៦. បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ

កុម្ភូបមន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ អារទ្ធវិបស្សកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ បញ្ចសតា ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកេ យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា, ‘‘សមណធម្មំ ករិស្សាមា’’តិ យោជនសតមគ្គំ គន្ត្វា ឯកំ មហាវាសគាមំ អគមំសុ. អថ តេ មនុស្សា ទិស្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា បណីតេហិ យាគុភត្តាទីហិ បរិវិសិត្វា, ‘‘កហំ, ភន្តេ, គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘យថាផាសុកដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ តេមាសំ ឥធេវ វសថ, មយម្បិ តុម្ហាកំ សន្តិកេ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ បញ្ច សីលានិ រក្ខិស្សាមា’’តិ យាចិត្វា តេសំ អធិវាសនំ វិទិត្វា, ‘‘អវិទូរេ ឋានេ មហន្តោ វនសណ្ឌោ អត្ថិ, ឯត្ថ វសថ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសុំ. ភិក្ខូ តំ វនសណ្ឌំ បវិសិំសុ. តស្មិំ វនសណ្ឌេ អធិវត្ថា ទេវតា ‘‘សីលវន្តោ, អយ្យា, ឥមំ វនសណ្ឌំ អនុប្បត្តា, អយុត្តំ ខោ បន អស្មាកំ អយ្យេសុ ឥធ វសន្តេសុ បុត្តទារេ គហេត្វា រុក្ខេ អភិរុយ្ហ វសិតុ’’ន្តិ រុក្ខតោ ឱតរិត្វា ភូមិយំ និសីទិត្វា ចិន្តយិំសុ, ‘‘អយ្យា, ឥមស្មិំ ឋានេ អជ្ជេករត្តិំ វសិត្វា អទ្ធា ស្វេ គមិស្សន្តី’’តិ. ភិក្ខូបិ បុនទិវសេ អន្តោគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បុន តមេវ វនសណ្ឌំ អាគមិំសុ. ទេវតា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ ស្វាតនាយ កេនចិ និមន្តិតោ ភវិស្សតិ, តស្មា បុនាគច្ឆតិ, អជ្ជ គមនំ ន ភវិស្សតិ, ស្វេ គមិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ ឥមិនា ឧបាយេន អឌ្ឍមាសមត្តំ ភូមិយមេវ អច្ឆិំសុ.

តតោ ចិន្តយិំសុ – ‘‘ភទន្តា ឥមំ តេមាសំ ឥធេវ មញ្ញេ វសិស្សន្តិ, ឥធេវ ខោ បន ឥមេសុ វសន្តេសុ អម្ហាកំ រុក្ខេ អភិរុហិត្វា និសីទិតុម្បិ ន យុត្តំ, តេមាសំ បុត្តទារេ គហេត្វា ភូមិយំ និសីទនដ្ឋានានិបិ ទុក្ខានិ, កិញ្ចិ កត្វា ឥមេ ភិក្ខូ បលាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ. តា តេសុ តេសុ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ ចេវ ចង្កមនកោដីសុ ច ឆិន្នសីសានិ កពន្ធានិ ទស្សេតុំ អមនុស្សសទ្ទញ្ច ភាវេតុំ អារភិំសុ. ភិក្ខូនំ ខិបិតកាសាទយោ រោគា បវត្តិំសុ. តេ អញ្ញមញ្ញំ ‘‘តុយ្ហំ, អាវុសោ, កិំ រុជ្ជតី’’តិ បុច្ឆន្តា, ‘‘មយ្ហំ ខិបិតរោគោ, មយ្ហំ កាសោ’’តិ វត្វា, ‘‘អាវុសោ, អហំ អជ្ជ ចង្កមនកោដិយំ ឆិន្នសីសំ អទ្ទសំ, អហំ រត្តិដ្ឋានេ កពន្ធំ អទ្ទសំ, អហំ ទិវាដ្ឋានេ អមនុស្សសទ្ទំ អស្សោសិំ, បរិវជ្ជេតព្ពយុត្តកមិទំ ឋានំ, អម្ហាកំ ឥធ អផាសុកំ អហោសិ, សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

អថ នេ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, តស្មិំ ឋានេ វសិតុំ ន សក្ខិស្សថា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អម្ហាកំ តស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ ឯវរូបានិ ភេរវារម្មណានិ ឧបដ្ឋហន្តិ, ឯវរូបំ អផាសុកំ ហោតិ, តេន មយំ ‘វជ្ជេតព្ពយុត្តកមិទំ ឋាន’ន្តិ តំ ឆឌ្ឌេត្វា តុម្ហាកំ សន្តិកំ អាគតា’’តិ. ‘‘ភិក្ខវេ, តត្ថេវ តុម្ហាកំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហេ អាវុធំ អគ្គហេត្វា គតា, ឥទានិ អាវុធំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ. ‘‘កតរាវុធំ, ភន្តេ’’តិ? សត្ថា ‘‘អហំ អាវុធំ វោ ទស្សាមិ, មយា ទិន្នំ អាវុធំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ វត្វា –

‘‘ករណីយមត្ថកុសលេន, យន្ត សន្តំ បទំ អភិសមេច្ច;

សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, សុវចោ ចស្ស មុទុ អនតិមានី’’តិ. (ខុ. បា. ៩.១; សុ. និ. ១៤៣) –

សកលំ មេត្តសុត្តំ កថេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមំ តុម្ហេ ពហិ វិហារស្ស វនសណ្ឌតោ បដ្ឋាយ សជ្ឈាយន្តា អន្តោវិហារំ បវិសេយ្យាថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន តំ ឋានំ បត្វា ពហិវិហារេ គណសជ្ឈាយំ កត្វា សជ្ឈាយមានា វនសណ្ឌំ បវិសិំសុ. សកលវនសណ្ឌេ ទេវតា មេត្តចិត្តំ បដិលភិត្វា តេសំ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា បត្តចីវរបដិគ្គហណំ អាបុច្ឆិំសុ, ហត្ថបាទសម្ពាហនំ អាបុច្ឆិំសុ, តេសំ តត្ថ តត្ថ អារក្ខំ សំវិទហិំសុ, បក្កធូបនតេលំ វិយ សន្និសិន្នា អហេសុំ. កត្ថចិ អមនុស្សសទ្ទោ នាម នាហោសិ. តេសំ ភិក្ខូនំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ. តេ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ និសិន្នា វិបស្សនាយ ចិត្តំ ឱតារេត្វា អត្តនិ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា, ‘‘អយំ អត្តភាវោ នាម ភិជ្ជនកដ្ឋេន អថាវរដ្ឋេន កុលាលភាជនសទិសោ’’តិ វិបស្សនំ វឌ្ឍយិំសុ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ គន្ធកុដិយា និសិន្នោវ តេសំ វិបស្សនាយ អារទ្ធភាវំ ញត្វា តេ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា, ‘‘ឯវមេវ, ភិក្ខវេ, អយំ អត្តភាវោ នាម ភិជ្ជនកដ្ឋេន អថាវរដ្ឋេន កុលាលភាជនសទិសោ ឯវា’’តិ វត្វា ឱភាសំ ផរិត្វា យោជនសតេ ឋិតោបិ អភិមុខេ និសិន្នោ វិយ ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា ទិស្សមានេន រូបេន ឥមំ គាថមាហ –

៤០. ‘‘កុម្ភូបមំ កាយមិំម វិទិត្វា, នគរូបមំ ចិត្តមិទំ ឋបេត្វា;

យោធេថ មារំ បញ្ញាវុធេន, ជិតញ្ច រក្ខេ អនិវេសនោ សិយា’’តិ.

តត្ថ កុម្ភូបមន្តិ អពលទុព្ពលដ្ឋេន អនទ្ធនិយតាវកាលិកដ្ឋេន ឥមំ កេសាទិសមូហសង្ខាតំ កាយំ កុម្ភូបមំ កុលាលភាជនសទិសំ វិទិត្វា. នគរូបមំ ចិត្តមិទំ ឋបេត្វាតិ នគរំ នាម ពហិទ្ធា ថិរំ ហោតិ, គម្ភីរបរិខំ បាការបរិក្ខិត្តំ ទ្វារដ្ដាលកយុត្តំ, អន្តោសុវិភត្តវីថិចតុក្កសិង្ឃាដកសម្បន្នំ អន្តរាបណំ, តំ ‘‘វិលុម្បិស្សាមា’’តិ ពហិទ្ធា ចោរា អាគន្ត្វា បវិសិតុំ អសក្កោន្តា បព្ពតំ អាសជ្ជ បដិហតា វិយ គច្ឆន្តិ, ឯវមេវ បណ្ឌិតោ កុលបុត្តោ អត្តនោ វិបស្សនាចិត្តំ ថិរំ នគរសទិសំ កត្វា ឋបេត្វា នគរេ ឋិតោ ឯកតោធារាទិនានប្បការាវុធេន ចោរគណំ វិយ វិបស្សនាមយេន ច អរិយមគ្គមយេន ច បញ្ញាវុធេន តំតំមគ្គវជ្ឈំ កិលេសមារំ បដិពាហន្តោ តំ តំ កិលេសមារំ យោធេថ, បហរេយ្យាថាតិ អត្ថោ. ជិតញ្ច រក្ខេតិ ជិតញ្ច ឧប្បាទិតំ តរុណវិបស្សនំ អាវាសសប្បាយឧតុសប្បាយភោជនសប្បាយបុគ្គលសប្បាយធម្មស្សវនសប្បាយាទីនិ អាសេវន្តោ អន្តរន្តរា សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ សុទ្ធចិត្តេន សង្ខារេ សម្មសន្តោ រក្ខេយ្យ.

អនិវេសនោ សិយាតិ អនាលយោ ភវេយ្យ. យថា នាម យោធោ សង្គាមសីសេ ពលកោដ្ឋកំ កត្វា អមិត្តេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈន្តោ ឆាតោ វា បិបាសិតោ វា ហុត្វា សន្នាហេ វា សិថិលេ អាវុធេ វា បតិតេ ពលកោដ្ឋកំ បវិសិត្វា វិស្សមិត្វា ភុញ្ជិត្វា បិវិត្វា សន្នហិត្វា អាវុធំ គហេត្វា បុន និក្ខមិត្វា យុជ្ឈន្តោ បរសេនំ មទ្ទតិ, អជិតំ ជិនាតិ, ជិតំ រក្ខតិ. សោ ហិ សចេ ពលកោដ្ឋកេ ឋិតោ ឯវំ វិស្សមន្តោ តំ អស្សាទេន្តោ អច្ឆេយ្យ, រជ្ជំ បរហត្ថគតំ ករេយ្យ, ឯវមេវ, ភិក្ខុ, បដិលទ្ធំ តរុណវិបស្សនំ បុនប្បុនំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ សុទ្ធចិត្តេន សង្ខារេ សម្មសន្តោ រក្ខិតុំ សក្កោតិ, ឧត្តរិមគ្គផលបដិលាភេន កិលេសមារំ ជិនាតិ. សចេ បន សោ សមាបត្តិមេវ អស្សាទេតិ, សុទ្ធចិត្តេន បុនប្បុនំ សង្ខារេ ន សម្មសតិ, មគ្គផលបដិវេធំ កាតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា រក្ខិតព្ពយុត្តកំ រក្ខន្តោ អនិវេសនោ សិយា, សមាបត្តិំ និវេសនំ កត្វា តត្ថ ន និវេសេយ្យ, អាលយំ ន ករេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘អទ្ធា តុម្ហេបិ ឯវំ ករោថា’’តិ ឯវំ សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេសិ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ និសិន្នដ្ឋានេ និសិន្នាយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា តថាគតស្ស សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ វណ្ណយន្តា ថោមេន្តា វន្ទន្តាវ អាគច្ឆិំសូតិ.

បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ ឆដ្ឋំ.