៩. សោរេយ្យត្ថេរវត្ថុ

ន តំ មាតា បិតា កយិរាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ ជេតវនេ វិហរន្តោ សោរេយ្យត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

វត្ថុ សោរេយ្យនគរេ សមុដ្ឋិតំ, សាវត្ថិយំ និដ្ឋាបេសិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ សោរេយ្យនគរេ សោរេយ្យសេដ្ឋិបុត្តោ ឯកេន សហាយកេន សទ្ធិំ សុខយានកេ និសីទិត្វា មហន្តេន បរិវារេន ន្ហានត្ថាយ នគរា និក្ខមិ. តស្មិំ ខណេ មហាកច្ចាយនត្ថេរោ សោរេយ្យនគរំ បិណ្ឌាយ បវិសិតុកាមោ ហុត្វា ពហិនគរេ សង្ឃាដិំ បារុបតិ. ថេរស្ស ច សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ. សោរេយ្យសេដ្ឋិបុត្តោ តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ វត អយំ វា ថេរោ មម ភរិយា ភវេយ្យ, មម វា ភរិយាយ សរីរវណ្ណោ ឯតស្ស សរីរវណ្ណោ វិយ ភវេយ្យា’’តិ. តស្ស ចិន្តិតមត្តេយេវ បុរិសលិង្គំ អន្តរធាយិ, ឥត្ថិលិង្គំ បាតុរហោសិ. សោ លជ្ជមានោ យានកា ឱរុយ្ហ បលាយិ. បរិជនោ តំ អសញ្ជានន្តោ ‘‘កិមេត’’ន្តិ អាហ. សាបិ តក្កសិលមគ្គំ បដិបជ្ជិ. សហាយកោបិស្សា ឥតោ ចិតោ ច វិចរិត្វាបិ នាទ្ទស. សព្ពេ ន្ហាយិត្វា គេហំ អគមិំសុ. ‘‘កហំ សេដ្ឋិបុត្តោ’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘ន្ហត្វា អាគតោ ភវិស្សតីតិ មញ្ញិម្ហា’’តិ វទិំសុ. អថស្ស មាតាបិតរោ តត្ថ តត្ថ បរិយេសិត្វា អបស្សន្តា រោទិត្វា បរិទេវិត្វា, ‘‘មតោ ភវិស្សតី’’តិ មតកភត្តំ អទំសុ. សា ឯកំ តក្កសិលគាមិំ សត្ថវាហំ ទិស្វា យានកស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ អនុពន្ធិ.

អថ នំ មនុស្សា ទិស្វា, ‘‘អម្ហាកំ យានកស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ អនុគច្ឆតិ, មយំ ‘កស្សេសា ទារិកា’តិ តំ ន ជានាមា’’តិ វទិំសុ. សាបិ ‘‘តុម្ហេ អត្តនោ យានកំ បាជេថ, អហំ បទសា គមិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តី អង្គុលិមុទ្ទិកំ ទត្វា ឯកស្មិំ យានកេ ឱកាសំ ការេសិ. មនុស្សា ចិន្តយិំសុ – ‘‘តក្កសិលនគរេ អម្ហាកំ សេដ្ឋិបុត្តស្ស ភរិយា នត្ថិ, តស្ស អាចិក្ខិស្សាម, មហាបណ្ណាការោ នោ ភវិស្សតី’’តិ. តេ គេហំ គន្ត្វា, ‘‘សាមិ, អម្ហេហិ តុម្ហាកំ ឯកំ ឥត្ថិរតនំ អានីត’’ន្តិ អាហំសុ. សោ តំ សុត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា អត្តនោ វយានុរូបំ អភិរូបំ បាសាទិកំ ទិស្វា ឧប្បន្នសិនេហោ គេហេ អកាសិ. បុរិសា ហិ ឥត្ថិយោ, ឥត្ថិយោ វា បុរិសា អភូតបុព្ពា នាម នត្ថិ. បុរិសា ហិ បរស្ស ទារេសុ អតិចរិត្វា កាលំ កត្វា ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា មនុស្សជាតិំ អាគច្ឆន្តា អត្តភាវសតេ ឥត្ថិភាវំ អាបជ្ជន្តិ.

អានន្ទត្ថេរោបិ កប្បសតសហស្សំ បូរិតបារមី អរិយសាវកោ សំសារេ សំសរន្តោ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ កម្មារកុលេ និព្ពត្តោ. បរទារកម្មំ កត្វា និរយេ បច្ចិត្វា បក្កាវសេសេន ចុទ្ទសសុ អត្តភាវេសុ បុរិសស្ស បាទបរិចារិកា ឥត្ថី អហោសិ, សត្តសុ អត្តភាវេសុ ពីជុទ្ធរណំ បាបុណិ. ឥត្ថិយោ បន ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ឥត្ថិភាវេ ឆន្ទំ វិរាជេត្វា, ‘‘ឥទំ នោ បុញ្ញំ បុរិសត្តភាវបដិលាភាយ សំវត្តតូ’’តិ ចិត្តំ អធិដ្ឋហិត្វា កាលំ កត្វា បុរិសត្តភាវំ បដិលភន្តិ, បតិទេវតា ហុត្វា សាមិកេ សម្មាបដិបត្តិវសេនាបិ បុរិសត្តភាវំ បដិលភន្តេវ.

អយំ បន សេដ្ឋិបុត្តោ ថេរេ អយោនិសោ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ឥត្ថិភាវំ បដិលភិ. តក្កសិលាយំ សេដ្ឋិបុត្តេន សទ្ធិំ សំវាសមន្វាយ បន តស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ លភិត្វា តស្ស បទសា គមនកាលេ អបរម្បិ បុត្តំ បដិលភិ. ឯវមស្សា កុច្ឆិយំ វុត្ថា ទ្វេ, សោរេយ្យនគរេ តំ បដិច្ច និព្ពត្តា ទ្វេតិ ចត្តារោ បុត្តា អហេសុំ. តស្មិំ កាលេ សោរេយ្យនគរតោ តស្សា សហាយកោ សេដ្ឋិបុត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ តក្កសិលំ គន្ត្វា សុខយានកេ និសិន្នោ នគរំ បាវិសិ. អថ នំ សា ឧបរិបាសាទតលេ វាតបានំ វិវរិត្វា អន្តរវីថិំ ឱលោកយមានា ឋិតា ទិស្វា សញ្ជានិត្វា ទាសិំ បេសេត្វា បក្កោសាបេត្វា មហាតលេ និសីទាបេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ អកាសិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ ឥតោ បុព្ពេ អម្ហេហិ ន ទិដ្ឋបុព្ពា, អថ ច បន នោ មហន្តំ សក្ការំ ករោសិ, ជានាសិ ត្វំ អម្ហេ’’តិ. ‘‘អាម, សាមិ, ជានាមិ, ននុ តុម្ហេ សោរេយ្យនគរវាសិនោ’’តិ? ‘‘អាម, ភទ្ទេ’’តិ. សា មាតាបិតូនញ្ច ភរិយាយ ច បុត្តានញ្ច អរោគភាវំ បុច្ឆិ. ឥតរោ ‘‘អាម, ភទ្ទេ, អរោគា’’តិ វត្វា ‘‘ជានាសិ ត្វំ ឯតេ’’តិ អាហ. ‘‘អាម សាមិ, ជានាមិ. តេសំ ឯកោ បុត្តោ អត្ថិ, សោ កហំ, សាមី’’តិ? ‘‘ភទ្ទេ, មា ឯតំ កថេហិ, មយំ តេន សទ្ធិំ ឯកទិវសំ សុខយានកេ និសីទិត្វា ន្ហាយិតុំ និក្ខន្តា នេវស្ស គតិំ ជានាម, ឥតោ ចិតោ ច វិចរិត្វា តំ អទិស្វា មាតាបិតូនំ អារោចយិម្ហា, តេបិស្ស រោទិត្វា កន្ទិត្វា បេតកិច្ចំ កិរិំសូ’’តិ. ‘‘អហំ សោ, សាមី’’តិ. ‘‘អបេហិ, ភទ្ទេ, កិំ កថេសិ មយ្ហំ សហាយោ ទេវកុមារោ វិយ ឯកោ បុរិសោ’’តិ? ‘‘ហោតុ, សាមិ, អហំ សោ’’តិ. ‘‘អថ ឥទំ កិំ នាមា’’តិ? ‘‘តំ ទិវសំ តេ អយ្យោ មហាកច្ចាយនត្ថេរោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘អាម, ទិដ្ឋោ’’តិ. អហំ អយ្យំ មហាកច្ចាយនត្ថេរំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អហោ វត អយំ វា ថេរោ មម ភរិយា ភវេយ្យ, ឯតស្ស វា សរីរវណ្ណោ វិយ មម ភរិយាយ សរីរវណ្ណោ ភវេយ្យា’’តិ ចិន្តេសិំ. ចិន្តិតក្ខណេយេវ មេ បុរិសលិង្គំ អន្តរធាយិ, ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភវិ. អថាហំ លជ្ជមានា កស្សចិ កិញ្ចិ វត្តុំ អសក្កុណិត្វា តតោ បលាយិត្វា ឥធាគតា, សាមីតិ.

‘‘អហោ វត តេ ភារិយំ កម្មំ កតំ, កស្មា មយ្ហំ នាចិក្ខិ, អបិច បន តេ ថេរោ ខមាបិតោ’’តិ? ‘‘ន ខមាបិតោ, សាមិ. ជានាសិ បន ត្វំ កហំ ថេរោ’’តិ? ‘‘ឥមមេវ នគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរតី’’តិ. ‘‘សចេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឥធាគច្ឆេយ្យ, អហំ មម អយ្យស្ស ភិក្ខាហារំ ទទេយ្យំ, សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ សីឃំ សក្ការំ ករោហិ, អម្ហាកំ អយ្យំ ខមាបេស្សាមា’’តិ សោ ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ, ‘‘ភន្តេ, ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. ‘‘ននុ ត្វំ, សេដ្ឋិបុត្ត, អាគន្តុកោសី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, មា អម្ហាកំ អាគន្តុកភាវំ បុច្ឆថ, ស្វេ មេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. ថេរោ អធិវាសេសិ, គេហេបិ ថេរស្ស មហាសក្ការោ បដិយត្តោ. ថេរោ បុនទិវសេ តំ គេហទ្វារំ អគមាសិ. អថ នំ និសីទាបេត្វា បណីតេនាហារេន បរិវិសិត្វា សេដ្ឋិបុត្តោ តំ ឥត្ថិំ គហេត្វា ថេរស្ស បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ សហាយិកាយ ខមថា’’តិ អាហ. ‘‘កិមេត’’ន្តិ? ‘‘អយំ, ភន្តេ, បុព្ពេ មយ្ហំ បិយសហាយកោ ហុត្វា តុម្ហេ ឱលោកេត្វា ឯវំ នាម ចិន្តេសិ, អថស្ស បុរិសលិង្គំ អន្តរធាយិ, ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភវិ, ខមថ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឧដ្ឋហថ, ខមាមិ វោ អហ’’ន្តិ. ថេរេន ‘‘ខមាមី’’តិ វុត្តមត្តេយេវ ឥត្ថិលិង្គំ អន្តរធាយិ, បុរិសលិង្គំ បាតុភវិ.

បុរិសលិង្គេ បាតុភូតមត្តេយេវ តំ តក្កសិលាយ សេដ្ឋិបុត្តោ អាហ – ‘‘សម្ម សហាយក, ឥមេ ទ្វេ ទារកា តវ កុច្ឆិយំ វុត្ថត្តា មំ បដិច្ច និព្ពត្តត្តា ឧភិន្នម្បិនោ បុត្តា ឯវ, ឥធេវ វសិស្សាម, មា ឧក្កណ្ឋី’’តិ. ‘‘សម្ម, អហំ ឯកេនត្តភាវេន បឋមំ បុរិសោ ហុត្វា ឥត្ថិភាវំ បត្វា បុន បុរិសោ ជាតោតិ វិប្បការប្បត្តោ, បឋមំ មំ បដិច្ច ទ្វេ បុត្តា និព្ពត្តា, ឥទានិ មេ កុច្ឆិតោ ទ្វេ បុត្តា និក្ខន្តា, ស្វាហំ ឯកេនត្តភាវេន វិប្បការប្បត្តោ, បុន ‘គេហេ វសិស្សតី’តិ សញ្ញំ មា ករិ, អហំ មម អយ្យស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមិ. ឥមេ ទ្វេ ទារកា តវ ភារាតិ, ឥមេសុ មា បមជ្ជី’’តិ វត្វា បុត្តេ សីសេ បរិចុម្ពិត្វា បរិមជ្ជិត្វា ឧរេ និបជ្ជាបេត្វា បិតុ និយ្យាទេត្វា និក្ខមិត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ យាចិ. ថេរោបិ នំ បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បាទេត្វា គណ្ហិត្វាវ ចារិកំ ចរមានោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អគមាសិ. តស្ស សោរេយ្យត្ថេរោតិ នាមំ អហោសិ. ជនបទវាសិនោ តំ បវត្តិំ ញត្វា សង្ខុភិត្វា កោតូហលជាតា តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិំសុ – ‘‘ឯវំ កិរ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាម, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបម្បិ ការណំ នាម ហោតិ’’? ‘‘តុម្ហាកំ កុច្ឆិយំ កិរ ទ្វេ បុត្តា និព្ពត្តា, តុម្ហេ បដិច្ច ទ្វេ ជាតា, តេសំ វោ កតរេសុ ពលវសិនេហោ ហោតី’’តិ? ‘‘កុច្ឆិយំ វុត្ថកេសុ, អាវុសោ’’តិ. អាគតាគតា និពទ្ធំ តថេវ បុច្ឆិំសុ.

ថេរោ ‘‘កុច្ឆិយំ វុត្តកេសុ ឯវ សិនេហោ ពលវា’’តិ បុនប្បុនំ កថេន្តោ ហរាយមានោ ឯកោវ និសីទតិ, ឯកោវ តិដ្ឋតិ. សោ ឯវំ ឯកត្តូបគតោ អត្តភាវេ ខយវយំ សមុដ្ឋាបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នំ អាគតាគតា បុច្ឆន្តិ – ‘‘ភន្តេ, ឯវំ កិរ នាម អហោសី’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កតរេសុ សិនេហោ ពលវា’’តិ? ‘‘មយ្ហំ កត្ថចិ សិនេហោ នាម នត្ថី’’តិ. ភិក្ខូ ‘‘អយំ អភូតំ កថេសិ, បុរិមទិវសេសុ ‘កុច្ឆិយំ វុត្ថបុត្តេសុ សិនេហោ ពលវា’តិ វត្វា ឥទានិ ‘មយ្ហំ កត្ថចិ សិនេហោ នត្ថី’តិ វទតិ, អញ្ញំ ព្យាករោតិ, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ អញ្ញំ ព្យាករោតិ, មម បុត្តស្ស សម្មាបណិហិតេន ចិត្តេន មគ្គស្ស ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ ន កត្ថចិ សិនេហោ ជាតោ, យំ សម្បត្តិំ នេវ មាតា, ន បិតា កាតុំ សក្កោតិ, តំ ឥមេសំ សត្តានំ អព្ភន្តរេ បវត្តំ សម្មាបណិហិតំ ចិត្តមេវ ទេតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៣. ‘‘ន តំ មាតា បិតា កយិរា, អញ្ញេ វាបិ ច ញាតកា;

សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ.

តត្ថន តន្តិ តំ ការណំ នេវ មាតា ករេយ្យ, ន បិតា, ន អញ្ញេ ញាតកា. សម្មាបណិហិតន្តិ ទសសុ កុសលកម្មបថេសុ សម្មា ឋបិតំ. សេយ្យសោ នំ តតោ ករេតិ តតោ ការណតោ សេយ្យសោ នំ វរតរំ ឧត្តរិតរំ ករេយ្យ, ករោតីតិ អត្ថោ. មាតាបិតរោ ហិ បុត្តានំ ធនំ ទទមានា ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ កម្មំ អកត្វា សុខេន ជីវិកកប្បនំ ធនំ ទាតុំ សក្កោន្តិ. វិសាខាយ មាតាបិតរោបិ តាវ មហទ្ធនា មហាភោគា, តស្សា ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ សុខេន ជីវិកកប្បនំ ធនំ អទំសុ. ចតូសុ បន ទីបេសុ ចក្កវត្តិសិរិំ ទាតុំ សមត្ថា មាតាបិតរោបិ នាម បុត្តានំ នត្ថិ, បគេវ ទិព្ពសម្បត្តិំ វា បឋមជ្ឈានាទិសម្បត្តិំ វា, លោកុត្តរសម្បត្តិទានេ កថាវ នត្ថិ, សម្មាបណិហិតំ បន ចិត្តំ សព្ពម្បេតំ សម្បត្តិំ ទាតុំ សក្កោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

សោរេយ្យត្ថេរវត្ថុ នវមំ.

ចិត្តវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយោ វគ្គោ.