១១. គោធិកត្ថេរបរិនិព្ពានវត្ថុ

តេសំ សម្បន្នសីលានន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តោ គោធិកត្ថេរស្ស បរិនិព្ពានំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ ហិ អាយស្មា ឥសិគិលិបស្សេ កាឡសិលាយំ វិហរន្តោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ សាមាយិកំ ចេតោវិមុត្តិំ ផុសិត្វា ឯកស្ស អនុស្សាយិកស្ស រោគស្ស វសេន តតោ បរិហាយិ. សោ ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ឆក្ខត្តុំ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បរិហីនោ, សត្តមេ វារេ ឧប្បាទេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឆក្ខត្តុំ ឈានា បរិហីនោ, បរិហីនជ្ឈានស្ស ខោ បន អនិយតា គតិ, ឥទានេវ សត្ថំ អាហរិស្សាមី’’តិ កេសោរោបនសត្ថកំ គហេត្វា គលនាឡិំ ឆិន្ទិតុំ បញ្ចកេ និបជ្ជិ. មារោ តស្ស ចិត្តំ ញត្វា ‘‘អយំ ភិក្ខុ សត្ថំ អាហរិតុកាមោ, សត្ថំ អាហរន្តា ខោ បន ជីវិតេ និរបេក្ខា ហោន្តិ, តេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តម្បិ បាបុណន្តិ, សចាហំ ឯតំ វារេស្សាមិ, ន មេ វចនំ ករិស្សតិ, សត្ថារំ វារាបេស្សាមី’’តិ អញ្ញាតកវេសេន សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ –

‘‘មហាវីរ មហាបញ្ញ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

សព្ពវេរភយាតីត, បាទេ វន្ទាមិ ចក្ខុម.

‘‘សាវកោ តេ មហាវីរ, មរណំ មរណាភិភូ;

អាកង្ខតិ ចេតយតិ, តំ និសេធ ជុតិន្ធរ.

‘‘កថញ្ហិ ភគវា តុយ្ហំ, សាវកោ សាសនេ រតោ;

អប្បត្តមានសោ សេក្ខោ, កាលំ កយិរា ជនេ សុតា’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥៩);

តស្មិំ ខណេ ថេរេន សត្ថំ អាហរិតំ ហោតិ. សត្ថា ‘‘មារោ អយ’’ន្តិ វិទិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឯវញ្ហិ ធីរា កុព្ពន្តិ, នាវកង្ខន្តិ ជីវិតំ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, គោធិកោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥៩);

អថ ខោ ភគវា សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ថេរស្ស សត្ថំ អាហរិត្វា និបន្នដ្ឋានំ អគមាសិ. តស្មិំ ខណេ មារោ បាបិមា ‘‘កត្ថ នុ ខោ ឥមស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ បតិដ្ឋិត’’ន្តិ ធូមរាសិ វិយ តិមិរបុញ្ជោ វិយ ច ហុត្វា សព្ពទិសាសុ ថេរស្ស វិញ្ញាណំ សមន្វេសតិ. ភគវា តំ ធូមតិមិរភាវំ ភិក្ខូនំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯសោ ខោ, ភិក្ខវេ, មារោ បាបិមា គោធិកស្ស កុលបុត្តស្ស វិញ្ញាណំ សមន្វេសតិ ‘កត្ថ គោធិកស្ស កុលបុត្តស្ស វិញ្ញាណំ បតិដ្ឋិត’ន្តិ. អបតិដ្ឋិតេន ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណេន គោធិកោ កុលបុត្តោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ អាហ. មារោបិ តស្ស វិញ្ញាណដ្ឋានំ ទដ្ឋុំ អសក្កោន្តោ កុមារកវណ្ណោ ហុត្វា ពេលុវបណ្ឌុវីណំ អាទាយ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ –

‘‘ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយំ, ទិសា អនុទិសា ស្វហំ;

អន្វេសំ នាធិគច្ឆាមិ, គោធិកោ សោ កុហិំ គតោ’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥៩);

អថ នំ សត្ថា អាហ –

‘‘យោ ធីរោ ធិតិសម្បន្នោ, ឈាយី ឈានរតោ សទា;

អហោរត្តំ អនុយុញ្ជំ, ជីវិតំ អនិកាមយំ.

‘‘ជេត្វាន មច្ចុនោ សេនំ, អនាគន្ត្វា បុនព្ភវំ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, គោធិកោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥៩);

ឯវំ វុត្តេ មារោ បាបិមា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘តស្ស សោកបរេតស្ស, វីណា កច្ឆា អភស្សថ;

តតោ សោ ទុម្មនោ យក្ខោ, តត្ថេវន្តរធាយថា’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥៩);

សត្ថាបិ ‘‘កិំ តេ, បាបិម, គោធិកស្ស កុលបុត្តស្ស និព្ពត្តដ្ឋានេន? តស្ស ហិ និព្ពត្តដ្ឋានំ តុម្ហាទិសានំ សតម្បិ សហស្សម្បិ ទដ្ឋុំ ន សក្កោតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៥៧. ‘‘តេសំ សម្បន្នសីលានំ, អប្បមាទវិហារិនំ;

សម្មទញ្ញា វិមុត្តានំ, មារោ មគ្គំ ន វិន្ទតី’’តិ.

តត្ថ តេសន្តិ យថា អប្បតិដ្ឋិតេន វិញ្ញាណេន គោធិកោ កុលបុត្តោ បរិនិព្ពុតោ, យេ ច ឯវំ បរិនិព្ពាយន្តិ, តេសំ សម្បន្នសីលានន្តិ បរិបុណ្ណសីលានំ. អប្បមាទវិហារិនន្តិ សតិអវិប្បវាសសង្ខាតេន អប្បមាទេន វិហរន្តានំ. សម្មទញ្ញា វិមុត្តានន្តិ ហេតុនា ញាយេន ការណេន ជានិត្វា ‘‘តទង្គវិមុត្តិយា, វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា, សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា, បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិយា, និស្សរណវិមុត្តិយា’’តិ ឥមាហិ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ វិមុត្តានំ. មារោ មគ្គំ ន វិន្ទតីតិ ឯវរូបានំ មហាខីណាសវានំ សព្ពថាមេន មគ្គន្តោបិ មារោ គតមគ្គំ ន វិន្ទតិ ន លភតិ ន បស្សតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

គោធិកត្ថេរបរិនិព្ពានវត្ថុ ឯកាទសមំ.