៣. ចិត្តវគ្គោ

១. មេឃិយត្ថេរវត្ថុ

ផន្ទនំ ចបលំ ចិត្តន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ចាលិកាយ បព្ពតេ វិហរន្តោ អាយស្មន្តំ មេឃិយំ អារព្ភ កថេសិ.

តស្ស វត្ថុំ វិភាវនត្ថំ សព្ពំ មេឃិយសុត្តន្តំ (ឧទា. ៣១) វិត្ថារេតព្ពំ. សត្ថា បន តីហិ វិតក្កេហិ អន្វាសត្តតាយ តស្មិំ អម្ពវនេ បធានំ អនុយុញ្ជិតុំ អសក្កុណិត្វា អាគតំ មេឃិយត្ថេរំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អតិភារិយំ តេ, មេឃិយ, កតំ ‘អាគមេហិ តាវ, មេឃិយ, ឯកកោម្ហិ យាវ អញ្ញោបិ កោចិ ភិក្ខុ អាគច្ឆតី’តិ មំ យាចន្តំ ឯកកំ បហាយ គច្ឆន្តេន ភិក្ខុនា នាម ឯវំ ចិត្តវសិកេន ភវិតុំ ន វដ្ដតិ, ចិត្តំ នាមេតំ លហុកំ, តំ អត្តនោ វសេ វត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៣៣. ‘‘ផន្ទនំ ចបលំ ចិត្តំ, ទូរក្ខំ ទុន្និវារយំ;

ឧជុំ ករោតិ មេធាវី, ឧសុការោវ តេជនំ.

៣៤. ‘‘វារិជោវ ថលេ ខិត្តោ, ឱកមោកតឧព្ភតោ;

បរិប្ផន្ទតិទំ ចិត្តំ, មារធេយ្យំ បហាតវេ’’តិ.

តត្ថ ផន្ទនន្តិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ វិប្ផន្ទមានំ. ចបលន្តិ ឯកឥរិយាបថេន អសណ្ឋហន្តោ គាមទារកោ វិយ ឯកស្មិំ អារម្មណេ អសណ្ឋហនតោ ចបលំ. ចិត្តន្តិ វិញ្ញាណំ, ភូមិវត្ថុអារម្មណកិរិយាទិវិចិត្តតាយ បនេតំ ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ទូរក្ខន្តិ កិដ្ឋសម្ពាធេ ឋានេ កិដ្ឋខាទកគោណំ វិយ ឯកេកស្មិំ សប្បាយារម្មណេយេវ ទុដ្ឋបនតោ ទូរក្ខំ. ទុន្និវារយន្តិ វិសភាគារម្មណំ គច្ឆន្តំ បដិសេធេតុំ ទុក្ខត្តា ទុន្និវារយំ. ឧសុការោវ តេជនន្តិ យថា នាម ឧសុការោ អរញ្ញតោ ឯកំ វង្កទណ្ឌកំ អាហរិត្វា និត្តចំ កត្វា កញ្ជិយតេលេន មក្ខេត្វា អង្គារកបល្លេ តាបេត្វា រុក្ខាលកេ ឧប្បីឡេត្វា និវង្កំ ឧជុំ វាលវិជ្ឈនយោគ្គំ ករោតិ, កត្វា ច បន រាជរាជមហាមត្តានំ សិប្បំ ទស្សេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ លភតិ, ឯវមេវ មេធាវី បណ្ឌិតោ វិញ្ញូ បុរិសោ ផន្ទនាទិសភាវមេតំ ចិត្តំ ធុតង្គារញ្ញាវាសវសេន, និត្តចំ អបគតឱឡារិកកិលេសំ កត្វា សទ្ធាសិនេហេន តេមេត្វា កាយិកចេតសិកវីរិយេន តាបេត្វា សមថវិបស្សនាលកេ ឧប្បីឡេត្វា ឧជុំ អកុដិលំ និព្ពិសេវនំ ករោតិ, កត្វា ច បន សង្ខារេ សម្មសិត្វា មហន្តំ អវិជ្ជក្ខន្ធំ បទាលេត្វា, ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា, ឆ អភិញ្ញា, នវ លោកុត្តរធម្មេ’’តិ ឥមំ វិសេសំ ហត្ថគតមេវ កត្វា អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវំ លភតិ.

វារិជោវាតិ មច្ឆោ វិយ, ថលេ ខិត្តោតិ ហត្ថេន វា បាទេន វា ជាលាទីនំ វា អញ្ញតរេន ថលេ ឆឌ្ឌិតោ. ឱកមោកតឧព្ភតោតិ ‘‘ឱកបុណ្ណេហិ ចីវរេហី’’តិ ឯត្ថ (មហាវ. ៣០៦) ឧទកំ ឱកំ, ‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី’’តិ ឯត្ថ (សុ. និ. ៨៥០) អាលយោ, ឯត្ថ ឧភយម្បិ លព្ភតិ. ‘‘ឱកមោកតឧព្ភតោ’’តិ ហិ ឯត្ថ ឱកមោកតោតិ ឧទកសង្ខាតា អាលយាតិ អយមត្ថោ. ឧព្ភតោតិ ឧទ្ធដោ. បរិប្ផន្ទតិទំ ចិត្តន្តិ យថា សោ ឧទកាលយតោ ឧព្ភតោ ថលេ ខិត្តោ មច្ឆោ ឧទកំ អលភន្តោ បរិប្ផន្ទតិ, ឯវមិទំ បញ្ចកាមគុណាលយាភិរតំ ចិត្តំ តតោ ឧទ្ធរិត្វា មារធេយ្យសង្ខាតំ វដ្ដំ បហាតុំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេ ខិត្តំ កាយិកចេតសិកវីរិយេន សន្តាបិយមានំ បរិប្ផន្ទតិ, សណ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ. ឯវំ សន្តេបិ ធុរំ អនិក្ខិបិត្វា មេធាវី បុគ្គលោ តំ វុត្តនយេនេវ ឧជុំ កម្មនិយំ ករោតីតិ អត្ថោ. អបរោ នយោ – ឥទំ មារធេយ្យំ កិលេសវដ្ដំ អវិជហិត្វា ឋិតំ ចិត្តំ សោ វារិជោ វិយ បរិប្ផន្ទតិ, តស្មា មារធេយ្យំ បហាតវេ, យេន កិលេសវដ្ដសង្ខាតេន មារធេយ្យេនេវ បរិប្ផន្ទតិ, តំ បហាតព្ពន្តិ.

គាថាបរិយោសានេ មេឃិយត្ថេរោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបន្នាទយោ ជាតាតិ.

មេឃិយត្ថេរវត្ថុ បឋមំ.

២. អញ្ញតរភិក្ខុវត្ថុ

ទុន្និគ្គហស្ស លហុនោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

កោសលរញ្ញោ កិរ វិជិតេ បព្ពតបាទេ មាតិកគាមោ នាម ឯកោ ឃនវាសោ គាមោ អហោសិ. អថេកទិវសំ សដ្ឋិមត្តា ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកេ យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា តំ គាមំ គន្ត្វា បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. អថ នេ យោ តស្ស គាមស្ស សាមិកោ មាតិកោ នាម, តស្ស មាតា ទិស្វា គេហេ និសីទាបេត្វា នានគ្គរសេន យាគុភត្តេន បរិវិសិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កត្ថ គន្តុកាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘យថា ផាសុកដ្ឋានំ មហាឧបាសិកេ’’តិ. សា ‘‘វស្សាវាសដ្ឋានំ, អយ្យា, បរិយេសន្តិ មញ្ញេ’’តិ ញត្វា បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា, ‘‘សចេ, អយ្យា, ឥមំ តេមាសំ ឥធ វសិស្សន្តិ, អហំ តីណិ សរណានិ, បញ្ច សីលានិ គហេត្វា ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ភិក្ខូ ‘‘មយំ ឥមំ និស្សាយ ភិក្ខាយ អកិលមន្តា ភវនិស្សរណំ កាតុំ សក្ខិស្សាមា’’តិ អធិវាសយិំសុ. សា តេសំ វសនដ្ឋានំ វិហារំ បដិជគ្គិត្វា អទាសិ.

តេ តត្ថេវ វសន្តា ឯកទិវសំ សន្និបតិត្វា អញ្ញមញ្ញំ ឱវទិំសុ, ‘‘អាវុសោ, អម្ហេហិ បមាទចារំ ចរិតុំ ន វដ្ដតិ. អម្ហាកញ្ហិ សកគេហំ វិយ អដ្ឋ មហានិរយា វិវដទ្វារាយេវ, ធរមានកពុទ្ធស្ស ខោ បន សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា មយំ អាគតា, ពុទ្ធា ច នាម បទានុបទិកំ វិចរន្តេនាបិ សឋេន អារាធេតុំ ន សក្កា, យថាជ្ឈាសយេនេវ អារាធេតុំ សក្កា, អប្បមត្តា ហោថ, ទ្វីហិ ឯកដ្ឋានេ ន ឋាតព្ពំ, ន និសីទិតព្ពំ, សាយំ ខោ បន ថេរូបដ្ឋានកាលេ បាតោវ ភិក្ខាចារកាលេ ឯកតោ ភវិស្សាម, សេសកាលេ ទ្វេ ឯកតោ ន ភវិស្សាម, អបិច ខោ បន អផាសុកេន ភិក្ខុនា អាគន្ត្វា វិហារមជ្ឈេ ឃណ្ឌិយា បហតាយ ឃណ្ឌិសញ្ញាយ អាគន្ត្វា តស្ស ភេសជ្ជំ ករិស្សាមា’’តិ.

តេសុ ឯវំ កតិកំ កត្វា វិហរន្តេសុ ឯកទិវសំ សា ឧបាសិកា សប្បិតេលផាណិតាទីនិ គាហាបេត្វា ទាសទាសិកម្មករាទីហិ បរិវុតា សាយន្ហសមយេ តំ វិហារំ គន្ត្វា វិហារមជ្ឈេ ភិក្ខូ អទិស្វា, ‘‘កហំ នុ ខោ, អយ្យា, គតា’’តិ បុរិសេ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អត្តនោ អត្តនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ និសិន្នា ភវិស្សន្តិ, អយ្យេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘កិំ នុ ខោ កត្វា ទដ្ឋុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ អាហ. អថ នំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស កតិកវត្តំ ជាននមនុស្សា អាហំសុ – ‘‘ឃណ្ឌិយា បហតាយ សន្និបតិស្សន្តិ, អយ្យេ’’តិ. សា ច ឃណ្ឌិំ បហរាបេសិ. ភិក្ខូ ឃណ្ឌិសទ្ទំ សុត្វា, ‘‘កស្សចិ អផាសុកំ ភវិស្សតី’’តិ សកសកដ្ឋានេហិ និក្ខមិត្វា វិហារមជ្ឈេ សន្និបតិំសុ. ទ្វេបិ ជនា ឯកមគ្គេនាគតា នាម នត្ថិ. ឧបាសិកា ឯកេកដ្ឋានតោ ឯកេកមេវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា, ‘‘មម បុត្តេហិ អញ្ញមញ្ញំ កលហោ កតោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ វន្ទិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កលហំ នុ ខោ, ភន្តេ, ករិត្ថា’’តិ? ‘‘ន ករោម, មហាឧបាសិកេ’’តិ. ‘‘សចេ វោ, ភន្តេ, កលហោ នត្ថិ, អថ កស្មា យថា អម្ហាកំ គេហំ អាគច្ឆន្តា សព្ពេ ឯកតោវ អាគច្ឆថ, ឯវំ អនាគន្ត្វា ឯកេកដ្ឋានតោ ឯកេកាវ អាគតា’’តិ? ‘‘មហាឧបាសិកេ, ឯកេកស្មិំ ឋានេ និសីទិត្វា សមណធម្មំ ករិម្ហា’’តិ. ‘‘កោ ឯស, ភន្តេ, សមណធម្មោ នាមា’’តិ? ‘‘ទ្វត្តិំសាការេ សជ្ឈាយំ ករោម, អត្តភាវេ ច ខយវយំ បដ្ឋបេម, មហាឧបាសិកេ’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ទ្វត្តិំសាការេ សជ្ឈាយំ កាតុំ, អត្តភាវេ ច ខយវយំ បដ្ឋបេតុំ តុម្ហាកមេវ វដ្ដតិ, ឧទាហុ អម្ហាកម្បីតិ, កស្សចិបិ អវារិតោ ឯស ធម្មោ, មហាឧបាសិកេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, មយ្ហម្បិ ទ្វត្តិំសាការំ ទេថ, អត្តភាវេ ច ខយវយបដ្ឋបនំ អាចិក្ខថា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឧគ្គណ្ហ, មហាឧបាសិកេ’’តិ សព្ពំ ឧគ្គណ្ហាបេសុំ.

សា តតោ បដ្ឋាយ ទ្វត្តិំសាការេ សជ្ឈាយំ កត្វា អត្តនិ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា តេហិ ភិក្ខូហិ បុរេតរមេវ តយោ មគ្គេ, តីណិ ច ផលានិ បាបុណិ. មគ្គេនេវ ចស្សា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា លោកិយអភិញ្ញា ច អាគមិំសុ. សា មគ្គផលសុខតោ វុដ្ឋាយ ទិព្ពចក្ខុនា ឱលោកេត្វា, ‘‘កទា នុ ខោ មម បុត្តេហិ អយំ ធម្មោ អធិគតោ’’តិ ឧបធារេន្តី សព្ពេបិមេ សរាគា សទោសា សមោហា ឈានវិបស្សនាមត្តម្បិ តេសំ នត្ថិ, ‘‘កិំ នុ ខោ មយ្ហំ បុត្តានំ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, នត្ថី’’តិ អាវជ្ជេត្វា, ‘‘អត្ថី’’តិ ទិស្វា, ‘‘សេនាសនសប្បាយំ នុ ខោ អត្ថិ, នត្ថី’’តិ អាវជ្ជេត្វា តម្បិ ទិស្វា, ‘‘បុគ្គលសប្បាយំ នុ ខោ លភន្តិ, ន លភន្តី’’តិ អាវជ្ជេសិ, បុគ្គលសប្បាយម្បិ ទិស្វា, ‘‘អាហារសប្បាយំ នុ ខោ លភន្តិ, ន លភន្តី’’តិ ឧបធារេន្តី ‘‘អាហារសប្បាយំ នេសំ នត្ថី’’តិ ទិស្វា តតោ បដ្ឋាយ នានាវិធំ យាគុំ, អនេកប្បការំ ខជ្ជកំ, នានគ្គរសញ្ច ភោជនំ សម្បាទេត្វា គេហេ ភិក្ខូ និសីទាបេត្វា ទក្ខិណោទកំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ យំ យំ រុច្ចតិ, តំ តំ គហេត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ និយ្យាទេសិ. តេ យថារុចិ យាគុអាទីនិ គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តិ. តេសំ សប្បាយាហារំ លភន្តានំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ.

តេ ឯកគ្គេន ចិត្តេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ន ចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អហោ មហាឧបាសិកា អម្ហាកំ បតិដ្ឋា ជាតា, សចេ មយំ សប្បាយាហារំ ន លភិម្ហ, ន នោ មគ្គផលបដិវេធោ អភវិស្ស, ឥទានិ វុដ្ឋវស្សា បវារេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ. តេ ‘‘សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមម្ហា’’តិ មហាឧបាសិកំ អាបុច្ឆិំសុ. ‘‘មហាឧបាសិកា សាធុ, អយ្យា’’តិ. តេ អនុគន្ត្វា បុនបិ, ‘‘ភន្តេ, អម្ហេ ឱលោកេយ្យាថា’’តិ ពហូនិ បិយវចនានិ វត្វា បដិនិវត្តិ. តេបិ ខោ ភិក្ខូ សាវត្ថិំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខវេ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, ន ច បិណ្ឌកេន កិលមិត្ថា’’តិ វុត្តេ ‘‘ខមនីយំ, ភន្តេ, យាបនីយំ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន បន នេវ កិលមិម្ហ. អម្ហាកញ្ហិ មាតិកមាតា នាមេកា ឧបាសិកា ចិត្តាចារំ ញត្វា, ‘អហោ វត នោ ឯវរូបំ នាម អាហារំ បដិយាទេយ្យា’តិ ចិន្តិតេ យថាចិន្តិតំ អាហារំ បដិយាទេត្វា អទាសី’’តិ តស្សា គុណកថំ កថយិំសុ.

អញ្ញតរោ ភិក្ខុ តស្សា គុណកថំ សុត្វា តត្ថ គន្តុកាមោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា, ‘‘ភន្តេ, តំ គាមំ គមិស្សាមី’’តិ សត្ថារំ អាបុច្ឆិត្វា ជេតវនតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន តំ គាមំ បត្វា វិហារំ បវិសនទិវសេយេវ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ កិរ ឧបាសិកា ចិន្តិតចិន្តិតំ ជានាតិ, អហញ្ច មគ្គកិលន្តោ វិហារំ បដិជគ្គិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អហោ វត មេ វិហារបដិជគ្គកំ មនុស្សំ បេសេយ្យា’’តិ. ឧបាសិកា គេហេ និសិន្នាវ អាវជ្ជេន្តី តមត្ថំ ញត្វា, ‘‘គច្ឆ, វិហារំ បដិជគ្គិត្វា ឯហី’’តិ មនុស្សំ បេសេសិ. ឥតរោបិ បានីយំ បិវិតុកាមោ ‘‘អហោ វត មេ សក្ខរបានកំ កត្វា បេសេយ្យា’’តិ ចិន្តេសិ. ឧបាសិកា តម្បិ បេសេសិ. សោ បុនទិវសេ ‘‘បាតោវ សិនិទ្ធយាគុំ មេ សឧត្តរិភង្គំ បេសេតូ’’តិ ចិន្តេសិ. ឧបាសិកា តថា អកាសិ. សោ យាគុំ បិវិត្វា, ‘‘អហោ វត មេ ឯវរូបំ ខជ្ជកំ បេសេយ្យា’’តិ ចិន្តេសិ. ឧបាសិកា តម្បិ បេសេសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ឧបាសិកា មយា សព្ពំ ចិន្តិតចិន្តិតំ បេសេសិ, អហំ ឯតំ ទដ្ឋុកាមោ, អហោ វត មេ នានគ្គរសភោជនំ គាហាបេត្វា សយមេវ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ. ឧបាសិកា ‘‘មម បុត្តោ មំ ទដ្ឋុកាមោ, អាគមនំ មេ បច្ចាសីសតី’’តិ ភោជនំ គាហាបេត្វា វិហារំ គន្ត្វា តស្ស អទាសិ. សោ កតភត្តកិច្ចោ ‘‘មាតិកមាតា នាម ត្វំ, មហាឧបាសិកេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, តាតា’’តិ. ‘‘ត្វំ បរចិត្តំ ជានាសី’’តិ? ‘‘កិំ មំ បុច្ឆសិ, តាតា’’តិ? ‘‘មយា ចិន្តិតចិន្តិតំ សព្ពមកាសិ, តេន តំ បុច្ឆាមី’’តិ. ‘‘បរចិត្តជាននកភិក្ខូ ពហូ, តាតា’’តិ? ‘‘នាហំ អញ្ញេ បុច្ឆាមិ, តុវំ បុច្ឆាមិ, ឧបាសិកេ’’តិ. ឯវំ សន្តេបិ ឧបាសិកា ‘‘បរចិត្តំ ជានាមី’’តិ អវត្វា ‘‘បរចិត្តំ ជានន្តា នាម ឯវំ ករោន្តិ បុត្តា’’តិ អាហ. សោ ‘‘ភារិយំ វតិទំ កម្មំ, បុថុជ្ជនា នាម សោភនម្បិ អសោភនម្បិ ចិន្តេន្តិ, សចាហំ កិញ្ចិ អយុត្តំ ចិន្តយិស្សាមិ, សហ ភណ្ឌកេន ចោរំ ចូឡាយ គណ្ហន្តី វិយ មំ វិប្បការំ បាបេយ្យ, មយា ឥតោ បលាយិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ឧបាសិកេ, អហំ គមិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘កហំ, អយ្យា’’តិ? ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ, ឧបាសិកេ’’តិ. ‘‘វសថ តាវ, ភន្តេ, ឥធា’’តិ. ‘‘ន វសិស្សាមិ, ឧបាសិកេ, គមិស្សាមេវា’’តិ និក្ខមិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កិំ ភិក្ខុ ន ត្វំ តត្ថ វសសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, ន សក្កា តត្ថ វសិតុ’’ន្តិ. ‘‘កិំ ការណា ភិក្ខូ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, សា ឧបាសិកា ចិន្តិតចិន្តិតំ សព្ពំ ជានាតិ, បុថុជ្ជនា ច នាម សោភនម្បិ អសោភនម្បិ ចិន្តេន្តិ, សចាហំ កិញ្ចិ អយុត្តំ ចិន្តេស្សាមិ, សហ ភណ្ឌកេន ចោរំ ចូឡាយ គណ្ហន្តី វិយ មំ វិប្បការំ បាបេស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា អាគតោម្ហីតិ. ‘‘ភិក្ខុ, តត្ថេវ តយា វសិតុំ វដ្ដតី’’តិ, ‘‘ន សក្កោមិ, ភន្តេ, នាហំ តត្ថ វសិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឯកមេវ រក្ខិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ. ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘តវ ចិត្តមេវ រក្ខ, ចិត្តំ នាមេតំ ទុរក្ខំ, ត្វំ អត្តនោ ចិត្តមេវ និគ្គណ្ហ, មា អញ្ញំ កិញ្ចិ ចិន្តយិ, ចិត្តំ នាមេតំ ទុន្និគ្គហ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៥. ‘‘ទុន្និគ្គហស្ស លហុនោ, យត្ថកាមនិបាតិនោ;

ចិត្តស្ស ទមថោ សាធុ, ចិត្តំ ទន្តំ សុខាវហ’’ន្តិ.

តត្ថ ចិត្តំ នាមេតំ ទុក្ខេន និគ្គយ្ហតីតិ ទុន្និគ្គហំ. លហុំ ឧប្បជ្ជតិ ច និរុជ្ឈតិ ចាតិ លហុ. តស្ស ទុន្និគ្គហស្ស លហុនោ. យត្ថកាមនិបាតិនោតិ យត្ថ កត្ថចិទេវ និបតនសីលស្ស. ឯតញ្ហិ លភិតព្ពដ្ឋានំ វា អលភិតព្ពដ្ឋានំ វា យុត្តដ្ឋានំ វា អយុត្តដ្ឋានំ វា ន ជានាតិ, នេវ ជាតិំ ឱលោកេតិ, ន គោត្តំ, ន វយំ. យត្ថ យត្ថ ឥច្ឆតិ, តត្ថ តត្ថេវ និបតតីតិ ‘‘យត្ថកាមនិបាតី’’តិ វុច្ចតិ. តស្ស ឯវរូបស្ស ចិត្តស្ស ទមថោ សាធុ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ ទន្តភាវោ យថា និព្ពិសេវនំ ហោតិ, តថា កតភាវោ សាធុ. កិំ ការណា? ឥទញ្ហិ ចិត្តំ ទន្តំ សុខាវហំ និព្ពិសេវនំ កតំ មគ្គផលសុខំ បរមត្ថនិព្ពានសុខញ្ច អាវហតីតិ.

ទេសនាបរិយោសានេ សម្បត្តបរិសាយ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុំ, មហាជនស្ស សាត្ថិកា ធម្មទេសនា ជាតាតិ.

សត្ថា តស្ស ភិក្ខុនោ ឥមំ ឱវាទំ ទត្វា, ‘‘គច្ឆ, ភិក្ខុ, អញ្ញំ កិញ្ចិ អចិន្តយិត្វា តត្ថេវ វសាហី’’តិ បហិណិ. សោ ភិក្ខុ សត្ថុ សន្តិកា ឱវាទំ លភិត្វា តត្ថ អគមាសិ. កិញ្ចិ ពហិទ្ធា ចិន្តនំ នាម ន ចិន្តេសិ. មហាឧបាសិកាបិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឱលោកេន្តី ថេរំ ទិស្វា, ‘‘ឥទានិ ឱវាទទាយកំ អាចរិយំ លភិត្វា បុនាគតោ មម បុត្តោ’’តិ អត្តនោ ញាណេនេវ បរិច្ឆិន្ទិត្វា តស្ស សប្បាយាហារំ បដិយាទេត្វា អទាសិ. សោ សប្បាយភោជនំ សេវិត្វា កតិបាហេនេវ អរហត្តំ បត្វា មគ្គផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ‘‘អហោ មហាឧបាសិកា មយ្ហំ បតិដ្ឋា ជាតា, អហំ ឥមំ និស្សាយ ភវនិស្សរណំ បត្តោម្ហី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ឥមស្មិំ តាវ មេ អត្តភាវេ បតិដ្ឋា ជាតា, សំសារេ បន មេ សំសរន្តស្ស អញ្ញេសុបិ អត្តភាវេសុ អយំ បតិដ្ឋា ភូតបុព្ពា, នោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ឯកូនអត្តភាវសតំ អនុស្សរិ. សាបិ ឯកូនអត្តភាវសតេ តស្ស បាទបរិចារិកា អញ្ញេសុ បដិពទ្ធចិត្តា ហុត្វា តំ ជីវិតា វោរោបេសិ. ថេរោ តស្សា ឯត្តកំ អគុណំ ទិស្វា, ‘‘អហោ មយំ មហាឧបាសិកា ភារិយំ កម្មំ អកាសី’’តិ ចិន្តេសិ.

មហាឧបាសិកាបិ គេហេ និសិន្នាវ ‘‘កិំ នុ ខោ មយ្ហំ បុត្តស្ស បព្ពជិតកិច្ចំ មត្តកំ បត្តំ, នោ’’តិ ឧបធារយមានា តស្ស អរហត្តបត្តិំ ញត្វា ឧត្តរិ ឧបធារិយមានា, ‘‘មម បុត្តោ អរហត្តំ បត្វា អហោ វត មេ អយំ ឧបាសិកា មហតី បតិដ្ឋា ជាតា’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘អតីតេបិ នុ ខោ មេ អយំ បតិដ្ឋា ភូតបុព្ពា, នោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ឯកូនអត្តភាវសតំ អនុស្សរិ, ‘‘អហំ ខោ បន ឯកូនអត្តភាវសតេ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា ឯតំ ជីវិតា វោរោបេសិំ, អយំ មេ ឯត្តកំ អគុណំ ទិស្វា ‘អហោ ភារិយំ កម្មំ កតំ ឧបាសិកាយា’’តិ ចិន្តេសិ. ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឯវំ សំសារេ សំសរន្តិយា មម បុត្តស្ស ឧបការោ កតបុព្ពោ’’តិ ឧបធារយមានា តតោ ឧត្តរិំ សតមំ អត្តភាវំ អនុស្សរិត្វា សតមេ អត្តភាវេ មយា ឯតស្ស បាទបរិចារិកាយ ហុត្វា ឯតស្មិំ ជីវិតា វោរោបនដ្ឋានេ ជីវិតទានំ ទិន្នំ, អហោ មយា មម បុត្តស្ស មហាឧបការោ កតបុព្ពោ’’តិ គេហេ និសិន្នាវ ឧត្តរិំ វិសេសេត្វា ‘‘ឧបធារេថា’’តិ អាហ. សោ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សទ្ទំ សុត្វា វិសេសេត្វា សតមំ អត្តភាវំ អនុស្សរិត្វា តត្ថ តាយ អត្តនោ ជីវិតស្ស ទិន្នភាវំ ទិស្វា, ‘‘អហោ មម ឥមាយ មហាឧបាសិកាយ ឧបការោ កតបុព្ពោ’’តិ អត្តមនោ ហុត្វា តស្សា តត្ថេវ ចតូសុ មគ្គផលេសុ បញ្ហំ កថេត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយីតិ.

អញ្ញតរភិក្ខុវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. អញ្ញតរឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុវត្ថុ

សុទុទ្ទសន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

សត្ថរិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ឯកោ សេដ្ឋិបុត្តោ អត្តនោ កុលូបគត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហំ ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមោ, ឯកំ មេ ទុក្ខតោ មុច្ចនការណំ កថេថា’’តិ អាហ. ‘‘សាធាវុសោ, សចេសិ ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមោ, សលាកភត្តំ ទេហិ, បក្ខិកភត្តំ ទេហិ, វស្សាវាសិកំ ទេហិ, ចីវរាទយោ បច្ចយេ ទេហិ, អត្តនោ សាបតេយ្យំ តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកេន កម្មន្តំ បយោជេហិ, ឯកេន បុត្តទារំ បោសេហិ, ឯកំ ពុទ្ធសាសនេ ទេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ វុត្តបដិបាដិយា សព្ពំ កត្វា បុន ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘តតោ ឧត្តរិំ អញ្ញំ កិំ ករោមិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាវុសោ, តីណិ សរណានិ គណ្ហ, បញ្ច សីលានិ គណ្ហាហី’’តិ. តានិបិ បដិគ្គហេត្វា តតោ ឧត្តរិំ បុច្ឆិ. ‘‘តេន ហិ ទស សីលានិ គណ្ហាហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ គណ្ហិ. សោ ឯវំ អនុបុព្ពេន បុញ្ញកម្មស្ស កតត្តា អនុបុព្ពសេដ្ឋិបុត្តោ នាម ជាតោ. តតោ ‘‘ឧត្តរិម្បិ កត្តព្ពំ អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ បុន បុច្ឆិត្វា, ‘‘តេន ហិ បព្ពជាហី’’តិ វុត្តោ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. តស្សេកោ អាភិធម្មិកភិក្ខុ អាចរិយោ អហោសិ. ឯកោ វិនយធរោ ឧបជ្ឈាយោ. តស្ស លទ្ធូបសម្បទស្ស អាចរិយោ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតកាលេ អភិធម្មេ បញ្ហំ កថេសិ – ‘‘ពុទ្ធសាសនេ នាម ឥទំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឥទំ ន វដ្ដតី’’តិ. ឧបជ្ឈាយោបិស្ស អត្តនោ សន្តិកំ អាគតកាលេ វិនយេ បញ្ហំ កថេសិ – ‘‘ពុទ្ធសាសនេ នាម ឥទំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឥទំ ន វដ្ដតិ, ឥទំ កប្បតិ, ឥទំ ន កប្បតី’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ភារិយំ ឥទំ កម្មំ, អហំ ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមោ បព្ពជិតោ, ឥធ ច មម ហត្ថបសារណដ្ឋានម្បិ ន បញ្ញាយតិ, គេហេ ឋត្វាវ ទុក្ខា មុច្ចិតុំ សក្កា, មយា គិហិនា ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ឧក្កណ្ឋិតោ អនភិរតោ ទ្វត្តិំសាការេ សជ្ឈាយំ ន ករោតិ, ឧទ្ទេសំ ន គណ្ហាតិ, កិសោ លូខោ ធមនិសន្ថតគត្តោ អាលស្សិយាភិភូតោ កច្ឆុបរិកិណ្ណោ អហោសិ.

អថ នំ ទហរសាមណេរា, ‘‘អាវុសោ, កិំ ត្វំ ឋិតដ្ឋានេ ឋិតោវ និសិន្នដ្ឋានេ និសិន្នោវ អហោសិ, បណ្ឌុរោគាភិភូតោ កិសោ លូខោ ធមនិសន្ថតគត្តោ អាលស្សិយាភិភូតោ កច្ឆុបរិកិណ្ណោ, កិំ តេ កត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘ឧក្កណ្ឋិតោម្ហិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? សោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. តេ តស្ស អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អាចិក្ខិំសុ. អាចរិយុបជ្ឈាយា តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ អគមំសុ. សត្ថា ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, អាគតត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, អយំ ភិក្ខុ តុម្ហាកំ សាសនេ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ, ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមោវ បព្ពជិតោ, តស្ស មេ អាចរិយោ អភិធម្មកថំ កថេសិ, ឧបជ្ឈាយោ វិនយកថំ កថេសិ, ស្វាហំ ‘ឥធ មេ ហត្ថបសារណដ្ឋានម្បិ នត្ថិ, គិហិនា ហុត្វា សក្កា ទុក្ខា មុច្ចិតុំ, គិហិ ភវិស្សាមី’តិ សន្និដ្ឋានមកាសិំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សចេ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឯកមេវ រក្ខិតុំ សក្ខិស្សសិ, អវសេសានំ រក្ខនកិច្ចំ នត្ថី’’តិ. ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘តវ ចិត្តមេវ រក្ខិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ. ‘‘សក្ខិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ អត្តនោ ចិត្តមេវ រក្ខាហិ, សក្កា ទុក្ខា មុច្ចិតុ’’ន្តិ ឥមំ ឱវាទំ ទត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៦. ‘‘សុទុទ្ទសំ សុនិបុណំ, យត្ថកាមនិបាតិនំ;

ចិត្តំ រក្ខេថ មេធាវី, ចិត្តំ គុត្តំ សុខាវហ’’ន្តិ.

តត្ថ សុទុទ្ទសន្តិ សុដ្ឋុ ទុទ្ទសំ. សុនិបុណន្តិ សុដ្ឋុ និបុណំ បរមសណ្ហំ. យត្ថកាមនិបាតិនន្តិ ជាតិអាទីនិ អនោលោកេត្វា លភិតព្ពាលភិតព្ពយុត្តាយុត្តដ្ឋានេសុ យត្ថ កត្ថចិ និបតនសីលំ. ចិត្តំ រក្ខេថ មេធាវីតិ អន្ធពាលោ ទុម្មេធោ អត្តនោ ចិត្តំ រក្ខិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, ចិត្តវសិកោ ហុត្វា អនយព្យសនំ បាបុណាតិ. មេធាវី បន បណ្ឌិតោវ ចិត្តំ រក្ខិតុំ សក្កោតិ, តស្មា ត្វម្បិ ចិត្តមេវ គោបេហិ. ឥទញ្ហិ ចិត្តំ គុត្តំ សុខាវហំ មគ្គផលនិព្ពានសុខានិ អាវហតីតិ.

ទេសនាបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុំ, ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

អញ្ញតរឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុវត្ថុ តតិយំ.

៤. សង្ឃរក្ខិតភាគិនេយ្យត្ថេរវត្ថុ

ទូរង្គមន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ សង្ឃរក្ខិតំ នាម ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកោ កុលបុត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា និក្ខមិត្វា បព្ពជិតោ លទ្ធូបសម្បទោ សង្ឃរក្ខិតត្ថេរោ នាម ហុត្វា កតិបាហេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តស្ស កនិដ្ឋភគិនី បុត្តំ លភិត្វា ថេរស្ស នាមំ អកាសិ. សោ ភាគិនេយ្យសង្ឃរក្ខិតោ នាម ហុត្វា វយប្បត្តោ ថេរស្សេវ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ អញ្ញតរស្មិំ គាមការាមេ វស្សំ ឧបគន្ត្វា, ‘‘ឯកំ សត្តហត្ថំ, ឯកំ អដ្ឋហត្ថ’’ន្តិ ទ្វេ វស្សាវាសិកសាដកេ លភិត្វា អដ្ឋហត្ថំ ‘‘ឧបជ្ឈាយស្ស មេ ភវិស្សតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘សត្តហត្ថំ មយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា វុដ្ឋវស្សោ ‘‘ឧបជ្ឈាយំ បស្សិស្សាមី’’តិ អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ អាគន្ត្វា ថេរេ វិហារំ អនាគតេយេវ វិហារំ បវិសិត្វា ថេរស្ស ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា បាទោទកំ ឧបដ្ឋបេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា អាគមនមគ្គំ ឱលោកេន្តោ និសីទិ. អថស្សាគមនភាវំ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា បត្តចីវរំ បដិគ្គហេត្វា, ‘‘និសីទថ, ភន្តេ’’តិ ថេរំ និសីទាបេត្វា តាលវណ្ដំ អាទាយ ពីជិត្វា បានីយំ ទត្វា បាទេ ធោវិត្វា តំ សាដកំ អានេត្វា បាទមូលេ ឋបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ បរិភុញ្ជថា’’តិ វត្វា ពីជយមានោ អដ្ឋាសិ.

អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘សង្ឃរក្ខិត, មយ្ហំ ចីវរំ បរិបុណ្ណំ, ត្វមេវ បរិភុញ្ជា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, មយា លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ អយំ តុម្ហាកមេវ សល្លក្ខិតោ, បរិភោគំ ករោថា’’តិ. ‘‘ហោតុ, សង្ឃរក្ខិត, បរិបុណ្ណំ មេ ចីវរំ, ត្វមេវ បរិភុញ្ជា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, មា ឯវំ ករោថ, តុម្ហេហិ បរិភុត្តេ មយ្ហំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ. អថ នំ តស្ស បុនប្បុនំ កថេន្តស្សបិ ថេរោ ន ឥច្ឆិយេវ.

ឯវំ សោ ពីជយមានោ ឋិតោវ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ថេរស្ស គិហិកាលេ ភាគិនេយ្យោ, បព្ពជិតកាលេ សទ្ធិវិហារិកោ, ឯវម្បិ មយា សទ្ធិំ ឧបជ្ឈាយោ បរិភោគំ ន កត្តុកាមោ. ឥមស្មិំ មយា សទ្ធិំ បរិភោគំ អករោន្តេ កិំ មេ សមណភាវេន, គិហិ ភវិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ទុស្សណ្ឋាបិតោ ឃរាវាសោ, កិំ នុ ខោ កត្វា គិហិភូតោ ជីវិស្សាមី’’តិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អដ្ឋហត្ថសាដកំ វិក្កិណិត្វា ឯកំ ឯឡិកំ គណ្ហិស្សាមិ, ឯឡិកា នាម ខិប្បំ វិជាយតិ, ស្វាហំ វិជាតំ វិជាតំ វិក្កិណិត្វា មូលំ ករិស្សាមិ, មូលេ ពហូ កត្វា ឯកំ បជាបតិំ អានេស្សាមិ, សា ឯកំ បុត្តំ វិជាយិស្សតិ. អថស្ស មម មាតុលស្ស នាមំ កត្វា ចូឡយានកេ និសីទាបេត្វា មម បុត្តញ្ច ភរិយញ្ច អាទាយ មាតុលំ វន្ទិតុំ អាគមិស្សាមិ, អាគច្ឆន្តេ អន្តរាមគ្គេ មម ភរិយំ ឯវំ វក្ខាមិ – ‘អានេហិ តាវ មេ បុត្តំ វហិស្សាមិន’ន្តិ. សា ‘កិំ តេ បុត្តេន, ឯហិ, ឥមំ យានកំ បាជេហី’តិ វត្វា បុត្តំ គហេត្វា, ‘អហំ នេស្សាមិ ន’ន្តិ នេត្វា សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តី ចក្កបថេ ឆឌ្ឌេស្សតិ. អថស្ស សរីរំ អភិរុហិត្វា ចក្កំ គមិស្សតិ, អថ នំ ‘ត្វំ មម បុត្តំ នេវ មយ្ហំ អទាសិ, នំ សន្ធារេតុំ នាសក្ខិ នាសិតោស្មិ តយា’តិ វត្វា បតោទយដ្ឋិយា បិដ្ឋិយំ បហរិស្សាមី’’តិ.

សោ ឯវំ ចិន្តេន្តោវ ឋត្វា ពីជយមានោ ថេរស្ស សីសេ តាលវណ្ដេន បហរិ. ថេរោ ‘‘កិំ នុ ខោ អហំ សង្ឃរក្ខិតេន សីសេ បហតោ’’តិ ឧបធារេន្តោ តេន ចិន្តិតចិន្តិតំ សព្ពំ ញត្វា, ‘‘សង្ឃរក្ខិត, មាតុគាមស្ស បហារំ ទាតុំ នាសក្ខិ, កោ ឯត្ថ មហល្លកត្ថេរស្ស ទោសោ’’តិ អាហ. សោ ‘‘អហោ នដ្ឋោម្ហិ, ញាតំ កិរ មេ ឧបជ្ឈាយេន ចិន្តិតចិន្តិតំ, កិំ មេ សមណភាវេនា’’តិ តាលវណ្ដំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិតុំ អារទ្ធោ.

អថ នំ ទហរា ច សាមណេរា ច អនុពន្ធិត្វា អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ អគមំសុ. សត្ថា តេ ភិក្ខូ ទិស្វាវ ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, អាគតត្ថ, ឯកោ វោ ភិក្ខុ លទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, ឥមំ ទហរំ ឧក្កណ្ឋិត្វា បលាយន្តំ គហេត្វា តុម្ហាកំ សន្តិកំ អាគតម្ហា’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ ភិក្ខូ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិមត្ថំ តេ ភិក្ខុ ឯវំ ភារិយំ កម្មំ កតំ, ននុ ត្វំ អារទ្ធវីរិយស្ស ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស បុត្តោ, មាទិសស្ស នាម ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា អត្តានំ ទមេត្វា សោតាបន្នោតិ វា សកទាគាមីតិ វា អនាគាមីតិ វា អរហាតិ វា វទាបេតុំ នាសក្ខិ, កិមត្ថំ ឯវំ ភារិយំ កម្មមកាសី’’តិ? ‘‘ឧក្កណ្ឋិតោស្មិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ? សោ ឯវំ វស្សាវាសិកសាដកានំ លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ថេរស្ស តាលវណ្ដេន បហារា សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា, ‘‘ឥមិនា ការណេន បលាតោស្មិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ឯហិ ភិក្ខុ, មា ចិន្តយិ ចិត្តំ នាមេតំ ទូរេ ហោន្តម្បិ អារម្មណំ សម្បដិច្ឆនកជាតិកំ, រាគទោសមោហពន្ធនា មុច្ចនត្ថាយ វាយមិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៧. ‘‘ទូរង្គមំ ឯកចរំ, អសរីរំ គុហាសយំ;

យេ ចិត្តំ សំយមេស្សន្តិ, មោក្ខន្តិ មារពន្ធនា’’តិ.

តត្ថ ទូរង្គមន្តិ ចិត្តស្ស ហិ មក្កដសុត្តមត្តកម្បិ បុរត្ថិមាទិទិសាភាគេន គមនាគមនំ នាម នត្ថិ, ទូរេ សន្តម្បិ បន អារម្មណំ សម្បដិច្ឆតីតិ ទូរង្គមំ នាម ជាតំ. សត្តដ្ឋចិត្តានិ បន ឯកតោ កណ្ណិកពទ្ធានិ ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជិតុំ សមត្ថានិ នាម នត្ថិ. ឧប្បត្តិកាលេ ឯកេកមេវ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ និរុទ្ធេ បុន ឯកេកមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯកចរំ នាម ជាតំ. ចិត្តស្ស សរីរសណ្ឋានំ វា នីលាទិប្បការោ វណ្ណភេទោ វា នត្ថីតិ អសរីរំ នាម ជាតំ. គុហា នាម ចតុមហាភូតគុហា, ឥទញ្ច ហទយរូបំ និស្សាយ បវត្តតីតិ គុហាសយំ នាម ជាតំ. យេ ចិត្តន្តិ យេ កេចិ បុរិសា វា ឥត្ថិយោ វា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា អនុប្បជ្ជនកកិលេសស្ស ឧប្បជ្ជិតុំ អទេន្តា សតិសម្មោសេន ឧប្បន្នកិលេសំ បជហន្តា ចិត្តំ សំយមេស្សន្តិ សំយតំ អវិក្ខិត្តំ ករិស្សន្តិ. មោក្ខន្តិ មារពន្ធនាតិ សព្ពេតេ កិលេសពន្ធនាភាវេន មារពន្ធនសង្ខាតា តេភូមកវដ្ដា មុច្ចិស្សន្តីតិ.

ទេសនាបរិយោសានេ ភាគិនេយ្យសង្ឃរក្ខិតត្ថេរោ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបន្នាទយោ ជាតា, មហាជនស្ស សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

សង្ឃរក្ខិតភាគិនេយ្យត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. ចិត្តហត្ថត្ថេរវត្ថុ

អនវដ្ឋិតចិត្តស្សាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ ចិត្តហត្ថត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ នដ្ឋគោណំ បរិយេសន្តោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ គោណំ ទិស្វា គោយូថេ វិស្សជ្ជេត្វា, ‘‘អវស្សំ អយ្យានំ សន្តិកេ អាហារមត្តំ លភិស្សាមី’’តិ ខុប្បិបាសាបីឡិតោ វិហារំ បវិសិត្វា ភិក្ខូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តស្មិំ ខោ បន សមយេ ភិក្ខូនំ អវក្ការបាតិយំ ភុត្តាវសេសកំ ភត្តំ ហោតិ, តេ តំ ឆាតកបីឡិតំ ទិស្វា, ‘‘ឥតោ ភត្តំ គហេត្វា ភុញ្ជាហី’’តិ វទិំសុ. ពុទ្ធកាលេ ច បន អនេកសូបព្យញ្ជនំ ភត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តតោ យាបនមត្តំ គហេត្វា ភុញ្ជិត្វា បានីយំ បិវិត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា ភិក្ខូ វន្ទិត្វា, ‘‘កិំ, ភន្តេ, អជ្ជ, អយ្យា, និមន្តនដ្ឋានំ អគមំសូ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘នត្ថិ, ឧបាសក, ភិក្ខូ ឥមិនាវ នីហារេន និពទ្ធំ លភន្តី’’តិ. សោ ‘‘មយំ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ រត្តិន្ទិវំ និពទ្ធំ កម្មំ ករោន្តាបិ ឯវំ មធុរព្យញ្ជនំ ភត្តំ ន លភាម, ឥមេ កិរ និពទ្ធំ ភុញ្ជន្តិ, កិំ មេ គិហិភាវេន, ភិក្ខុ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ ភិក្ខូ ‘‘សាធុ ឧបាសកា’’តិ បព្ពាជេសុំ.

សោ លទ្ធូបសម្បទោ សព្ពប្បការំ វត្តបដិវត្តំ អកាសិ. សោ ពុទ្ធានំ ឧប្បន្នេន លាភសក្ការេន កតិបាហច្ចយេន ថូលសរីរោ អហោសិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ មេ ភិក្ខាយ ចរិត្វា ជីវិតេន, គិហី ភវិស្សាមី’’តិ. សោ វិព្ភមិត្វា គេហំ បាវិសិ. តស្ស គេហេ កម្មំ ករោន្តស្ស កតិបាហេនេវ សរីរំ មិលាយិ. តតោ ‘‘កិំ មេ ឥមិនា ទុក្ខេន, សមណោ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន គន្ត្វា បព្ពជិ. សោ កតិបាហំ វីតិនាមេត្វា បុន ឧក្កណ្ឋិត្វា វិព្ភមិ, បព្ពជិតកាលេ បន ភិក្ខូនំ ឧបការកោ ហោតិ. សោ កតិបាហេនេវ បុនបិ ឧក្កណ្ឋិត្វា, ‘‘កិំ មេ គិហិភាវេន, បព្ពជិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា ភិក្ខូ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ ភិក្ខូ ឧបការវសេន បុន បព្ពាជយិំសុ. ឯវំ សោ ឥមិនា និយាមេនេវ ឆក្ខត្តុំ បព្ពជិត្វា ឧប្បព្ពជិតោ. តស្ស ភិក្ខូ ‘‘ឯស ចិត្តវសិកោ ហុត្វា វិចរតី’’តិ ចិត្តហត្ថត្ថេរោតិ នាមំ ករិំសុ.

តស្សេវំ អបរាបរំ វិចរន្តស្សេវ ភរិយា គព្ភិនី អហោសិ. សោ សត្តមេ វារេ អរញ្ញតោ កសិភណ្ឌមាទាយ គេហំ គន្ត្វា ភណ្ឌកំ ឋបេត្វា ‘‘អត្តនោ កាសាវំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ គព្ភំ បាវិសិ. តស្មិំ ខណេ តស្ស ភរិយា និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយតិ. តស្សា និវត្ថសាដកោ អបគតោ ហោតិ, មុខតោ ច លាលា បគ្ឃរតិ, នាសា ឃុរឃុរាយតិ, មុខំ វិវដ្ដំ, ទន្តំ ឃំសតិ, សា តស្ស ឧទ្ធុមាតកសរីរំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ ឥទ’’ន្តិ សញ្ញំ លភិត្វា, ‘‘អហំ ឯត្តកំ កាលំ បព្ពជិត្វា ឥមំ និស្សាយ ភិក្ខុភាវេ សណ្ឋាតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ កាសាយកោដិយំ គហេត្វា ឧទរេ ពន្ធិត្វា គេហា និក្ខមិ.

អថស្ស អនន្តរគេហេ ឋិតា សស្សុ តំ តថា គច្ឆន្តំ ទិស្វា, ‘‘អយំ បដិឧក្កណ្ឋិតោ ភវិស្សតិ, ឥទានេវ អរញ្ញតោ អាគន្ត្វា កាសាវំ ឧទរេ ពន្ធិត្វាវ គេហា និក្ខន្តោ វិហារាភិមុខោ គច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ’’តិ គេហំ បវិសិត្វា និទ្ទាយមានំ ធីតរំ បស្សិត្វា ‘‘ឥមំ ទិស្វា សោ វិប្បដិសារី ហុត្វា គតោ’’តិ ញត្វា ធីតរំ បហរិត្វា ‘‘ឧដ្ឋេហិ កាឡកណ្ណិ, សាមិកោ តេ តំ និទ្ទាយមានំ ទិស្វា វិប្បដិសារី ហុត្វា គតោ, នត្ថិ សោ ឥតោ បដ្ឋាយ តុយ្ហ’’ន្តិ អាហ. ‘‘អបេហិ អបេហិ, អម្ម, កុតោ តស្ស គមនំ អត្ថិ, កតិបាហេនេវ បុនាគមិស្សតី’’តិ អាហ. សោបិ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខ’’ន្តិ វត្វា គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោវ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. សោ គន្ត្វា ភិក្ខូ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. ‘‘ន សក្ខិស្សាម មំយំ តំ បព្ពាជេតុំ, កុតោ តុយ្ហំ សមណភាវោ, សត្ថកនិសានបាសាណសទិសំ តវ សីស’’ន្តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥទានិ មំ អនុកម្បាយ ឯកវារំ បព្ពាជេថា’’តិ. តេ តំ ឧបការវសេន បព្ពាជយិំសុ. សោ កតិបាហេនេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

តេបិ នំ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ ចិត្តហត្ថ, តវ គមនសមយំ ត្វមេវ ជានេយ្យាសិ, ឥមស្មិំ វារេ តេ ចិរាយិត’’ន្តិ. ‘‘ភន្តេ, សំសគ្គស្ស អត្ថិភាវកាលេ គតម្ហា, សោ នោ សំសគ្គោ ឆិន្នោ, ឥទានិ អគមនធម្មា ជាតម្ហា’’តិ. ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, អយំ ភិក្ខុ អម្ហេហិ ឯវំ វុត្តោ ឯវំ នាម កថេសិ, អញ្ញំ ព្យាករោតិ, អភូតំ វទតី’’តិ អាហំសុ. សត្ថា ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ អត្តនោ អនវដ្ឋិតចិត្តកាលេ សទ្ធម្មំ អជាននកាលេ គមនាគមនំ អកាសិ, ឥទានិស្ស បុញ្ញញ្ច បាបញ្ច បហីន’’ន្តិ វត្វា ឥមា ទ្វេ គាថា អាហ –

៣៨. ‘‘អនវដ្ឋិតចិត្តស្ស, សទ្ធម្មំ អវិជានតោ;

បរិប្លវបសាទស្ស, បញ្ញា ន បរិបូរតិ.

៣៩. ‘‘អនវស្សុតចិត្តស្ស, អនន្វាហតចេតសោ;

បុញ្ញបាបបហីនស្ស, នត្ថិ ជាគរតោ ភយ’’ន្តិ.

តត្ថ អនវដ្ឋិតចិត្តស្សាតិ ចិត្តំ នាមេតំ កស្សចិ និពទ្ធំ វា ថាវរំ វា នត្ថិ. យោ បន បុគ្គលោ អស្សបិដ្ឋេ ឋបិតកុម្ភណ្ឌំ វិយ ច ថុសរាសិម្ហិ កោដ្ដិតខាណុកោ វិយ ច ខល្លាដសីសេ ឋបិតកទម្ពបុប្ផំ វិយ ច ន កត្ថចិ សណ្ឋាតិ, កទាចិ ពុទ្ធសាវកោ ហោតិ, កទាចិ អាជីវកោ, កទាចិ និគណ្ឋោ, កទាចិ តាបសោ. ឯវរូបោ បុគ្គលោ អនវដ្ឋិតចិត្តោ នាម. តស្ស អនវដ្ឋិតចិត្តស្ស. សទ្ធម្មំ អវិជានតោតិ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មភេទំ ឥមំ សទ្ធម្មំ អវិជានន្តស្ស បរិត្តសទ្ធតាយ វា ឧប្លវសទ្ធតាយ វា បរិប្លវបសាទស្ស កាមាវចររូបាវចរាទិភេទា បញ្ញា ន បរិបូរតិ. កាមាវចរាយបិ អបរិបូរយមានាយ កុតោវ រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរបញ្ញា បរិបូរិស្សតីតិ ទីបេតិ. អនវស្សុតចិត្តស្សាតិ រាគេន អតិន្តចិត្តស្ស. អនន្វាហតចេតសោតិ ‘‘អាហតចិត្តោ ខិលជាតោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១៩; វិភ. ៩៤១; ម. និ. ១.១៨៥) អាគតដ្ឋានេ ទោសេន ចិត្តស្ស បហតភាវោ វុត្តោ, ឥធ បន ទោសេន អប្បដិហតចិត្តស្សាតិ អត្ថោ. បុញ្ញបាបបហីនស្សាតិ ចតុត្ថមគ្គេន បហីនបុញ្ញស្ស ចេវ បហីនបាបស្ស ច ខីណាសវស្ស. នត្ថិ ជាគរតោ ភយន្តិ ខីណាសវស្ស ជាគរន្តស្សេវ អភយភាវោ កថិតោ វិយ. សោ បន សទ្ធាទីហិ បញ្ចហិ ជាគរធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា ជាគរោ នាម. តស្មា តស្ស ជាគរន្តស្សាបិ អជាគរន្តស្សាបិ កិលេសភយំ នត្ថិ កិលេសានំ អបច្ឆាវត្តនតោ. ន ហិ តំ កិលេសា អនុពន្ធន្តិ តេន តេន មគ្គេន បហីនានំ កិលេសានំ បុន អនុបគមនតោ. តេនេវាហ – ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ, សកទាគាមិអនាគាមិអរហត្តមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតី’’តិ (ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៧).

ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា សផលា អហោសិ.

អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘ភារិយា វតិមេ, អាវុសោ, កិលេសា នាម, ឯវរូបស្ស អរហត្តស្ស ឧបនិស្សាយសម្បន្នោ កុលបុត្តោ កិលេសេហិ អាលោឡិតោ សត្តវារេ គិហី ហុត្វា សត្តវារេ បព្ពជិតោ’’តិ. សត្ថា តេសំ តំ កថាបវត្តិំ សុត្វា តង្ខណានុរូបេន គមនេន ធម្មសភំ គន្ត្វា ពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ឯវមេវ, ភិក្ខវេ, កិលេសា នាម ភារិយា, សចេ ឯតេ រូបិនោ ហុត្វា កត្ថចិ បក្ខិបិតុំ សក្កា ភវេយ្យុំ, ចក្កវាឡំ អតិសម្ពាធំ, ព្រហ្មលោកោ អតិនីចកោតិ ឱកាសោ នេសំ ន ភវេយ្យ, មាទិសម្បិ នាមេតេ បញ្ញាសម្បន្នំ បុរិសាជានេយ្យំ អាលោឡេន្តិ, អវសេសេសុ កា កថា? ‘‘អហញ្ហិ អឌ្ឍនាឡិមត្តំ វរកចោរកំ កុណ្ឋកុទាលញ្ច និស្សាយ ឆ វារេ បព្ពជិត្វា ឧប្បព្ពជិតបុព្ពោ’’តិ. ‘‘កទា, ភន្តេ, កទា សុគតា’’តិ? ‘‘សុណិស្សថ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ សុណាថា’’តិ អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ កុទាលបណ្ឌិតោ នាម ពាហិរកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អដ្ឋ មាសេ ហិមវន្តេ វសិត្វា វស្សារត្តសមយេ ភូមិយា តិន្តាយ ‘‘គេហេ មេ អឌ្ឍនាឡិមត្តោ វរកចោរកោ ច កុណ្ឋកុទាលកោ ច អត្ថិ, វរកចោរកពីជំ មា នស្សី’’តិ ឧប្បព្ពជិត្វា ឯកំ ឋានំ កុទាលេន កសិត្វា តំ ពីជំ វបិត្វា វតិំ កត្វា បក្កកាលេ ឧទ្ធរិត្វា នាឡិមត្តពីជំ ឋបេត្វា សេសំ ខាទិ. សោ ‘‘កិំ មេ ទានិ គេហេន, បុន អដ្ឋ មាសេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. ឥមិនាវ នីហារេន នាឡិមត្តំ វរកចោរកញ្ច កុណ្ឋកុទាលញ្ច និស្សាយ សត្តវារេ គិហី ហុត្វា សត្តវារេ បព្ពជិត្វា សត្តមេ បន វារេ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឆ វារេ ឥមំ កុណ្ឋកុទាលំ និស្សាយ គិហី ហុត្វា បព្ពជិតោ, កត្ថចិទេវ នំ ឆឌ្ឌេស្សាមី’’តិ. សោ គង្គាយ តីរំ គន្ត្វា, ‘‘បតិតដ្ឋានំ បស្សន្តោ ឱតរិត្វា គណ្ហេយ្យំ, យថាស្ស បតិតដ្ឋានំ ន បស្សាមិ, តថា នំ ឆឌ្ឌេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា នាឡិមត្តំ ពីជំ បិលោតិកាយ ពន្ធិត្វា បិលោតិកំ កុទាលផលកេ ពន្ធិត្វា កុទាលំ អគ្គទណ្ឌកេ គហេត្វា គង្គាយ តីរេ ឋិតោ អក្ខីនិ និមីលេត្វា ឧបរិសីសេ តិក្ខត្តុំ អាវិជ្ឈិត្វា គង្គាយំ ខិបិត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ បតិតដ្ឋានំ អទិស្វា ‘‘ជិតំ មេ, ជិតំ មេ’’តិ តិក្ខត្តុំ សទ្ទមកាសិ.

តស្មិំ ខណេ ពារាណសិរាជា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា អាគន្ត្វា នទីតីរេ ខន្ធាវារំ និវាសេត្វា ន្ហានត្ថាយ នទិំ ឱតិណ្ណោ តំ សទ្ទំ អស្សោសិ. រាជូនញ្ច នាម ‘‘ជិតំ មេ’’តិ សទ្ទោ អមនាបោ ហោតិ, សោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អហំ ឥទានិ អមិត្តមទ្ទនំ កត្វា ‘ជិតំ មេ’តិ អាគតោ, ត្វំ បន ‘ជិតំ មេ, ជិតំ មេ’តិ វិរវសិ, កិំ នាមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ. កុទាលបណ្ឌិតោ ‘‘ត្វំ ពាហិរកចោរេ ជិនិ, តយា ជិតំ បុន អវជិតមេវ ហោតិ, មយា បន អជ្ឈត្តិកោ លោភចោរោ ជិតោ, សោ បុន មំ ន ជិនិស្សតិ, តស្សេវ ជយោ សាធូ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ន តំ ជិតំ សាធុ ជិតំ, យំ ជិតំ អវជីយតិ;

តំ ខោ ជិតំ សាធុ ជិតំ, យំ ជិតំ នាវជីយតី’’តិ. (ជា. ១.១.៧០);

តំ ខណំយេវ ច គង្គំ ឱលោកេន្តោ អាបោកសិណំ និព្ពត្តេត្វា អធិគតវិសេសោ អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិ. រាជា មហាបុរិសស្ស ធម្មកថំ សុត្វា វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា សទ្ធិំ ពលកាយេន បព្ពជិ. យោជនមត្តា បរិសា អហោសិ. អបរោបិ សាមន្តរាជា តស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា, ‘‘តស្ស រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា តថា សមិទ្ធំ នគរំ សុញ្ញំ ទិស្វា, ‘‘ឯវរូបំ នគរំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិតោ រាជា ឱរកេ ឋានេ ន បព្ពជិស្សតិ, មយាបិ បព្ពជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ គន្ត្វា មហាបុរិសំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា សបរិវារោ បព្ពជិ. ឯតេនេវ នីហារេន សត្ត រាជានោ បព្ពជិំសុ. សត្តយោជនិកោ អស្សមោ អហោសិ. សត្ត រាជានោ ភោគេ ឆឌ្ឌេត្វា ឯត្តកំ ជនំ គហេត្វា បព្ពជិំសុ. មហាបុរិសោ ព្រហ្មចរិយវាសំ វសិត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា, ‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, តទា កុទាលបណ្ឌិតោ អហោសិំ, កិលេសា នាមេតេ ឯវំ ភារិយា’’តិ អាហ.

ចិត្តហត្ថត្ថេរវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ

កុម្ភូបមន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ អារទ្ធវិបស្សកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ បញ្ចសតា ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកេ យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា, ‘‘សមណធម្មំ ករិស្សាមា’’តិ យោជនសតមគ្គំ គន្ត្វា ឯកំ មហាវាសគាមំ អគមំសុ. អថ តេ មនុស្សា ទិស្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា បណីតេហិ យាគុភត្តាទីហិ បរិវិសិត្វា, ‘‘កហំ, ភន្តេ, គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘យថាផាសុកដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ តេមាសំ ឥធេវ វសថ, មយម្បិ តុម្ហាកំ សន្តិកេ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ បញ្ច សីលានិ រក្ខិស្សាមា’’តិ យាចិត្វា តេសំ អធិវាសនំ វិទិត្វា, ‘‘អវិទូរេ ឋានេ មហន្តោ វនសណ្ឌោ អត្ថិ, ឯត្ថ វសថ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសុំ. ភិក្ខូ តំ វនសណ្ឌំ បវិសិំសុ. តស្មិំ វនសណ្ឌេ អធិវត្ថា ទេវតា ‘‘សីលវន្តោ, អយ្យា, ឥមំ វនសណ្ឌំ អនុប្បត្តា, អយុត្តំ ខោ បន អស្មាកំ អយ្យេសុ ឥធ វសន្តេសុ បុត្តទារេ គហេត្វា រុក្ខេ អភិរុយ្ហ វសិតុ’’ន្តិ រុក្ខតោ ឱតរិត្វា ភូមិយំ និសីទិត្វា ចិន្តយិំសុ, ‘‘អយ្យា, ឥមស្មិំ ឋានេ អជ្ជេករត្តិំ វសិត្វា អទ្ធា ស្វេ គមិស្សន្តី’’តិ. ភិក្ខូបិ បុនទិវសេ អន្តោគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បុន តមេវ វនសណ្ឌំ អាគមិំសុ. ទេវតា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ ស្វាតនាយ កេនចិ និមន្តិតោ ភវិស្សតិ, តស្មា បុនាគច្ឆតិ, អជ្ជ គមនំ ន ភវិស្សតិ, ស្វេ គមិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ ឥមិនា ឧបាយេន អឌ្ឍមាសមត្តំ ភូមិយមេវ អច្ឆិំសុ.

តតោ ចិន្តយិំសុ – ‘‘ភទន្តា ឥមំ តេមាសំ ឥធេវ មញ្ញេ វសិស្សន្តិ, ឥធេវ ខោ បន ឥមេសុ វសន្តេសុ អម្ហាកំ រុក្ខេ អភិរុហិត្វា និសីទិតុម្បិ ន យុត្តំ, តេមាសំ បុត្តទារេ គហេត្វា ភូមិយំ និសីទនដ្ឋានានិបិ ទុក្ខានិ, កិញ្ចិ កត្វា ឥមេ ភិក្ខូ បលាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ. តា តេសុ តេសុ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ ចេវ ចង្កមនកោដីសុ ច ឆិន្នសីសានិ កពន្ធានិ ទស្សេតុំ អមនុស្សសទ្ទញ្ច ភាវេតុំ អារភិំសុ. ភិក្ខូនំ ខិបិតកាសាទយោ រោគា បវត្តិំសុ. តេ អញ្ញមញ្ញំ ‘‘តុយ្ហំ, អាវុសោ, កិំ រុជ្ជតី’’តិ បុច្ឆន្តា, ‘‘មយ្ហំ ខិបិតរោគោ, មយ្ហំ កាសោ’’តិ វត្វា, ‘‘អាវុសោ, អហំ អជ្ជ ចង្កមនកោដិយំ ឆិន្នសីសំ អទ្ទសំ, អហំ រត្តិដ្ឋានេ កពន្ធំ អទ្ទសំ, អហំ ទិវាដ្ឋានេ អមនុស្សសទ្ទំ អស្សោសិំ, បរិវជ្ជេតព្ពយុត្តកមិទំ ឋានំ, អម្ហាកំ ឥធ អផាសុកំ អហោសិ, សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

អថ នេ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, តស្មិំ ឋានេ វសិតុំ ន សក្ខិស្សថា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អម្ហាកំ តស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ ឯវរូបានិ ភេរវារម្មណានិ ឧបដ្ឋហន្តិ, ឯវរូបំ អផាសុកំ ហោតិ, តេន មយំ ‘វជ្ជេតព្ពយុត្តកមិទំ ឋាន’ន្តិ តំ ឆឌ្ឌេត្វា តុម្ហាកំ សន្តិកំ អាគតា’’តិ. ‘‘ភិក្ខវេ, តត្ថេវ តុម្ហាកំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហេ អាវុធំ អគ្គហេត្វា គតា, ឥទានិ អាវុធំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ. ‘‘កតរាវុធំ, ភន្តេ’’តិ? សត្ថា ‘‘អហំ អាវុធំ វោ ទស្សាមិ, មយា ទិន្នំ អាវុធំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ វត្វា –

‘‘ករណីយមត្ថកុសលេន, យន្ត សន្តំ បទំ អភិសមេច្ច;

សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, សុវចោ ចស្ស មុទុ អនតិមានី’’តិ. (ខុ. បា. ៩.១; សុ. និ. ១៤៣) –

សកលំ មេត្តសុត្តំ កថេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមំ តុម្ហេ ពហិ វិហារស្ស វនសណ្ឌតោ បដ្ឋាយ សជ្ឈាយន្តា អន្តោវិហារំ បវិសេយ្យាថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន តំ ឋានំ បត្វា ពហិវិហារេ គណសជ្ឈាយំ កត្វា សជ្ឈាយមានា វនសណ្ឌំ បវិសិំសុ. សកលវនសណ្ឌេ ទេវតា មេត្តចិត្តំ បដិលភិត្វា តេសំ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា បត្តចីវរបដិគ្គហណំ អាបុច្ឆិំសុ, ហត្ថបាទសម្ពាហនំ អាបុច្ឆិំសុ, តេសំ តត្ថ តត្ថ អារក្ខំ សំវិទហិំសុ, បក្កធូបនតេលំ វិយ សន្និសិន្នា អហេសុំ. កត្ថចិ អមនុស្សសទ្ទោ នាម នាហោសិ. តេសំ ភិក្ខូនំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ. តេ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ និសិន្នា វិបស្សនាយ ចិត្តំ ឱតារេត្វា អត្តនិ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា, ‘‘អយំ អត្តភាវោ នាម ភិជ្ជនកដ្ឋេន អថាវរដ្ឋេន កុលាលភាជនសទិសោ’’តិ វិបស្សនំ វឌ្ឍយិំសុ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ គន្ធកុដិយា និសិន្នោវ តេសំ វិបស្សនាយ អារទ្ធភាវំ ញត្វា តេ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា, ‘‘ឯវមេវ, ភិក្ខវេ, អយំ អត្តភាវោ នាម ភិជ្ជនកដ្ឋេន អថាវរដ្ឋេន កុលាលភាជនសទិសោ ឯវា’’តិ វត្វា ឱភាសំ ផរិត្វា យោជនសតេ ឋិតោបិ អភិមុខេ និសិន្នោ វិយ ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា ទិស្សមានេន រូបេន ឥមំ គាថមាហ –

៤០. ‘‘កុម្ភូបមំ កាយមិំម វិទិត្វា, នគរូបមំ ចិត្តមិទំ ឋបេត្វា;

យោធេថ មារំ បញ្ញាវុធេន, ជិតញ្ច រក្ខេ អនិវេសនោ សិយា’’តិ.

តត្ថ កុម្ភូបមន្តិ អពលទុព្ពលដ្ឋេន អនទ្ធនិយតាវកាលិកដ្ឋេន ឥមំ កេសាទិសមូហសង្ខាតំ កាយំ កុម្ភូបមំ កុលាលភាជនសទិសំ វិទិត្វា. នគរូបមំ ចិត្តមិទំ ឋបេត្វាតិ នគរំ នាម ពហិទ្ធា ថិរំ ហោតិ, គម្ភីរបរិខំ បាការបរិក្ខិត្តំ ទ្វារដ្ដាលកយុត្តំ, អន្តោសុវិភត្តវីថិចតុក្កសិង្ឃាដកសម្បន្នំ អន្តរាបណំ, តំ ‘‘វិលុម្បិស្សាមា’’តិ ពហិទ្ធា ចោរា អាគន្ត្វា បវិសិតុំ អសក្កោន្តា បព្ពតំ អាសជ្ជ បដិហតា វិយ គច្ឆន្តិ, ឯវមេវ បណ្ឌិតោ កុលបុត្តោ អត្តនោ វិបស្សនាចិត្តំ ថិរំ នគរសទិសំ កត្វា ឋបេត្វា នគរេ ឋិតោ ឯកតោធារាទិនានប្បការាវុធេន ចោរគណំ វិយ វិបស្សនាមយេន ច អរិយមគ្គមយេន ច បញ្ញាវុធេន តំតំមគ្គវជ្ឈំ កិលេសមារំ បដិពាហន្តោ តំ តំ កិលេសមារំ យោធេថ, បហរេយ្យាថាតិ អត្ថោ. ជិតញ្ច រក្ខេតិ ជិតញ្ច ឧប្បាទិតំ តរុណវិបស្សនំ អាវាសសប្បាយឧតុសប្បាយភោជនសប្បាយបុគ្គលសប្បាយធម្មស្សវនសប្បាយាទីនិ អាសេវន្តោ អន្តរន្តរា សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ សុទ្ធចិត្តេន សង្ខារេ សម្មសន្តោ រក្ខេយ្យ.

អនិវេសនោ សិយាតិ អនាលយោ ភវេយ្យ. យថា នាម យោធោ សង្គាមសីសេ ពលកោដ្ឋកំ កត្វា អមិត្តេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈន្តោ ឆាតោ វា បិបាសិតោ វា ហុត្វា សន្នាហេ វា សិថិលេ អាវុធេ វា បតិតេ ពលកោដ្ឋកំ បវិសិត្វា វិស្សមិត្វា ភុញ្ជិត្វា បិវិត្វា សន្នហិត្វា អាវុធំ គហេត្វា បុន និក្ខមិត្វា យុជ្ឈន្តោ បរសេនំ មទ្ទតិ, អជិតំ ជិនាតិ, ជិតំ រក្ខតិ. សោ ហិ សចេ ពលកោដ្ឋកេ ឋិតោ ឯវំ វិស្សមន្តោ តំ អស្សាទេន្តោ អច្ឆេយ្យ, រជ្ជំ បរហត្ថគតំ ករេយ្យ, ឯវមេវ, ភិក្ខុ, បដិលទ្ធំ តរុណវិបស្សនំ បុនប្បុនំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ សុទ្ធចិត្តេន សង្ខារេ សម្មសន្តោ រក្ខិតុំ សក្កោតិ, ឧត្តរិមគ្គផលបដិលាភេន កិលេសមារំ ជិនាតិ. សចេ បន សោ សមាបត្តិមេវ អស្សាទេតិ, សុទ្ធចិត្តេន បុនប្បុនំ សង្ខារេ ន សម្មសតិ, មគ្គផលបដិវេធំ កាតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា រក្ខិតព្ពយុត្តកំ រក្ខន្តោ អនិវេសនោ សិយា, សមាបត្តិំ និវេសនំ កត្វា តត្ថ ន និវេសេយ្យ, អាលយំ ន ករេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘អទ្ធា តុម្ហេបិ ឯវំ ករោថា’’តិ ឯវំ សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេសិ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ និសិន្នដ្ឋានេ និសិន្នាយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា តថាគតស្ស សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ វណ្ណយន្តា ថោមេន្តា វន្ទន្តាវ អាគច្ឆិំសូតិ.

បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. បូតិគត្តតិស្សត្ថេរវត្ថុ

អចិរំ វតយំ កាយោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ បូតិគត្តតិស្សត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិតោ, សោ លទ្ធូបសម្បទោ តិស្សត្ថេរោ នាម អហោសិ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ តស្ស សរីរេ រោគោ ឧទបាទិ. សាសបមត្តិយោ បិឡកា ឧដ្ឋហិំសុ. តា អនុបុព្ពេន មុគ្គមត្តា កលាយមត្តា កោលដ្ឋិមត្តា អាមលកមត្តា ពេឡុវសលាដុមត្តា ពេឡុវមត្តា ហុត្វា បភិជ្ជិំសុ, សកលសរីរំ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ អហោសិ. បូតិគត្តតិស្សត្ថេរោត្វេវស្ស នាមំ ឧទបាទិ. អថស្ស អបរភាគេ អដ្ឋីនិ ភិជ្ជិំសុ. សោ អប្បដិជគ្គិយោ អហោសិ. និវាសនបារុបនំ បុព្ពលោហិតមក្ខិតំ ជាលបូវសទិសំ អហោសិ. សទ្ធិវិហារិកាទយោ បដិជគ្គិតុំ អសក្កោន្តា ឆឌ្ឌយិំសុ. សោ អនាថោ ហុត្វា និបជ្ជិ.

ពុទ្ធានញ្ច នាម ទ្វេ វារេ លោកវោលោកនំ អវិជហិតំ ហោតិ. បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តា ចក្កវាឡមុខវដ្ដិតោ បដ្ឋាយ គន្ធកុដិអភិមុខំ ញាណំ កត្វា ឱលោកេន្តិ, សាយំ ឱលោកេន្តា គន្ធកុដិតោ បដ្ឋាយ ពាហិរាភិមុខំ ញាណំ កត្វា ឱលោកេន្តិ. តស្មិំ បន សមយេ ភគវតោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បូតិគត្តតិស្សត្ថេរោ បញ្ញាយិ. សត្ថា តស្ស ភិក្ខុនោ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា, ‘‘អយំ សទ្ធិវិហារិកាទីហិ ឆឌ្ឌិតោ, ឥទានិស្ស មំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បដិសរណំ នត្ថី’’តិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា វិហារចារិកំ ចរមានោ វិយ អគ្គិសាលំ គន្ត្វា ឧក្ខលិំ ធោវិត្វា ឧទកំ ទត្វា ឧទ្ធនំ អារោបេត្វា ឧទកស្ស តត្តភាវំ អាគមយមានោ អគ្គិសាលាយមេវ អដ្ឋាសិ. តត្តភាវំ ជានិត្វា គន្ត្វា តស្ស ភិក្ខុនោ និបន្នមញ្ចកោដិយំ គណ្ហិ, តទា ភិក្ខូ ‘‘អបេថ, ភន្តេ, មយំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ មញ្ចកំ គហេត្វា អគ្គិសាលំ អានយិំសុ. សត្ថា អម្ពណំ អាហរាបេត្វា ឧណ្ហោទកំ អាសិញ្ចិត្វា តេហិ ភិក្ខូហិ តស្ស បារុបនំ គាហាបេត្វា ឧណ្ហោទកេ មទ្ទាបេត្វា មន្ទាតបេ វិស្សជ្ជាបេសិ. អថស្ស សន្តិកេ ឋត្វា សរីរំ ឧណ្ហោទកេន តេមេត្វា ឃំសិត្វា ន្ហាបេសិ, តស្ស នហានបរិយោសានេ បារុបនំ សុក្ខិ. អថ នំ តំ និវាសាបេត្វា និវត្ថកាសាវំ ឧទកេ មទ្ទាបេត្វា អាតបេ វិស្សជ្ជាបេសិ. អថស្ស គត្តេ ឧទកេ ឆិន្នមត្តេ តម្បិ សុក្ខិ. សោ ឯកំ កាសាវំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា សល្លហុកសរីរោ ឯកគ្គចិត្តោ មញ្ចកេ និបជ្ជិ. សត្ថា តស្ស ឧស្សីសកេ ឋត្វា, ‘‘ភិក្ខុ អយំ តវ កាយោ អបេតវិញ្ញាណោ និរុបការោ ហុត្វា កលិង្គរំ វិយ បថវិយំ សេស្សតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤១. ‘‘អចិរំ វតយំ កាយោ, បថវិំ អធិសេស្សតិ;

ឆុទ្ធោ អបេតវិញ្ញាណោ, និរត្ថំវ កលិង្គរ’’ន្តិ.

តត្ថ អចិរំ វតាតិ ភិក្ខុ ន ចិរស្សេវ អយំ កាយោ បថវិំ អធិសេស្សតិ, ឥមិស្សា បកតិសយនេន សយិតាយ បថវិយា ឧបរិ សយិស្សតិ. ឆុទ្ធោតិ អបវិទ្ធោ, អបគតវិញ្ញាណតាយ តុច្ឆោ ហុត្វា សេស្សតីតិ ទស្សេតិ. យថា កិំ? និរត្ថំវ កលិង្គរំ និរុបការំ និរត្ថកំ កដ្ឋខណ្ឌំ វិយ. ទព្ពសម្ភារត្ថិកា ហិ មនុស្សា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឧជុកំ ឧជុកសណ្ឋានេន វង្កំ វង្កសណ្ឋានេន ឆិន្ទិត្វា ទព្ពសម្ភារំ គណ្ហន្តិ, អវសេសំ បន សុសិរញ្ច បូតិកញ្ច អសារកញ្ច គណ្ឋិជាតញ្ច ឆិន្ទិត្វា តត្ថេវ ឆឌ្ឌេន្តិ. អញ្ញេ ទព្ពសម្ភារត្ថិកា អាគន្ត្វា តំ គហេតារោ នាម នត្ថិ, ឱលោកេត្វា អត្តនោ ឧបការកមេវ គណ្ហន្តិ, ឥតរំ បថវីគតមេវ ហោតិ. តំ បន តេន តេន ឧបាយេន មញ្ចបដិបាទកំ វា បាទកថលិកំ វា ផលកបីឋំ វា កាតុំ សក្កាបិ ភវេយ្យ. ឥមស្មិំ បន អត្តភាវេ ទ្វត្តិំសាយ កោដ្ឋាសេសុ ឯកកោដ្ឋាសោបិ មញ្ចបដិបាទកាទិវសេន អញ្ញេន វា ឧបការមុខេន គយ្ហូបគោ នាម នត្ថិ, កេវលំ និរត្ថំវ កលិង្គរំ អយំ កាយោ អបគតវិញ្ញាណោ កតិបាហេនេវ បថវិយំ សេស្សតីតិ.

ទេសនាវសានេ បូតិគត្តតិស្សត្ថេរោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុំ. ថេរោបិ អរហត្តំ បត្វាវ បរិនិព្ពាយិ. សត្ថា តស្ស សរីរកិច្ចំ ការាបេត្វា ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ ការាបេសិ. ភិក្ខូ សត្ថារំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, បូតិគត្តតិស្សត្ថេរោ កុហិំ និព្ពត្តោ’’តិ. ‘‘បរិនិព្ពុតោ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបស្ស បន អរហត្តូបនិស្សយសម្បន្នស្ស ភិក្ខុនោ កិំ ការណា គត្តំ បុតិកំ ជាតំ, កិំ ការណា អដ្ឋីនិ ភិន្នានិ, កិមស្ស ការណំ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយភាវំ បត្ត’’ន្តិ? ‘‘ភិក្ខវេ, សព្ពមេតំ ឯតស្ស អត្តនា កតកម្មេនេវ និព្ពត្ត’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន តេន, ភន្តេ, កត’’ន្តិ? ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថា’’តិ អតីតំ អាហរិ –

អយំ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ សាកុណិកោ ហុត្វា ពហូ សកុណេ វធិត្វា ឥស្សរជនំ ឧបដ្ឋហិ. តេសំ ទិន្នាវសេសេ វិក្កិណាតិ, ‘‘វិក្កិតាវសេសា មារេត្វា ឋបិតា បូតិកា ភវិស្សន្តី’’តិ យថា ឧប្បតិតុំ ន សក្កោន្តិ, តថា តេសំ ជង្ឃដ្ឋីនិ ច បក្ខដ្ឋីនិ ច ភិន្ទិត្វា រាសិំ កត្វា ឋបេតិ, តេ បុនទិវសេ វិក្កិណាតិ. អតិពហូនំ បន លទ្ធកាលេ អត្តនោបិ អត្ថាយ បចាបេតិ. តស្សេកទិវសំ រសភោជនេ បក្កេ ឯកោ ខីណាសវោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ គេហទ្វារេ អដ្ឋាសិ. សោ ថេរំ ទិស្វា ចិត្តំ បសាទេត្វា, ‘‘មយា ពហូ បាណា មារេត្វា ខាទិតា, អយ្យោ ច មេ គេហទ្វារេ ឋិតោ, អន្តោគេហេ ច រសភោជនំ សំវិជ្ជតិ, បិណ្ឌបាតមស្ស ទស្សាមី’’តិ តស្ស បត្តំ អាទាយ បូរេត្វា រសបិណ្ឌបាតំ ទត្វា ថេរំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ ទិដ្ឋធម្មស្ស មត្ថកំ បាបុណេយ្យ’’ន្តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទនំ អកាសិ. ‘‘ភិក្ខវេ, តទា កតកម្មវសេនេតំ តិស្សស្ស និប្ផន្នំ, សកុណានំ អដ្ឋិភេទននិស្សន្ទេន តិស្សស្ស គត្តញ្ច បូតិកំ ជាតំ, អដ្ឋីនិ ច ភិន្នានិ, ខីណាសវស្ស រសបិណ្ឌបាតទាននិស្សន្ទេន អរហត្តំ បត្តោ’’តិ.

បូតិគត្តតិស្សត្ថេរវត្ថុ សត្តមំ.

៨. នន្ទគោបាលកវត្ថុ

ទិសោ ទិសន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា កោសលជនបទេ នន្ទគោបាលកំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិនោ នន្ទោ នាម គោបាលកោ គោយូថំ រក្ខតិ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ. សោ កិរ យថា កេណិយោ ជដិលោ បព្ពជ្ជាវេសេន, ឯវំ គោបាលកត្តេន រាជពលិំ បរិហរន្តោ អត្តនោ កុដុម្ពំ រក្ខតិ. សោ កាលេន កាលំ បញ្ច គោរសេ អាទាយ អនាថបិណ្ឌិកស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា សត្ថារំ បស្សតិ, ធម្មំ សុណាតិ, អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អាគមនត្ថាយ សត្ថារំ យាចតិ. សត្ថា តស្ស ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ អាគន្ត្វា បរិបក្កភាវំ ញត្វា ឯកទិវសំ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ចារិកំ ចរន្តោ មគ្គា ឱក្កម្ម តស្ស វសនដ្ឋានាសន្នេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. នន្ទោ សត្ថុ សន្តិកំ អគន្ត្វា វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា សត្ថារំ និមន្តេត្វា សត្ថាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស បណីតំ បញ្ចគោរសទានំ អទាសិ. សត្តមេ ទិវសេ សត្ថា អនុមោទនំ កត្វា ទានកថាទិភេទំ អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. កថាបរិយោសានេ នន្ទគោបាលកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សត្ថុ បត្តំ គហេត្វា សត្ថារំ អនុគច្ឆន្តោ ទូរំ គន្ត្វា, ‘‘តិដ្ឋ, ឧបាសកា’’តិ និវត្តិយមានោ វន្ទិត្វា និវត្តិ. អថ នំ ឯកោ លុទ្ទកោ វិជ្ឈិត្វា មារេសិ. បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តា ភិក្ខូ នំ ទិស្វា គន្ត្វា សត្ថារំ អាហំសុ – ‘‘នន្ទោ, ភន្តេ, គោបាលកោ តុម្ហាកំ ឥធាគតត្តា មហាទានំ ទត្វា អនុគន្ត្វា និវត្តេន្តោ មារិតោ, សចេ តុម្ហេ នាគច្ឆិស្សថ, នាស្ស មរណំ អភវិស្សា’’តិ. សត្ថា, ‘‘ភិក្ខវេ, មយិ អាគតេបិ អនាគតេបិ តស្ស ចតស្សោ ទិសា ចតស្សោ អនុទិសា ច គច្ឆន្តស្សាបិ មរណតោ មុច្ចនូបាយោ នាម នត្ថិ. យញ្ហិ នេវ ចោរា, ន វេរិនោ ករោន្តិ, តំ ឥមេសំ សត្តានំ អន្តោបទុដ្ឋំ មិច្ឆាបណិហិតំ ចិត្តមេវ ករោតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤២. ‘‘ទិសោ ទិសំ យំ តំ កយិរា, វេរី វា បន វេរិនំ;

មិច្ឆាបណិហិតំ ចិត្តំ, បាបិយោ នំ តតោ ករេ’’តិ.

តត្ថ ទិសោ ទិសន្តិ ចោរោ ចោរំ. ‘‘ទិស្វា’’តិ បាឋសេសោ. យំ តំ កយិរាតិ យំ តំ តស្ស អនយព្យសនំ ករេយ្យ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯកោ ឯកស្ស មិត្តទុព្ភី ចោរោ បុត្តទារខេត្តវត្ថុ គោមហិំសាទីសុ អបរជ្ឈន្តោ យស្ស អបរជ្ឈតិ, តម្បិ តថេវ អត្តនិ អបរជ្ឈន្តំ ចោរំ ទិស្វា, វេរិ វា បន កេនចិទេវ ការណេន ពទ្ធវេរំ វេរិំ ទិស្វា អត្តនោ កក្ខឡតាយ ទារុណតាយ យំ តំ តស្ស អនយព្យសនំ ករេយ្យ, បុត្តទារំ វា បីឡេយ្យ, ខេត្តាទីនិ វា នាសេយ្យ, ជីវិតា វា បន នំ វោរោបេយ្យ, ទសសុ អកុសលកម្មបថេសុ មិច្ឆាឋបិតត្តា មិច្ឆាបហិណិតំ ចិត្តំ បាបិយោ នំ តតោ ករេ តំ បុរិសំ តតោ បាបតរំ ករេយ្យ. វុត្តប្បការេហិ, ទិសោ ទិសស្ស វា វេរី វេរិនោ វា ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ទុក្ខំ វា ឧប្បាទេយ្យ, ជីវិតក្ខយំ វា ករេយ្យ. ឥទំ បន អកុសលកម្មបថេសុ មិច្ឆាឋបិតំ ចិត្តំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អនយព្យសនំ បាបេតិ, អត្តភាវសតសហស្សេសុបិ ចតូសុ អបាយេសុ ខិបិត្វា សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទេតីតិ.

ទេសនាបរិយោសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. មហាជនស្ស សាត្ថិកា ទេសនា ជាតា. ឧបាសកេន បន ភវន្តរេ កតកម្មំ ភិក្ខូហិ ន បុច្ឆិតំ, តស្មា សត្ថារា ន កថិតន្តិ.

នន្ទគោបាលកវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. សោរេយ្យត្ថេរវត្ថុ

ន តំ មាតា បិតា កយិរាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ ជេតវនេ វិហរន្តោ សោរេយ្យត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

វត្ថុ សោរេយ្យនគរេ សមុដ្ឋិតំ, សាវត្ថិយំ និដ្ឋាបេសិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ សោរេយ្យនគរេ សោរេយ្យសេដ្ឋិបុត្តោ ឯកេន សហាយកេន សទ្ធិំ សុខយានកេ និសីទិត្វា មហន្តេន បរិវារេន ន្ហានត្ថាយ នគរា និក្ខមិ. តស្មិំ ខណេ មហាកច្ចាយនត្ថេរោ សោរេយ្យនគរំ បិណ្ឌាយ បវិសិតុកាមោ ហុត្វា ពហិនគរេ សង្ឃាដិំ បារុបតិ. ថេរស្ស ច សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ. សោរេយ្យសេដ្ឋិបុត្តោ តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ វត អយំ វា ថេរោ មម ភរិយា ភវេយ្យ, មម វា ភរិយាយ សរីរវណ្ណោ ឯតស្ស សរីរវណ្ណោ វិយ ភវេយ្យា’’តិ. តស្ស ចិន្តិតមត្តេយេវ បុរិសលិង្គំ អន្តរធាយិ, ឥត្ថិលិង្គំ បាតុរហោសិ. សោ លជ្ជមានោ យានកា ឱរុយ្ហ បលាយិ. បរិជនោ តំ អសញ្ជានន្តោ ‘‘កិមេត’’ន្តិ អាហ. សាបិ តក្កសិលមគ្គំ បដិបជ្ជិ. សហាយកោបិស្សា ឥតោ ចិតោ ច វិចរិត្វាបិ នាទ្ទស. សព្ពេ ន្ហាយិត្វា គេហំ អគមិំសុ. ‘‘កហំ សេដ្ឋិបុត្តោ’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘ន្ហត្វា អាគតោ ភវិស្សតីតិ មញ្ញិម្ហា’’តិ វទិំសុ. អថស្ស មាតាបិតរោ តត្ថ តត្ថ បរិយេសិត្វា អបស្សន្តា រោទិត្វា បរិទេវិត្វា, ‘‘មតោ ភវិស្សតី’’តិ មតកភត្តំ អទំសុ. សា ឯកំ តក្កសិលគាមិំ សត្ថវាហំ ទិស្វា យានកស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ អនុពន្ធិ.

អថ នំ មនុស្សា ទិស្វា, ‘‘អម្ហាកំ យានកស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ អនុគច្ឆតិ, មយំ ‘កស្សេសា ទារិកា’តិ តំ ន ជានាមា’’តិ វទិំសុ. សាបិ ‘‘តុម្ហេ អត្តនោ យានកំ បាជេថ, អហំ បទសា គមិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តី អង្គុលិមុទ្ទិកំ ទត្វា ឯកស្មិំ យានកេ ឱកាសំ ការេសិ. មនុស្សា ចិន្តយិំសុ – ‘‘តក្កសិលនគរេ អម្ហាកំ សេដ្ឋិបុត្តស្ស ភរិយា នត្ថិ, តស្ស អាចិក្ខិស្សាម, មហាបណ្ណាការោ នោ ភវិស្សតី’’តិ. តេ គេហំ គន្ត្វា, ‘‘សាមិ, អម្ហេហិ តុម្ហាកំ ឯកំ ឥត្ថិរតនំ អានីត’’ន្តិ អាហំសុ. សោ តំ សុត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា អត្តនោ វយានុរូបំ អភិរូបំ បាសាទិកំ ទិស្វា ឧប្បន្នសិនេហោ គេហេ អកាសិ. បុរិសា ហិ ឥត្ថិយោ, ឥត្ថិយោ វា បុរិសា អភូតបុព្ពា នាម នត្ថិ. បុរិសា ហិ បរស្ស ទារេសុ អតិចរិត្វា កាលំ កត្វា ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា មនុស្សជាតិំ អាគច្ឆន្តា អត្តភាវសតេ ឥត្ថិភាវំ អាបជ្ជន្តិ.

អានន្ទត្ថេរោបិ កប្បសតសហស្សំ បូរិតបារមី អរិយសាវកោ សំសារេ សំសរន្តោ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ កម្មារកុលេ និព្ពត្តោ. បរទារកម្មំ កត្វា និរយេ បច្ចិត្វា បក្កាវសេសេន ចុទ្ទសសុ អត្តភាវេសុ បុរិសស្ស បាទបរិចារិកា ឥត្ថី អហោសិ, សត្តសុ អត្តភាវេសុ ពីជុទ្ធរណំ បាបុណិ. ឥត្ថិយោ បន ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ឥត្ថិភាវេ ឆន្ទំ វិរាជេត្វា, ‘‘ឥទំ នោ បុញ្ញំ បុរិសត្តភាវបដិលាភាយ សំវត្តតូ’’តិ ចិត្តំ អធិដ្ឋហិត្វា កាលំ កត្វា បុរិសត្តភាវំ បដិលភន្តិ, បតិទេវតា ហុត្វា សាមិកេ សម្មាបដិបត្តិវសេនាបិ បុរិសត្តភាវំ បដិលភន្តេវ.

អយំ បន សេដ្ឋិបុត្តោ ថេរេ អយោនិសោ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ឥត្ថិភាវំ បដិលភិ. តក្កសិលាយំ សេដ្ឋិបុត្តេន សទ្ធិំ សំវាសមន្វាយ បន តស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ លភិត្វា តស្ស បទសា គមនកាលេ អបរម្បិ បុត្តំ បដិលភិ. ឯវមស្សា កុច្ឆិយំ វុត្ថា ទ្វេ, សោរេយ្យនគរេ តំ បដិច្ច និព្ពត្តា ទ្វេតិ ចត្តារោ បុត្តា អហេសុំ. តស្មិំ កាលេ សោរេយ្យនគរតោ តស្សា សហាយកោ សេដ្ឋិបុត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ តក្កសិលំ គន្ត្វា សុខយានកេ និសិន្នោ នគរំ បាវិសិ. អថ នំ សា ឧបរិបាសាទតលេ វាតបានំ វិវរិត្វា អន្តរវីថិំ ឱលោកយមានា ឋិតា ទិស្វា សញ្ជានិត្វា ទាសិំ បេសេត្វា បក្កោសាបេត្វា មហាតលេ និសីទាបេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ អកាសិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ ឥតោ បុព្ពេ អម្ហេហិ ន ទិដ្ឋបុព្ពា, អថ ច បន នោ មហន្តំ សក្ការំ ករោសិ, ជានាសិ ត្វំ អម្ហេ’’តិ. ‘‘អាម, សាមិ, ជានាមិ, ននុ តុម្ហេ សោរេយ្យនគរវាសិនោ’’តិ? ‘‘អាម, ភទ្ទេ’’តិ. សា មាតាបិតូនញ្ច ភរិយាយ ច បុត្តានញ្ច អរោគភាវំ បុច្ឆិ. ឥតរោ ‘‘អាម, ភទ្ទេ, អរោគា’’តិ វត្វា ‘‘ជានាសិ ត្វំ ឯតេ’’តិ អាហ. ‘‘អាម សាមិ, ជានាមិ. តេសំ ឯកោ បុត្តោ អត្ថិ, សោ កហំ, សាមី’’តិ? ‘‘ភទ្ទេ, មា ឯតំ កថេហិ, មយំ តេន សទ្ធិំ ឯកទិវសំ សុខយានកេ និសីទិត្វា ន្ហាយិតុំ និក្ខន្តា នេវស្ស គតិំ ជានាម, ឥតោ ចិតោ ច វិចរិត្វា តំ អទិស្វា មាតាបិតូនំ អារោចយិម្ហា, តេបិស្ស រោទិត្វា កន្ទិត្វា បេតកិច្ចំ កិរិំសូ’’តិ. ‘‘អហំ សោ, សាមី’’តិ. ‘‘អបេហិ, ភទ្ទេ, កិំ កថេសិ មយ្ហំ សហាយោ ទេវកុមារោ វិយ ឯកោ បុរិសោ’’តិ? ‘‘ហោតុ, សាមិ, អហំ សោ’’តិ. ‘‘អថ ឥទំ កិំ នាមា’’តិ? ‘‘តំ ទិវសំ តេ អយ្យោ មហាកច្ចាយនត្ថេរោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘អាម, ទិដ្ឋោ’’តិ. អហំ អយ្យំ មហាកច្ចាយនត្ថេរំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អហោ វត អយំ វា ថេរោ មម ភរិយា ភវេយ្យ, ឯតស្ស វា សរីរវណ្ណោ វិយ មម ភរិយាយ សរីរវណ្ណោ ភវេយ្យា’’តិ ចិន្តេសិំ. ចិន្តិតក្ខណេយេវ មេ បុរិសលិង្គំ អន្តរធាយិ, ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភវិ. អថាហំ លជ្ជមានា កស្សចិ កិញ្ចិ វត្តុំ អសក្កុណិត្វា តតោ បលាយិត្វា ឥធាគតា, សាមីតិ.

‘‘អហោ វត តេ ភារិយំ កម្មំ កតំ, កស្មា មយ្ហំ នាចិក្ខិ, អបិច បន តេ ថេរោ ខមាបិតោ’’តិ? ‘‘ន ខមាបិតោ, សាមិ. ជានាសិ បន ត្វំ កហំ ថេរោ’’តិ? ‘‘ឥមមេវ នគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរតី’’តិ. ‘‘សចេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឥធាគច្ឆេយ្យ, អហំ មម អយ្យស្ស ភិក្ខាហារំ ទទេយ្យំ, សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ សីឃំ សក្ការំ ករោហិ, អម្ហាកំ អយ្យំ ខមាបេស្សាមា’’តិ សោ ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ, ‘‘ភន្តេ, ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. ‘‘ននុ ត្វំ, សេដ្ឋិបុត្ត, អាគន្តុកោសី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, មា អម្ហាកំ អាគន្តុកភាវំ បុច្ឆថ, ស្វេ មេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. ថេរោ អធិវាសេសិ, គេហេបិ ថេរស្ស មហាសក្ការោ បដិយត្តោ. ថេរោ បុនទិវសេ តំ គេហទ្វារំ អគមាសិ. អថ នំ និសីទាបេត្វា បណីតេនាហារេន បរិវិសិត្វា សេដ្ឋិបុត្តោ តំ ឥត្ថិំ គហេត្វា ថេរស្ស បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ សហាយិកាយ ខមថា’’តិ អាហ. ‘‘កិមេត’’ន្តិ? ‘‘អយំ, ភន្តេ, បុព្ពេ មយ្ហំ បិយសហាយកោ ហុត្វា តុម្ហេ ឱលោកេត្វា ឯវំ នាម ចិន្តេសិ, អថស្ស បុរិសលិង្គំ អន្តរធាយិ, ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភវិ, ខមថ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឧដ្ឋហថ, ខមាមិ វោ អហ’’ន្តិ. ថេរេន ‘‘ខមាមី’’តិ វុត្តមត្តេយេវ ឥត្ថិលិង្គំ អន្តរធាយិ, បុរិសលិង្គំ បាតុភវិ.

បុរិសលិង្គេ បាតុភូតមត្តេយេវ តំ តក្កសិលាយ សេដ្ឋិបុត្តោ អាហ – ‘‘សម្ម សហាយក, ឥមេ ទ្វេ ទារកា តវ កុច្ឆិយំ វុត្ថត្តា មំ បដិច្ច និព្ពត្តត្តា ឧភិន្នម្បិនោ បុត្តា ឯវ, ឥធេវ វសិស្សាម, មា ឧក្កណ្ឋី’’តិ. ‘‘សម្ម, អហំ ឯកេនត្តភាវេន បឋមំ បុរិសោ ហុត្វា ឥត្ថិភាវំ បត្វា បុន បុរិសោ ជាតោតិ វិប្បការប្បត្តោ, បឋមំ មំ បដិច្ច ទ្វេ បុត្តា និព្ពត្តា, ឥទានិ មេ កុច្ឆិតោ ទ្វេ បុត្តា និក្ខន្តា, ស្វាហំ ឯកេនត្តភាវេន វិប្បការប្បត្តោ, បុន ‘គេហេ វសិស្សតី’តិ សញ្ញំ មា ករិ, អហំ មម អយ្យស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមិ. ឥមេ ទ្វេ ទារកា តវ ភារាតិ, ឥមេសុ មា បមជ្ជី’’តិ វត្វា បុត្តេ សីសេ បរិចុម្ពិត្វា បរិមជ្ជិត្វា ឧរេ និបជ្ជាបេត្វា បិតុ និយ្យាទេត្វា និក្ខមិត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ យាចិ. ថេរោបិ នំ បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បាទេត្វា គណ្ហិត្វាវ ចារិកំ ចរមានោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អគមាសិ. តស្ស សោរេយ្យត្ថេរោតិ នាមំ អហោសិ. ជនបទវាសិនោ តំ បវត្តិំ ញត្វា សង្ខុភិត្វា កោតូហលជាតា តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិំសុ – ‘‘ឯវំ កិរ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាម, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបម្បិ ការណំ នាម ហោតិ’’? ‘‘តុម្ហាកំ កុច្ឆិយំ កិរ ទ្វេ បុត្តា និព្ពត្តា, តុម្ហេ បដិច្ច ទ្វេ ជាតា, តេសំ វោ កតរេសុ ពលវសិនេហោ ហោតី’’តិ? ‘‘កុច្ឆិយំ វុត្ថកេសុ, អាវុសោ’’តិ. អាគតាគតា និពទ្ធំ តថេវ បុច្ឆិំសុ.

ថេរោ ‘‘កុច្ឆិយំ វុត្តកេសុ ឯវ សិនេហោ ពលវា’’តិ បុនប្បុនំ កថេន្តោ ហរាយមានោ ឯកោវ និសីទតិ, ឯកោវ តិដ្ឋតិ. សោ ឯវំ ឯកត្តូបគតោ អត្តភាវេ ខយវយំ សមុដ្ឋាបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នំ អាគតាគតា បុច្ឆន្តិ – ‘‘ភន្តេ, ឯវំ កិរ នាម អហោសី’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កតរេសុ សិនេហោ ពលវា’’តិ? ‘‘មយ្ហំ កត្ថចិ សិនេហោ នាម នត្ថី’’តិ. ភិក្ខូ ‘‘អយំ អភូតំ កថេសិ, បុរិមទិវសេសុ ‘កុច្ឆិយំ វុត្ថបុត្តេសុ សិនេហោ ពលវា’តិ វត្វា ឥទានិ ‘មយ្ហំ កត្ថចិ សិនេហោ នត្ថី’តិ វទតិ, អញ្ញំ ព្យាករោតិ, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ អញ្ញំ ព្យាករោតិ, មម បុត្តស្ស សម្មាបណិហិតេន ចិត្តេន មគ្គស្ស ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ ន កត្ថចិ សិនេហោ ជាតោ, យំ សម្បត្តិំ នេវ មាតា, ន បិតា កាតុំ សក្កោតិ, តំ ឥមេសំ សត្តានំ អព្ភន្តរេ បវត្តំ សម្មាបណិហិតំ ចិត្តមេវ ទេតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៣. ‘‘ន តំ មាតា បិតា កយិរា, អញ្ញេ វាបិ ច ញាតកា;

សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ.

តត្ថន តន្តិ តំ ការណំ នេវ មាតា ករេយ្យ, ន បិតា, ន អញ្ញេ ញាតកា. សម្មាបណិហិតន្តិ ទសសុ កុសលកម្មបថេសុ សម្មា ឋបិតំ. សេយ្យសោ នំ តតោ ករេតិ តតោ ការណតោ សេយ្យសោ នំ វរតរំ ឧត្តរិតរំ ករេយ្យ, ករោតីតិ អត្ថោ. មាតាបិតរោ ហិ បុត្តានំ ធនំ ទទមានា ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ កម្មំ អកត្វា សុខេន ជីវិកកប្បនំ ធនំ ទាតុំ សក្កោន្តិ. វិសាខាយ មាតាបិតរោបិ តាវ មហទ្ធនា មហាភោគា, តស្សា ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ សុខេន ជីវិកកប្បនំ ធនំ អទំសុ. ចតូសុ បន ទីបេសុ ចក្កវត្តិសិរិំ ទាតុំ សមត្ថា មាតាបិតរោបិ នាម បុត្តានំ នត្ថិ, បគេវ ទិព្ពសម្បត្តិំ វា បឋមជ្ឈានាទិសម្បត្តិំ វា, លោកុត្តរសម្បត្តិទានេ កថាវ នត្ថិ, សម្មាបណិហិតំ បន ចិត្តំ សព្ពម្បេតំ សម្បត្តិំ ទាតុំ សក្កោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បត្តា. ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

សោរេយ្យត្ថេរវត្ថុ នវមំ.

ចិត្តវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយោ វគ្គោ.