សូសន្តិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, នវហង្គេហិ សមន្នាគតំ កុលំ អនុបគន្ត្វា វា អលំ ឧបគន្តុំ, ឧបគន្ត្វា វា អលំ ឧបនិសីទិតុ’’ន្តិ (អ. និ. ៩.១៧).

ឥតិ ខោ, មហារាជ, មម សាវកា តុម្ហាកំ សន្តិកា វិស្សាសំ អលភន្តា ន គតា ភវិស្សន្តីតិ. បោរាណកបណ្ឌិតាបិ ហិ អវិស្សាសិកដ្ឋានេ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋិយមានាបិ មារណន្តិកំ វេទនំ បត្វា វិស្សាសិកដ្ឋានមេវ អគមិំសូតិ. ‘‘កទា, ភន្តេ’’តិ រញ្ញា បុដ្ឋោ អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ កេសវោ នាម រាជា រជ្ជំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តំ បញ្ច បុរិសសតានិ អនុបព្ពជិំសុ. សោ កេសវតាបសោ នាម អហោសិ. បសាធនកប្បកោ បនស្ស អនុបព្ពជិត្វា កប្បកោ នាម អន្តេវាសិកោ អហោសិ. កេសវតាបសោ បរិសាយ សទ្ធិំ អដ្ឋ មាសេ ហិមវន្តេ វសិត្វា វស្សារត្តសមយេ លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ពារាណសិំ បត្វា ភិក្ខាយ បាវិសិ. អថ នំ រាជា ទិស្វា បសីទិត្វា ចតុមាសំ អត្តនោ សន្តិកេ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គហេត្វា ឧយ្យានេវ វសាបេន្តោ សយំ សាយំបាតំ អស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ. អវសេសា តាបសា កតិបាហំ វសិត្វា ហត្ថិសទ្ទាទីហិ ឧព្ពាឡ្ហា ហុត្វា ឧក្កណ្ឋិត្វា, ‘‘អាចរិយ, ឧក្កណ្ឋិតម្ហា, គច្ឆាមា’’តិ អាហំសុ. ‘‘កហំ, តាតា’’តិ? ‘‘ហិមវន្តំ, អាចរិយា’’តិ. រាជា អម្ហាកំ អាគតទិវសេយេវ ចតុមាសំ ឥធ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គណ្ហិ. ‘‘កថំ គមិស្សថ, តាតា’’តិ? ‘‘តុម្ហេហិ អម្ហាកំ អនាចិក្ខិត្វាវ បដិញ្ញា ទិន្នា, មយំ ឥធ ន សក្កោម វសិតុំ, ឥតោ អវិទូរេ តុម្ហាកំ បវត្តិស្សវនដ្ឋានេ វសិស្សាមា’’តិ វន្ទិត្វា បក្កមិំសុ. កប្បន្តេវាសិកេន សទ្ធិំ អាចរិយោ ឱហីយិ.

រាជា ឧបដ្ឋានំ អាគតោ, ‘‘កហំ, អយ្យា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សព្ពេ ឧក្កណ្ឋិតម្ហាតិ វត្វា ហិមវន្តំ គតា, មហារាជា’’តិ អាហ. កប្បកោបិ ន ចិរស្សេវ ឧក្កណ្ឋិត្វា អាចរិយេន បុនប្បុនំ វារិយមានោបិ ‘‘ន សក្កោមី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. ឥតរេសំ បន សន្តិកំ អគន្ត្វា អាចរិយស្ស បវត្តិំ សុណន្តោ អវិទូរេ ឋានេ វសិ. អបរភាគេ អាចរិយស្ស អន្តេវាសិកេ អនុស្សរន្តស្ស កុច្ឆិរោគោ ឧប្បជ្ជិ. រាជា វេជ្ជេហិ តិកិច្ឆាបេសិ, រោគោ ន វូបសម្មតិ. តាបសោ អាហ – ‘‘កិំ, មហារាជ, ឥច្ឆសិ មេ រោគវូបសម’’ន្តិ? ‘‘ភន្តេ, សចាហំ សក្កុណេយ្យំ, ឥទានេវ វោ ផាសុកំ ករេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘មហារាជ, សចេ មេ ផាសុកំ ឥច្ឆសិ, មំ អន្តេវាសិកានំ សន្តិកំ បេសេហី’’តិ. រាជា ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ តំ មញ្ចកេ និបជ្ជាបេត្វា នារទអមច្ចប្បមុខេ ចត្តារោ អមច្ចេ ‘‘មម អយ្យស្ស បវត្តិំ ញត្វា, មយ្ហំ សាសនំ បហិណេយ្យាថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. កប្បន្តេវាសិកោ អាចរិយស្ស អាគមនំ សុត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ឥតរេ ‘‘កហ’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អសុកដ្ឋានេ កិរ វសន្តី’’តិ អាហ. តេបិ អាចរិយស្សាគមនភាវំ សុត្វា តត្ថេវ សមោសរិត្វា អាចរិយស្ស ឧណ្ហោទកំ ទត្វា ផលាផលំ អទំសុ. តំ ខណញ្ញេវ រោគោ វូបសម្មតិ. សោ កតិបាហេនេវ សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ. អថ នំ នារទោ បុច្ឆិ –

‘‘មនុស្សិន្ទំ ជហិត្វាន, សព្ពកាមសមិទ្ធិនំ;

កថំ នុ ភគវា កេសី, កប្បស្ស រមតិ អស្សមេ.

‘‘សាទូនិ រមណីយានិ, សន្តិ វក្ខា មនោរមា;

សុភាសិតានិ កប្បស្ស, នារទ រមយន្តិ មំ.

‘‘សាលីនំ ឱទនំ ភុញ្ជេ, សុចិំ មំសូបសេចនំ;

កថំ សាមាកនីវារំ, អលោណំ ឆាទយន្តិ តំ.

‘‘សាទុំ វា យទិ វាសាទុំ, អប្បំ វា យទិ វា ពហុំ;

វិស្សត្ថោ យត្ថ ភុញ្ជេយ្យ, វិស្សាសបរមា រសា’’តិ. (ជា. ១.៤.១៨១-១៨៤);

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេន្តោ ‘‘តទា រាជា មោគ្គល្លានោ អហោសិ, នារទោ សារិបុត្តោ, កប្បន្តេវាសិកោ អានន្ទោ, កេសវតាបសោ អហមេវា’’តិ វត្វា, ‘‘ឯវំ, មហារាជ, បុព្ពេបិ បណ្ឌិតា មារណន្តិកំ វេទនំ បត្វា វិស្សាសិកដ្ឋានំ គមិំសុ, មម សាវកា តុម្ហាកំ សន្តិកេ វិស្សាសំ ន លភន្តិ មញ្ញេ’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ មយា វិស្សាសំ កាតុំ វដ្ដតិ, កថំ នុ ខោ ករិស្សាមីតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ញាតិធីតរំ មម គេហេ កាតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ សន្តេ ‘ទហរា ច សាមណេរា ច សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ញាតិរាជា’តិ មម សន្តិកំ វិស្សត្ថា និពទ្ធំ អាគមិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ឯកំ មេ ធីតរំ ទេន្តូ’’តិ សាកិយានំ សន្តិកំ សាសនំ បេសេសិ. ‘‘កតរស្ស សក្យស្ស ធីតា’’តិ ច បុច្ឆិត្វា, ‘‘ញត្វា អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ វត្វា ទូតេ អាណាបេសិ. ទូតា គន្ត្វា សាកិយេ ទារិកំ យាចិំសុ. តេ សន្និបតិត្វា, ‘‘បក្ខន្តរិកោ រាជា, សចេ ន ទស្សាម, វិនាសេស្សតិ នោ, ន ខោ បន អម្ហេហិ កុលេន សទិសោ, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ មន្តយិំសុ. មហានាមោ ‘‘មម ទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ ជាតា វាសភខត្តិយា នាម ធីតា រូបសោភគ្គប្បត្តា អត្ថិ, តំ ទស្សាមា’’តិ វត្វា ទូតេ អាហ – ‘‘សាធុ, រញ្ញោ ទារិកំ ទស្សាមា’’តិ. ‘‘សា កស្ស, ធីតា’’តិ? ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ចូឡបិតុបុត្តស្ស មហានាមស្ស សក្កស្ស ធីតា វាសភខត្តិយា នាមា’’តិ.

តេ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា ‘‘យទិ ឯវំ, សាធុ, សីឃំ អានេថ, ខត្តិយា ច នាម ពហុមាយា, ទាសិធីតរម្បិ បហិណេយ្យុំ, បិតរា សទ្ធិំ ឯកភាជនេ ភុញ្ជន្តិំ អានេយ្យាថា’’តិ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា, ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជន្តិំ រាជា ឥច្ឆតី’’តិ អាហំសុ. មហានាមោ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តំ អលង្ការាបេត្វា អត្តនោ ភោជនកាលេ បក្កោសាបេត្វា តាយ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជនាការំ ទស្សេត្វា ទូតានំ និយ្យាទេសិ. តេ តំ អាទាយ សាវត្ថិំ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា តុដ្ឋមានសោ តំ បញ្ចន្នំ ឥត្ថិសតានំ ជេដ្ឋិកំ កត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ អភិសិញ្ចិ. សា ន ចិរស្សេវ សុវណ្ណវណ្ណំ បុត្តំ វិជាយិ.

អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ រាជា ទារកស្ស អយ្យកស្ស សន្តិកំ បេសេសិ ‘‘សក្យរាជធីតា វាសភខត្តិយា បុត្តំ វិជាតា, កិមស្ស នាមំ ករោមា’’តិ? តំ បន សាសនំ គហេត្វា គតោ អមច្ចោ ថោកំ ពធិរធាតុកោ, សោ គន្ត្វា រញ្ញោ អយ្យកស្ស អារោចេសិ, សោ តំ សុត្វា ‘‘វាសភខត្តិយា បុត្តំ អវិជាយិត្វាបិ សព្ពជនំ អភិភវិ, ឥទានិ បន រញ្ញោ អតិវិយ វល្លភា ភវិស្សតី’’តិ អាហ. ពធិរោ អមច្ចោ ‘‘វល្លភា’’តិ វចនំ ទុស្សុតំ សុត្វា ‘‘វិដដូភោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា រាជានំ ឧបគន្ត្វា, ‘‘ទេវ, កុមារស្ស កិរ ‘វិដដូភោ’តិ នាមំ ករោថា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘បោរាណកំ នោ កុលសន្តកំ នាមំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ នាមំ អកាសិ. អថស្ស ទហរកាលេយេវ រាជា ‘‘សត្ថុ បិយំ ករោមី’’តិ សេនាបតិដ្ឋានំ អទាសិ.

សោ កុមារបរិហារេន វឌ្ឍន្តោ សត្តវស្សិកកាលេ អញ្ញេសំ កុមារានំ មាតាមហកុលតោ ហត្ថិរូបកអស្សរូបកាទីនិ អាហរិយមានានិ ទិស្វា មាតរំ បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, អញ្ញេសំ មាតាមហកុលតោ បណ្ណាការោ អាហរីយតិ, មយ្ហំ កោចិ កិញ្ចិ ន បេសេសិ, កិំ ត្វំ និមាតា និបិតា’’តិ? អថ នំ សា, ‘‘តាត, តវ សក្យរាជានោ មាតាមហា ទូរេ បន វសន្តិ, តេន តេ កិញ្ចិ ន បេសេន្តី’’តិ វញ្ចេសិ. សោឡសវស្សិកកាលេ, ‘‘អម្ម, តវ មាតាមហកុលំ បស្សិតុកាមោម្ហី’’តិ វត្វា, ‘‘អលំ, តាត, កិំ តត្ថ គន្ត្វា ករិស្សតី’’តិ វារិយមានោបិ បុនប្បុនំ យាចិ. អថស្ស មាតា ‘‘តេន ហិ គច្ឆា’’តិ សម្បដិច្ឆិ. សោ បិតុ អារោចេត្វា មហន្តេន បរិវារេន និក្ខមិ. វាសភខត្តិយា បុរេតរំ បណ្ណំ បេសេសិ – ‘‘អហំ ឥធ សុខំ វសាមិ, មាស្ស កិញ្ចិ សាមិនោ អន្តរំ ទស្សយិំសូ’’តិ. សាកិយា វិដដូភស្ស អាគមនំ ញត្វា, ‘‘វន្ទិតុំ ន សក្កោមា’’តិ តស្ស ទហរទហរេ កុមារេ ជនបទំ បហិណិត្វា តស្មិំ កបិលបុរំ សម្បត្តេ សន្ថាគារេ សន្និបតិំសុ. កុមារោ តត្ថ គន្ត្វា អដ្ឋាសិ.

អថ នំ ‘‘អយំ តេ, តាត, មាតាមហោ, អយំ មាតុលោ’’តិ វត្វា វន្ទាបេសុំ. សោ សព្ពេ វន្ទមានោ វិចរិត្វា ឯកម្បិ អត្តានំ វន្ទន្តំ អទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មំ វន្ទន្តា នត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. សាកិយា, ‘‘តាត, តេ កនិដ្ឋកុមារា ជនបទំ គតា’’តិ វត្វា តស្ស មហន្តំ សក្ការំ ករិំសុ. សោ កតិបាហំ វសិត្វា មហន្តេន បរិវារេន និក្ខមិ. អថេកា ទាសី សន្ថាគារេ តេន និសិន្នផលកំ ‘‘ឥទំ វាសភខត្តិយាយ ទាសិយា បុត្តស្ស និសិន្នផលក’’ន្តិ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា ខីរោទកេន ធោវិ. ឯកោ បុរិសោ អត្តនោ អាវុធំ បមុស្សិត្វា និវត្តោ តំ គណ្ហន្តោ វិដដូភកុមារស្ស អក្កោសនសទ្ទំ សុត្វា តំ ការណំ បុច្ឆិត្វា, ‘‘វាសភខត្តិយា ទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ មហានាមសក្កំ បដិច្ច ជាតា’’តិ ញត្វា ពលកាយស្ស កថេសិ. ‘‘វាសភខត្តិយា កិរ ទាសិធីតា’’តិ មហាកោលាហលំ អហោសិ. តំ សុត្វា វិដដូភោ ‘‘ឯតេ តាវ មម និសិន្នផលកំ ខីរោទកេន ធោវន្តុ, អហំ បន រជ្ជេ បតិដ្ឋិតកាលេ ឯតេសំ គលលោហិតំ គហេត្វា មម និសិន្នផលកំ ធោវិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ បដ្ឋបេសិ. តស្មិំ សាវត្ថិំ គតេ អមច្ចា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា ‘‘មយ្ហំ ទាសិធីតរំ អទំសូ’’តិ សាកិយានំ កុជ្ឈិត្វា វាសភខត្តិយាយ ច បុត្តស្ស ច ទិន្នបរិហារំ អច្ឆិន្ទិត្វា ទាសទាសីហិ លទ្ធព្ពមត្តមេវ ទាបេសិ.

តតោ កតិបាហច្ចយេន សត្ថា រាជនិវេសនំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. រាជា អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ កិរ ញាតកេហិ ទាសិធីតា មយ្ហំ ទិន្នា, តេនស្សា អហំ សបុត្តាយ បរិហារំ អច្ឆិន្ទិត្វា ទាសទាសីហិ លទ្ធព្ពមត្តមេវ ទាបេសិ’’ន្តិ អាហ. សត្ថា ‘‘អយុត្តំ, មហារាជ, សាកិយេហិ កតំ, ទទន្តេហិ នាម សមានជាតិកា ទាតព្ពា អស្ស, តំ បន, មហារាជ, វទាមិ, វាសភខត្តិយា ខត្តិយរាជធីតា ខត្តិយរញ្ញោ គេហេ អភិសេកំ លភិ. វិដដូភោបិ ខត្តិយរាជានមេវ បដិច្ច ជាតោ, មាតុគោត្តំ នាម កិំ ករិស្សតិ, បិតុគោត្តមេវ បមាណន្តិ. បោរាណកបណ្ឌិតា ទលិទ្ទិត្ថិយា កដ្ឋហារិកាយ អគ្គមហេសិដ្ឋានំ អទំសុ, តស្សា ច កុច្ឆិម្ហិ ជាតកុមារោ ទ្វាទសយោជនិកាយ ពារាណសិយា រជ្ជំ បត្វា កដ្ឋវាហនរាជា នាម ជាតោ’’តិ កដ្ឋហារិជាតកំ (ជា. ១.១.៧) កថេសិ. រាជា ធម្មកថំ សុត្វា ‘‘បិតុគោត្តមេវ កិរ បមាណ’’ន្តិ តុស្សិត្វា វាសភខត្តិយាយ ច បុត្តស្ស ច បកតិបរិហារមេវ ទាបេសិ.

ពន្ធុលសេនាបតិស្សបិ ខោ កុសិនារាយំ មល្លរាជធីតា មល្លិកា នាម ភរិយា ទីឃរត្តំ បុត្តំ ន វិជាយិ. អថ នំ ពន្ធុលោ ‘‘អត្តនោ កុលឃរមេវ គច្ឆា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សា ‘‘សត្ថារំ ទិស្វាវ គមិស្សាមី’’តិ ជេតវនំ បវិសិត្វា តថាគតំ វន្ទិត្វា ឋិតា, ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ វុត្តា ‘‘សាមិកោ មំ ភន្តេ, កុលឃរំ បេសេតី’’ អាហ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘វញ្ឈា កិរស្មិ អបុត្តិកា’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ, គមនកិច្ចំ នត្ថិ, និវត្តស្សូ’’តិ. សា តុដ្ឋមានសា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និវេសនំ គន្ត្វា ‘‘កស្មា និវត្តាសី’’តិ វុត្តា ‘‘ទសពលេន និវត្តិតាម្ហី’’តិ អាហ ពន្ធុលោ ‘‘ទិដ្ឋំ ភវិស្សតិ ទីឃទស្សិនា ការណ’’ន្តិ សម្បដិច្ឆិ. សា ន ចិរស្សេវ គព្ភំ បដិលភិត្វា ឧប្បន្នទាហឡា ‘‘ទោហឡោ មេ ឧប្បន្នោ’’តិ អារោចេសិ. ‘‘កិំ ទោហឡោ’’តិ? ‘‘វេសាលិនគរេ គណរាជកុលានំ អភិសេកមង្គលបោក្ខរណិយំ ឱតរិត្វា ន្ហត្វា បានីយំ បាតុកាមាម្ហិ, សាមី’’តិ. ពន្ធុលោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា សហស្សថាមធនុំ គហេត្វា តំ រថំ អារោបេត្វា សាវត្ថិតោ និក្ខមិត្វា រថំ បាជេន្តោ មហាលិលិច្ឆវិនោ ទិន្នទ្វារេន វេសាលិំ បាវិសិ. មហាលិលិច្ឆវិនោ ច ទ្វារសមីបេ ឯវ និវេសនំ ហោតិ. សោ រថស្ស ឧម្មារេ បនិឃាតសទ្ទំ សុត្វាវ ‘‘ពន្ធុលស្ស រថសទ្ទោ ឯសោ, អជ្ជ លិច្ឆវីនំ ភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ អាហ.

បោក្ខរណិយា អន្តោ ច ពហិ ច អារក្ខា ពលវតី, ឧបរិ លោហជាលំ បត្ថដំ, សកុណានម្បិ ឱកាសោ នត្ថិ. ពន្ធុលសេនាបតិ បន រថា ឱតរិត្វា អារក្ខកេ មនុស្សេ វេត្តេន បហរន្តោ បលាបេត្វា លោហជាលំ ឆិន្ទិត្វា អន្តោបោក្ខរណីយំ ភរិយំ ន្ហាបេត្វា សយម្បិ ន្ហត្វា បុន តំ រថំ អារោបេត្វា នគរា និក្ខមិត្វា អាគតមគ្គេនេវ បាយាសិ. តេ អារក្ខមនុស្សា លិច្ឆវិរាជូនំ អារោចេសុំ. លិច្ឆវិរាជានោ កុជ្ឈិត្វា បញ្ច រថសតានិ អារុយ្ហ ‘‘ពន្ធុលមល្លំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ និក្ខមិំសុ. តំ បវត្តិំ មហាលិស្ស អារោចេសុំ. មហាលិ, ‘‘មា គមិត្ថ, សោ ហិ វោ សព្ពេ ឃោតេស្សតី’’តិ អាហ. តេបិ ‘‘មយំ គមិស្សាម ឯវា’’តិ វទិំសុ. ‘‘តេន ហិ តស្ស រថចក្កស្ស យាវ នាភិតោ បថវិំ បវិដ្ឋដ្ឋានំ ទិស្វា និវត្តេយ្យាថ, តតោ អនិវត្តន្តា បុរតោ អសនិសទ្ទំ វិយ សុណិស្សថ, តម្ហា ឋានា និវត្តេយ្យាថ. តតោ អនិវត្តន្តា តុម្ហាកំ រថធុរេសុ ឆិទ្ទំ បស្សិស្សថ, តម្ហា ឋានា និវត្តេយ្យាថ, បុរតោ មា គមិត្ថា’’តិ. តេ តស្ស វចនេន អនិវត្តិត្វា តំ អនុពន្ធិំសុ ឯវ. មល្លិកា ទិស្វា, ‘‘រថា, សាមិ, បញ្ញាយន្តី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ ឯកស្សេវ រថស្ស បញ្ញាយនកាលេ មំ អារោចេយ្យាសី’’តិ. សា យទា សព្ពេ រថា ឯកោ វិយ ហុត្វា បញ្ញាយិំសុ, តទា ‘‘ឯកមេវ, សាមិ, រថសីសំ បញ្ញាយតី’’តិ អាហ. ពន្ធុលោ ‘‘តេន ហិ ឥមា រស្មិយោ គណ្ហាហី’’តិ តស្សា រស្មិយោ ទត្វា រថេ ឋិតោវ ធនុំ អារោបេសិ, រថចក្កំ យាវ នាភិតោ បថវិំ បាវិសិ.

លិច្ឆវិនោ តំ ឋានំ ទិស្វាបិ ន និវត្តិំសុ. ឥតរោ ថោកំ គន្ត្វា ជិយំ បោថេសិ, អសនិសទ្ទោ វិយ អហោសិ. តេ តតោបិ ន និវត្តិំសុ, អនុពន្ធន្តា គច្ឆន្តេវ. ពន្ធុលោ រថេ ឋិតកោវ ឯកសរំ ខិបិ, សោ បញ្ចន្នំ រថសតានំ រថសីសេ ឆិទ្ទំ កត្វា បញ្ច រាជសតានិ បរិករពន្ធនដ្ឋានេ វិនិវិជ្ឈិត្វា បថវិំ បាវិសិ. តេ អត្តនោ បវិទ្ធភាវំ អជានិត្វា, ‘‘តិដ្ឋ, រេ, តិដ្ឋ, រេ’’តិ វទន្តា អនុពន្ធិំសុ ឯវ. ពន្ធុលោ រថំ ឋបេត្វា ‘‘តុម្ហេ មតកា, មតកេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ យុទ្ធំ នាម នត្ថី’’តិ អាហ. ‘‘មតកា នាម អម្ហាទិសា ន ហោន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ សព្ពបច្ឆិមស្ស បរិករំ មោចេថា’’តិ. តេ មោចយិំសុ. សោ មុត្តមត្តេ ឯវ មរិត្វា បតិតោ. អថ តេ សព្ពេបិ ‘‘តុម្ហេ ឯវរូបា, អត្តនោ ឃរានិ គន្ត្វា សំវិធាតព្ពំ សំវិទហិត្វា បុត្តទារំ អនុសាសិត្វា សន្នាហំ មោចេថា’’តិ អាហ. តេ តថា កត្វា សព្ពេបិ ជីវិតក្ខយំ បត្តា. ពន្ធុលោបិ មល្លិកំ សាវត្ថិំ អានេសិ. សា សោឡសក្ខត្តុំ យមកេ យមកេ បុត្តេ វិជាយិ. សព្ពេបិ សូរា ថាមសម្បន្នា អហេសុំ, សព្ពសិប្បានំ និប្ផត្តិំ បាបុណិំសុ. ឯកេកស្ស បុរិសសហស្សំ បរិវារោ អហោសិ. បិតរា សទ្ធិំ រាជនិវេសនំ គច្ឆន្តេហិ តេហេវ រាជង្គណំ បរិបូរិ.

អថេកទិវសំ វិនិច្ឆយេ កូដដ្ដបរាជិតា មនុស្សា ពន្ធុលំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា មហាវិរវំ វិរវន្តា វិនិច្ឆយអមច្ចានំ កូដដ្ដករណំ តស្ស អារោចេសុំ. សោ វិនិច្ឆយំ គន្ត្វា តំ អដ្ដំ វិចារេត្វា សាមិកមេវ សាមិកំ អកាសិ. មហាជនោ មហាសទ្ទេន សាធុការំ បវត្តេតិ. រាជា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា តុស្សិត្វា សព្ពេបិ តេ អមច្ចេ ហារេត្វា ពន្ធុលស្សេវ វិនិច្ឆយំ និយ្យាទេសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ សម្មា វិនិច្ឆយិ. តតោ តេ បោរាណកវិនិច្ឆយិកា អមច្ចា កិញ្ចិ លញ្ជំ អលភន្តា អប្បលាភា ហុត្វា ‘‘ពន្ធុលោ រជ្ជំ បត្ថេតី’’តិ រាជកុលេ បរិភិន្ទិំសុ. រាជា តេសំ កថំ សទ្ទហិត្វា ចិត្តំ និគ្គហេតុំ នាសក្ខិ. ‘‘ឥមស្មិំ ឥធេវ ឃាតិយមានេ គរហា មេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុន ចិន្តេត្វា បយុត្តបុរិសេហិ បច្ចន្តំ បហារាបេត្វា ពន្ធុលំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘បច្ចន្តោ កិរ កុបិតោ, តវ បុត្តេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា, ចោរេ គណ្ហាហី’’តិ បហិណិត្វា, ‘‘ឯត្ថេវស្ស ទ្វត្តិំសាយ បុត្តេហិ សទ្ធិំ សីសំ ឆិន្ទិត្វា អាហរថា’’តិ តេហិ សទ្ធិំ អញ្ញេបិ សមត្ថេ មហាយោធេ បេសេសិ. តស្មិំ បច្ចន្តំ គច្ឆន្តេយេវ ‘‘សេនាបតិ កិរ អាគច្ឆតី’’តិ បយុត្តចោរា បលាយិំសុ. សោ តំ បទេសំ អាវាសាបេត្វា សណ្ឋាបេត្វា និវត្តិ.

អថស្ស នគរតោ អវិទូរេ ឋានេ តេ យោធា បុត្តេហិ សទ្ធិំ សីសំ ឆិន្ទិំសុ. តំ ទិវសំ មល្លិកាយ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ទ្វេ អគ្គសាវកា និមន្តិតា ហោន្តិ. អថស្សា បុព្ពណ្ហេ ឯវ ‘‘សាមិកស្ស តេ សទ្ធិំ បុត្តេហិ សីសំ ឆិន្ន’’ន្តិ បណ្ណំ អាហរិត្វា អទំសុ. សា តំ បវត្តិំ ញត្វា កស្សចិ កិញ្ចិ អវត្វា បណ្ណំ ឧច្ឆង្គេ ឋបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃមេវ បរិវិសិ. អថស្សា បរិចារិកាយោ ភិក្ខូនំ ភត្តំ ទត្វា សប្បិចាដិំ អាហរន្តិយោ ថេរានំ បុរតោ សប្បិចាដិំ ភិន្ទិំសុ. ធម្មសេនាបតិ ‘‘ភេទនធម្មំ ភិន្នំ, ន ចិន្តិតព្ព’’ន្តិ អាហ. សា ឧច្ឆង្គតោ បណ្ណំ នីហរិត្វា ‘‘ទ្វត្តិំសាយ បុត្តេហិ សទ្ធិំ បិតុសីសំ ឆិន្នន្តិ មេ ឥមំ បណ្ណំ អាហរិំសុ, អហំ ឥទំ សុត្វាបិ ន ចិន្តេមិ, សប្បិចាដិយា ភិន្នាយ កិំ ចិន្តយិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ធម្មសេនាបតិ ‘‘អនិមិត្តមនញ្ញាតំ, មច្ចានំ ឥធ ជីវិត’’ន្តិអាទីនិ (សុ. និ. ៥៧៩) វត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ អគមាសិ. សាបិ ទ្វត្តិំស សុណិសាយោ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តុម្ហាកំ សាមិកា និរបរាធា អត្តនោ បុរិមកម្មផលំ លភិំសុ, តុម្ហេ មា សោចយិត្ថ, មា បរិទេវិត្ថ, រញ្ញោ ឧបរិ មនោបទោសំ មា ករិត្ថា’’តិ ឱវទិ.

រញ្ញោ ចរបុរិសា តំ កថំ សុត្វា គន្ត្វា តេសំ និទ្ទោសភាវំ រញ្ញោ កថយិំសុ. រាជា សំវេគប្បត្តោ តស្សា និវេសនំ គន្ត្វា មល្លិកញ្ច សុណិសាយោ ចស្សា ខមាបេត្វា មល្លិកាយ វរំ អទាសិ. សា ‘‘វរោ គហិតោ មេ ហោតូ’’តិ វត្វា តស្មិំ គតេ មតកភត្តំ ទត្វា ន្ហត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ មយ្ហំ វរោ ទិន្នោ, មយ្ហញ្ច អញ្ញេន អត្ថោ នត្ថិ, ទ្វត្តិំសាយ មេ សុណិសានំ មមញ្ច កុលឃរគមនំ អនុជានាថា’’តិ អាហ. រាជា សម្បដិច្ឆិ. សា ទ្វត្តិំស សុណិសាយោ យថាសកានិ កុលានិ បេសេសិ, សយម្បិ កុសិនារានគរេ អត្តនោ កុលឃរំ អគមាសិ.

រាជាបិ ពន្ធុលសេនាបតិនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃការាយនស្ស នាម សេនាបតិដ្ឋានំ អទាសិ. សោ បន ‘‘មាតុលោ មេ ឥមិនា មារិតោ’’តិ រញ្ញោ ឱតារំ គវេសន្តោ វិចរតិ. រាជាបិ និរបរាធស្ស ពន្ធុលស្ស មារិតកាលតោ បដ្ឋាយ វិប្បដិសារី ហុត្វា ចិត្តស្សាទំ ន លភតិ, រជ្ជសុខំ នានុភោតិ. តទា សត្ថា សក្យានំ មេទាឡុបំ នាម និគមំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. រាជា តត្ថ គន្ត្វា អារាមតោ អវិទូរេ ខន្ធាវារំ និវាសេត្វា, ‘‘មន្ទេន បរិវារេន សត្ថារំ វន្ទិស្សាមី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា បញ្ចរាជាកកុធភណ្ឌានិ ទីឃការាយនស្ស ទត្វា ឯកកោវ គន្ធកុដិំ បាវិសិ. សព្ពំ ធម្មចេតិយសុត្តនិយាមេន (ម. និ. ២.៣៦៤ អាទយោ) ទីបេតព្ពំ. តស្មិំ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ ទីឃការាយនោ តានិ បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិ គហេត្វា វិដដូភំ រាជានំ កត្វា រញ្ញោ ឯកំ អស្សំ ឯកញ្ច ឧបដ្ឋានការិកំ មាតុគាមំ ឋបេត្វា និវត្តេត្វា សាវត្ថិំ អគមាសិ.

រាជា សត្ថារា សទ្ធិំ បិយកថំ កថេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និក្ខន្តោ សេនំ អទិស្វា តំ មាតុគាមំ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា, ‘‘អហំ ភាគិនេយ្យំ អាទាយ គន្ត្វា, វិដដូភំ គហេស្សាមី’’តិ រាជគហនគរំ គច្ឆន្តោ វិកាលេ ទ្វារេសុ បិទហិតេសុ នគរំ បត្វា ឯកិស្សា សាលាយ និបជ្ជិត្វា វាតាតបេហិ កិលន្តោ រត្តិភាគេ តត្ថេវ កាលមកាសិ. វិភាតាយ រត្តិយា, ‘‘ទេវ, កោសលនរិន្ទ អនាថោ ជាតោសី’’តិ វិប្បលបន្តិយា តស្សា ឥត្ថិយា សទ្ទំ សុត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. សោ មាតុលស្ស មហន្តេន សក្ការេន សរីរកិច្ចំ ការេសិ.

វិដដូភោបិ រជ្ជំ លភិត្វា តំ វេរំ សរិត្វា ‘‘សព្ពេបិ សាកិយេ មារេស្សាមី’’តិ មហតិយា សេនាយ និក្ខមិ. តំ ទិវសំ សត្ថា បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ ញាតិសង្ឃស្ស វិនាសំ ទិស្វា, ‘‘ញាតិសង្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បុព្ពណ្ហសមយេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ គន្ធកុដិយំ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា, សាយន្ហសមយេ អាកាសេន គន្ត្វា, កបិលវត្ថុសាមន្តេ ឯកស្មិំ កពរច្ឆាយេ រុក្ខមូលេ និសីទិ. តតោ វិដដូភស្ស រជ្ជសីមាយ មហន្តោ សន្ទច្ឆាយោ និគ្រោធោ អត្ថិ. វិដដូភោ សត្ថារំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កិំ ការណា ឯវរូបាយ ឧណ្ហវេលាយ ឥមស្មិំ កពរច្ឆាយេ រុក្ខមូលេ និសីទថ, ឯតស្មិំ សន្ទច្ឆាយេ និគ្រោធមូលេ និសីទថ, ភន្តេ’’តិ វត្វា, ‘‘ហោតុ, មហារាជ, ញាតកានំ ឆាយា នាម សីតលា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ញាតកានុរក្ខនត្ថាយ សត្ថា អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និវត្តិត្វា សាវត្ថិំយេវ បច្ចាគមិ. សត្ថាបិ ឧប្បតិត្វា ជេតវនមេវ គតោ.

រាជា សាកិយានំ ទោសំ សរិត្វា ទុតិយម្បិ និក្ខមិត្វា តថេវ សត្ថារំ បស្សិត្វា បុន និវត្តិ. តតិយវារេបិ និក្ខមិត្វា តថេវ សត្ថារំ បស្សិត្វា បុន និវត្តិ. ចតុត្ថវារេ បន តស្មិំ និក្ខន្តេ សត្ថា សាកិយានំ បុព្ពកម្មំ ឱលោកេត្វា តេសំ ឯកទិវសំ នទិយំ វិសបក្ខិបនបាបកម្មស្ស អប្បដិពាហិយភាវំ ញត្វា ចតុត្ថវារេ នាគមាសិ. វិដដូភោ ‘‘សាកិយេ ឃាតេស្សាមី’’តិ មហន្តេន ពលកាយេន និក្ខមិ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បន ញាតកា អសត្តឃាតកា នាម, អត្តនា មរន្តាបិ បរេសំ ជីវិតំ ន វោរោបេន្តិ. តេ ចិន្តយិំសុ – ‘‘មយំ សុសិក្ខិតា កតហត្ថា កតូបាសនា មហិស្សាសា, ន ខោ បន សក្កា អម្ហេហិ បរំ ជីវិតា វោរោបេតុំ, អត្តនោ កម្មំ ទស្សេត្វា បលាបេស្សាមា’’តិ តេ កតសន្នាហា និក្ខមិត្វា យុទ្ធំ អារភិំសុ. តេហិ ខិត្តា សរា វិដដូភស្ស បុរិសានំ អន្តរន្តរេន គច្ឆន្តិ, ផលកន្តរកណ្ណឆិទ្ទន្តរាទីហិ និក្ខមន្តិ. វិដដូភោ ទិស្វា ននុ ភណេ ‘‘សាកិយា អសត្តឃាតកាម្ហា’’តិ វទន្តិ, អថ ច បន មេ បុរិសេ នាសេន្តីតិ.

អថ នំ ឯកោ បុរិសោ អាហ – ‘‘កិំ សាមិ, និវត្តិត្វា ឱលោកេសី’’តិ? ‘‘សាកិយា មេ បុរិសេ នាសេន្តី’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ កោចិ បុរិសោ មតោ នាម នត្ថិ. ឥង្ឃ តេ គណាបេថា’’តិ. គណាបេន្តោ ឯកស្សបិ ខយំ ន បស្សិ. សោ តតោ និវត្តិត្វា ‘‘យេ យេ បន ភណេ ‘សាកិយម្ហា’តិ ភណន្តិ, សព្ពេ មារេថ, មាតាមហស្ស បន មហានាមសក្កស្ស សន្តិកេ ឋិតានំ ជីវិតំ ទេថា’’តិ អាហ. សាកិយា គហេតព្ពគហណំ អបស្សន្តា ឯកច្ចេ តិណំ ឌំសិត្វា, ឯកច្ចេ នឡំ គហេត្វា អដ្ឋំសុ. ‘‘តុម្ហេ សាកិយា, នោ’’តិ បុច្ឆិតា យស្មា តេ មរន្តាបិ មុសាវាទំ ន ភណន្តិ, តស្មា តិណំ ឌំសិត្វា ឋិតា ‘‘នោ សាកោ, តិណ’’ន្តិ វទន្តិ. នឡំ គហេត្វា ឋិតា ‘‘នោ សាកោ, នឡោ’’តិ វទន្តិ. យេ ច មហានាមស្ស សន្តិកេ ឋិតា, តេ ច ជីវិតំ លភិំសុ. តេសុ តិណំ ឌំសិត្វា ឋិតា តិណសាកិយា នាម, នឡំ គហេត្វា ឋិតា នឡសាកិយា នាម ជាតាតិ, វិដដូភោ អវសេសេ ខីរបកេបិ ទារកេ អវិស្សជ្ជេត្វា ឃាតាបេន្តោ លោហិតនទិំ បវត្តេត្វា តេសំ គលលោហិតេន ផលកំ ធោវាបេសិ. ឯវំ សាកិយវំសោ វិដដូភេន ឧបច្ឆិន្នោ.

សោ មហានាមសក្កំ គាហាបេត្វា និវត្តោ ‘‘បាតរាសវេលាយ បាតរាសំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកស្មិំ ឋានេ ឱតរិត្វា ភោជនេ ឧបនីតេ ‘‘ឯកតោវ ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ អយ្យកំ បក្កោសាបេសិ. ខត្តិយា បន ជីវិតំ ចជន្តាបិ ទាសិបុត្តេហិ សទ្ធិំ ន ភុញ្ជន្តិ. តស្មា មហានាមោ ឯកំ សរំ ឱលោកេត្វា ‘‘កិលិដ្ឋគត្តោម្ហិ, ន្ហាយិស្សាមិ, តាតា’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, អយ្យក, ន្ហាយថា’’តិ. សោ ‘‘អយំ មំ ឯកតោ អភុញ្ជន្តំ ឃាតេស្សតិ, សយមេវ មេ មតំ សេយ្យោ’’តិ កេសេ មុញ្ចិត្វា អគ្គេ គណ្ឋិំ កត្វា កេសេសុ បាទង្គុដ្ឋកេ បវេសេត្វា ឧទកេ និមុជ្ជិ. តស្ស គុណតេជេន នាគភវនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. នាគរាជា ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិ ឧបធារេន្តោ តំ ញត្វា តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា តំ អត្តនោ ផណេ និសីទាបេត្វា នាគភវនំ បវេសេសិ. សោ ទ្វាទស្ស វស្សានិ តត្ថេវ វសិ. វិដដូភោបិ ‘‘មយ្ហំ អយ្យកោ ឥទានិ អាគមិស្សតិ, ឥទានិ អាគមិស្សតី’’តិ អាគមយមានោវ និសីទិ. តស្មិំ អតិចិរាយន្តេ សរំ វិចិនាបេត្វា ទីបាលោកេន បុរិសព្ភន្តរានិបិ ឱលោកេត្វា អទិស្វា ‘‘គតោ ភវិស្សតី’’តិ បក្កាមិ. សោ រត្តិភាគេ អចិរវតិំ បត្វា ខន្ធាវារំ និវាសេសិ. ឯកច្ចេ អន្តោនទិយំ វាលុកាបុលិនេ និបជ្ជិំសុ, ឯកច្ចេ ពហិថលេ, អន្តោនិបន្នេសុបិ បុព្ពេ អកតបាបកម្មា អត្ថិ, ពហិនិបន្នេសុបិ បុព្ពេ កតបាបកម្មា អត្ថិ, តេសំ និបន្នដ្ឋានេសុ កិបិល្លិកា ឧដ្ឋហិំសុ. តេ ‘‘មយ្ហំ និបន្នដ្ឋានេ កិបិល្លិកា, មយ្ហំ និបន្នដ្ឋានេ កិបិល្លិកា’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា អកតបាបកម្មា ឧត្តរិត្វា ថលេ និបជ្ជិំសុ, កតបាបកម្មា ឱតរិត្វា វាលុកាបុលិនេ និបជ្ជិំសុ. តស្មិំ ខណេ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា ឃនវស្សំ វស្សិ. នទិយា ឱឃោ អាគន្ត្វា វិដដូភំ សទ្ធិំ បរិសាយ សមុទ្ទមេវ បាបេសិ. សព្ពេ តត្ថ មច្ឆកច្ឆបភក្ខា អហេសុំ.

មហាជនោ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ ‘‘សាកិយានំ មរណំ អយុត្តំ, ‘ឯវំ នាម កោដ្ដេត្វា កោដ្ដេត្វា សាកិយា មារេតព្ពា’តិ អននុច្ឆវិកមេត’’ន្តិ. សត្ថា តំ កថំ សុត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ អត្តភាវេ កិញ្ចាបិ សាកិយានំ ឯវំ មរណំ អយុត្តំ, បុព្ពេ កតបាបកម្មវសេន បន យុត្តមេវេតេហិ លទ្ធ’’ន្តិ អាហ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឯតេ បុព្ពេ អកំសូ’’តិ? សព្ពេ ឯកតោ ហុត្វា នទិយំ វិសំ បក្ខិបិំសូតិ. បុនេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘វិដដូភោ ឯត្តកេ សាកិយេ មារេត្វា អាគច្ឆន្តោ អត្តនោ មនោរថេ មត្ថកំ អប្បត្តេយេវ ឯត្តកំ ជនំ អាទាយ មហាសមុទ្ទេ មច្ឆកច្ឆបភក្ខោ ជាតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ឥមេសំ សត្តានំ មនោរថេ មត្ថកំ អប្បត្តេយេវ មច្ចុរាជា សុត្តំ គាមំ អជ្ឈោត្ថរន្តោ មហោឃោ វិយ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឆិន្ទិត្វា ចតូសុ អបាយសមុទ្ទេសុ និមុជ្ជាបេតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៧. ‘‘បុប្ផានិ ហេវ បចិនន្តំ, ព្យាសត្តមនសំ នរំ;

សុត្តំ គាមំ មហោឃោវ, មច្ចុ អាទាយ គច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ ព្យាសត្តមនសំ នរន្តិ សម្បត្តេ វា អសម្បត្តេ វា លគ្គមានសំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា មាលាការោ បុប្ផារាមំ បវិសិត្វា ‘‘បុប្ផានិ បចិនិស្សាមី’’តិ តតោ បុប្ផានិ គហេត្វា អញ្ញមញ្ញំ វា គច្ឆំ បត្ថេន្តោ សកលេ បុប្ផារាមេ មនំ បេសេតិ, ‘‘ឥតោ ចិតោ ច បុប្ផានិ បចិនិស្សាមី’’តិ តតោ បុប្ផានិ អគ្គហេត្វា អញ្ញត្ថ មនំ បេសេសិ, តមេវ គច្ឆំ បចិនន្តោ បមាទមាបជ្ជតិ, ឯវមេវ ឯកច្ចោ បុប្ផារាមសទិសំ បញ្ចកាមគុណមជ្ឈំ ឱតរិត្វា មនោរមំ រូបំ លភិត្វា មនោរមានំ សទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពានំ អញ្ញតរំ បត្ថេតិ. អញ្ញោ តេសុ វា អញ្ញតរំ លភិត្វា អញ្ញតរំ បត្ថេតិ, រូបមេវ វា លភិត្វា អញ្ញំ អបត្ថេន្តោ តមេវ អស្សាទេតិ, សទ្ទាទីសុ វា អញ្ញតរំ. ឯសេវ នយោ គោមហិំសទាសិទាសខេត្តវត្ថុគាមនិគមជនបទាទីសុ, បព្ពជិតានម្បិ បរិវេណវិហារបត្តចីវរាទីសូតិ ឯវំ បញ្ចកាមគុណសង្ខាតានិ បុប្ផានិ ឯវ បចិនន្តំ សម្បត្តេ វា អសម្បត្តេ វា កាមគុណេ ព្យាសត្តមនសំ នរំ. សុត្តំ គាមន្តិ គាមស្ស គេហភិត្តិអាទីនំ បន សុបនវសេន សុបនំ នាម នត្ថិ, សត្តានំ បន សុត្តបមត្តតំ ឧបាទាយ សុត្តោ នាម ហោតិ. ឯវំ សុត្តំ គាមំ ទ្វេ តីណិ យោជនានិ អាយតគម្ភីរោ មហោឃោវ មច្ចុ អាទាយ គច្ឆតិ. យថា សោ មហោឃោ ឥត្ថិបុរិសគោមហិំសកុក្កុដាទីសុ កិញ្ចិ អនវសេសេត្វា សព្ពំ តំ គាមំ សមុទ្ទំ បាបេត្វា មច្ឆកច្ឆបភក្ខំ ករោតិ, ឯវមេវ ព្យាសត្តមនសំ នរំ មច្ចុ អាទាយ ជីវិតិន្ទ្រិយមស្ស ឆិន្ទិត្វា ចតូសុ អបាយសមុទ្ទេសុ និមុជ្ជាបេតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. មហាជនស្ស សាត្ថិកា ទេសនា ជាតាតិ.

វិដដូភវត្ថុ តតិយំ.