៥. ចិត្តហត្ថត្ថេរវត្ថុ

អនវដ្ឋិតចិត្តស្សាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ ចិត្តហត្ថត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ នដ្ឋគោណំ បរិយេសន្តោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ គោណំ ទិស្វា គោយូថេ វិស្សជ្ជេត្វា, ‘‘អវស្សំ អយ្យានំ សន្តិកេ អាហារមត្តំ លភិស្សាមី’’តិ ខុប្បិបាសាបីឡិតោ វិហារំ បវិសិត្វា ភិក្ខូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តស្មិំ ខោ បន សមយេ ភិក្ខូនំ អវក្ការបាតិយំ ភុត្តាវសេសកំ ភត្តំ ហោតិ, តេ តំ ឆាតកបីឡិតំ ទិស្វា, ‘‘ឥតោ ភត្តំ គហេត្វា ភុញ្ជាហី’’តិ វទិំសុ. ពុទ្ធកាលេ ច បន អនេកសូបព្យញ្ជនំ ភត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តតោ យាបនមត្តំ គហេត្វា ភុញ្ជិត្វា បានីយំ បិវិត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា ភិក្ខូ វន្ទិត្វា, ‘‘កិំ, ភន្តេ, អជ្ជ, អយ្យា, និមន្តនដ្ឋានំ អគមំសូ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘នត្ថិ, ឧបាសក, ភិក្ខូ ឥមិនាវ នីហារេន និពទ្ធំ លភន្តី’’តិ. សោ ‘‘មយំ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ រត្តិន្ទិវំ និពទ្ធំ កម្មំ ករោន្តាបិ ឯវំ មធុរព្យញ្ជនំ ភត្តំ ន លភាម, ឥមេ កិរ និពទ្ធំ ភុញ្ជន្តិ, កិំ មេ គិហិភាវេន, ភិក្ខុ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ ភិក្ខូ ‘‘សាធុ ឧបាសកា’’តិ បព្ពាជេសុំ.

សោ លទ្ធូបសម្បទោ សព្ពប្បការំ វត្តបដិវត្តំ អកាសិ. សោ ពុទ្ធានំ ឧប្បន្នេន លាភសក្ការេន កតិបាហច្ចយេន ថូលសរីរោ អហោសិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ មេ ភិក្ខាយ ចរិត្វា ជីវិតេន, គិហី ភវិស្សាមី’’តិ. សោ វិព្ភមិត្វា គេហំ បាវិសិ. តស្ស គេហេ កម្មំ ករោន្តស្ស កតិបាហេនេវ សរីរំ មិលាយិ. តតោ ‘‘កិំ មេ ឥមិនា ទុក្ខេន, សមណោ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន គន្ត្វា បព្ពជិ. សោ កតិបាហំ វីតិនាមេត្វា បុន ឧក្កណ្ឋិត្វា វិព្ភមិ, បព្ពជិតកាលេ បន ភិក្ខូនំ ឧបការកោ ហោតិ. សោ កតិបាហេនេវ បុនបិ ឧក្កណ្ឋិត្វា, ‘‘កិំ មេ គិហិភាវេន, បព្ពជិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា ភិក្ខូ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ ភិក្ខូ ឧបការវសេន បុន បព្ពាជយិំសុ. ឯវំ សោ ឥមិនា និយាមេនេវ ឆក្ខត្តុំ បព្ពជិត្វា ឧប្បព្ពជិតោ. តស្ស ភិក្ខូ ‘‘ឯស ចិត្តវសិកោ ហុត្វា វិចរតី’’តិ ចិត្តហត្ថត្ថេរោតិ នាមំ ករិំសុ.

តស្សេវំ អបរាបរំ វិចរន្តស្សេវ ភរិយា គព្ភិនី អហោសិ. សោ សត្តមេ វារេ អរញ្ញតោ កសិភណ្ឌមាទាយ គេហំ គន្ត្វា ភណ្ឌកំ ឋបេត្វា ‘‘អត្តនោ កាសាវំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ គព្ភំ បាវិសិ. តស្មិំ ខណេ តស្ស ភរិយា និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយតិ. តស្សា និវត្ថសាដកោ អបគតោ ហោតិ, មុខតោ ច លាលា បគ្ឃរតិ, នាសា ឃុរឃុរាយតិ, មុខំ វិវដ្ដំ, ទន្តំ ឃំសតិ, សា តស្ស ឧទ្ធុមាតកសរីរំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ ឥទ’’ន្តិ សញ្ញំ លភិត្វា, ‘‘អហំ ឯត្តកំ កាលំ បព្ពជិត្វា ឥមំ និស្សាយ ភិក្ខុភាវេ សណ្ឋាតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ កាសាយកោដិយំ គហេត្វា ឧទរេ ពន្ធិត្វា គេហា និក្ខមិ.

អថស្ស អនន្តរគេហេ ឋិតា សស្សុ តំ តថា គច្ឆន្តំ ទិស្វា, ‘‘អយំ បដិឧក្កណ្ឋិតោ ភវិស្សតិ, ឥទានេវ អរញ្ញតោ អាគន្ត្វា កាសាវំ ឧទរេ ពន្ធិត្វាវ គេហា និក្ខន្តោ វិហារាភិមុខោ គច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ’’តិ គេហំ បវិសិត្វា និទ្ទាយមានំ ធីតរំ បស្សិត្វា ‘‘ឥមំ ទិស្វា សោ វិប្បដិសារី ហុត្វា គតោ’’តិ ញត្វា ធីតរំ បហរិត្វា ‘‘ឧដ្ឋេហិ កាឡកណ្ណិ, សាមិកោ តេ តំ និទ្ទាយមានំ ទិស្វា វិប្បដិសារី ហុត្វា គតោ, នត្ថិ សោ ឥតោ បដ្ឋាយ តុយ្ហ’’ន្តិ អាហ. ‘‘អបេហិ អបេហិ, អម្ម, កុតោ តស្ស គមនំ អត្ថិ, កតិបាហេនេវ បុនាគមិស្សតី’’តិ អាហ. សោបិ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខ’’ន្តិ វត្វា គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោវ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. សោ គន្ត្វា ភិក្ខូ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. ‘‘ន សក្ខិស្សាម មំយំ តំ បព្ពាជេតុំ, កុតោ តុយ្ហំ សមណភាវោ, សត្ថកនិសានបាសាណសទិសំ តវ សីស’’ន្តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥទានិ មំ អនុកម្បាយ ឯកវារំ បព្ពាជេថា’’តិ. តេ តំ ឧបការវសេន បព្ពាជយិំសុ. សោ កតិបាហេនេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

តេបិ នំ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ ចិត្តហត្ថ, តវ គមនសមយំ ត្វមេវ ជានេយ្យាសិ, ឥមស្មិំ វារេ តេ ចិរាយិត’’ន្តិ. ‘‘ភន្តេ, សំសគ្គស្ស អត្ថិភាវកាលេ គតម្ហា, សោ នោ សំសគ្គោ ឆិន្នោ, ឥទានិ អគមនធម្មា ជាតម្ហា’’តិ. ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, អយំ ភិក្ខុ អម្ហេហិ ឯវំ វុត្តោ ឯវំ នាម កថេសិ, អញ្ញំ ព្យាករោតិ, អភូតំ វទតី’’តិ អាហំសុ. សត្ថា ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ អត្តនោ អនវដ្ឋិតចិត្តកាលេ សទ្ធម្មំ អជាននកាលេ គមនាគមនំ អកាសិ, ឥទានិស្ស បុញ្ញញ្ច បាបញ្ច បហីន’’ន្តិ វត្វា ឥមា ទ្វេ គាថា អាហ –

៣៨. ‘‘អនវដ្ឋិតចិត្តស្ស, សទ្ធម្មំ អវិជានតោ;

បរិប្លវបសាទស្ស, បញ្ញា ន បរិបូរតិ.

៣៩. ‘‘អនវស្សុតចិត្តស្ស, អនន្វាហតចេតសោ;

បុញ្ញបាបបហីនស្ស, នត្ថិ ជាគរតោ ភយ’’ន្តិ.

តត្ថ អនវដ្ឋិតចិត្តស្សាតិ ចិត្តំ នាមេតំ កស្សចិ និពទ្ធំ វា ថាវរំ វា នត្ថិ. យោ បន បុគ្គលោ អស្សបិដ្ឋេ ឋបិតកុម្ភណ្ឌំ វិយ ច ថុសរាសិម្ហិ កោដ្ដិតខាណុកោ វិយ ច ខល្លាដសីសេ ឋបិតកទម្ពបុប្ផំ វិយ ច ន កត្ថចិ សណ្ឋាតិ, កទាចិ ពុទ្ធសាវកោ ហោតិ, កទាចិ អាជីវកោ, កទាចិ និគណ្ឋោ, កទាចិ តាបសោ. ឯវរូបោ បុគ្គលោ អនវដ្ឋិតចិត្តោ នាម. តស្ស អនវដ្ឋិតចិត្តស្ស. សទ្ធម្មំ អវិជានតោតិ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មភេទំ ឥមំ សទ្ធម្មំ អវិជានន្តស្ស បរិត្តសទ្ធតាយ វា ឧប្លវសទ្ធតាយ វា បរិប្លវបសាទស្ស កាមាវចររូបាវចរាទិភេទា បញ្ញា ន បរិបូរតិ. កាមាវចរាយបិ អបរិបូរយមានាយ កុតោវ រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរបញ្ញា បរិបូរិស្សតីតិ ទីបេតិ. អនវស្សុតចិត្តស្សាតិ រាគេន អតិន្តចិត្តស្ស. អនន្វាហតចេតសោតិ ‘‘អាហតចិត្តោ ខិលជាតោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១៩; វិភ. ៩៤១; ម. និ. ១.១៨៥) អាគតដ្ឋានេ ទោសេន ចិត្តស្ស បហតភាវោ វុត្តោ, ឥធ បន ទោសេន អប្បដិហតចិត្តស្សាតិ អត្ថោ. បុញ្ញបាបបហីនស្សាតិ ចតុត្ថមគ្គេន បហីនបុញ្ញស្ស ចេវ បហីនបាបស្ស ច ខីណាសវស្ស. នត្ថិ ជាគរតោ ភយន្តិ ខីណាសវស្ស ជាគរន្តស្សេវ អភយភាវោ កថិតោ វិយ. សោ បន សទ្ធាទីហិ បញ្ចហិ ជាគរធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា ជាគរោ នាម. តស្មា តស្ស ជាគរន្តស្សាបិ អជាគរន្តស្សាបិ កិលេសភយំ នត្ថិ កិលេសានំ អបច្ឆាវត្តនតោ. ន ហិ តំ កិលេសា អនុពន្ធន្តិ តេន តេន មគ្គេន បហីនានំ កិលេសានំ បុន អនុបគមនតោ. តេនេវាហ – ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ, សកទាគាមិអនាគាមិអរហត្តមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតី’’តិ (ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៧).

ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា សផលា អហោសិ.

អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘ភារិយា វតិមេ, អាវុសោ, កិលេសា នាម, ឯវរូបស្ស អរហត្តស្ស ឧបនិស្សាយសម្បន្នោ កុលបុត្តោ កិលេសេហិ អាលោឡិតោ សត្តវារេ គិហី ហុត្វា សត្តវារេ បព្ពជិតោ’’តិ. សត្ថា តេសំ តំ កថាបវត្តិំ សុត្វា តង្ខណានុរូបេន គមនេន ធម្មសភំ គន្ត្វា ពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ឯវមេវ, ភិក្ខវេ, កិលេសា នាម ភារិយា, សចេ ឯតេ រូបិនោ ហុត្វា កត្ថចិ បក្ខិបិតុំ សក្កា ភវេយ្យុំ, ចក្កវាឡំ អតិសម្ពាធំ, ព្រហ្មលោកោ អតិនីចកោតិ ឱកាសោ នេសំ ន ភវេយ្យ, មាទិសម្បិ នាមេតេ បញ្ញាសម្បន្នំ បុរិសាជានេយ្យំ អាលោឡេន្តិ, អវសេសេសុ កា កថា? ‘‘អហញ្ហិ អឌ្ឍនាឡិមត្តំ វរកចោរកំ កុណ្ឋកុទាលញ្ច និស្សាយ ឆ វារេ បព្ពជិត្វា ឧប្បព្ពជិតបុព្ពោ’’តិ. ‘‘កទា, ភន្តេ, កទា សុគតា’’តិ? ‘‘សុណិស្សថ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ សុណាថា’’តិ អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ កុទាលបណ្ឌិតោ នាម ពាហិរកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អដ្ឋ មាសេ ហិមវន្តេ វសិត្វា វស្សារត្តសមយេ ភូមិយា តិន្តាយ ‘‘គេហេ មេ អឌ្ឍនាឡិមត្តោ វរកចោរកោ ច កុណ្ឋកុទាលកោ ច អត្ថិ, វរកចោរកពីជំ មា នស្សី’’តិ ឧប្បព្ពជិត្វា ឯកំ ឋានំ កុទាលេន កសិត្វា តំ ពីជំ វបិត្វា វតិំ កត្វា បក្កកាលេ ឧទ្ធរិត្វា នាឡិមត្តពីជំ ឋបេត្វា សេសំ ខាទិ. សោ ‘‘កិំ មេ ទានិ គេហេន, បុន អដ្ឋ មាសេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. ឥមិនាវ នីហារេន នាឡិមត្តំ វរកចោរកញ្ច កុណ្ឋកុទាលញ្ច និស្សាយ សត្តវារេ គិហី ហុត្វា សត្តវារេ បព្ពជិត្វា សត្តមេ បន វារេ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឆ វារេ ឥមំ កុណ្ឋកុទាលំ និស្សាយ គិហី ហុត្វា បព្ពជិតោ, កត្ថចិទេវ នំ ឆឌ្ឌេស្សាមី’’តិ. សោ គង្គាយ តីរំ គន្ត្វា, ‘‘បតិតដ្ឋានំ បស្សន្តោ ឱតរិត្វា គណ្ហេយ្យំ, យថាស្ស បតិតដ្ឋានំ ន បស្សាមិ, តថា នំ ឆឌ្ឌេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា នាឡិមត្តំ ពីជំ បិលោតិកាយ ពន្ធិត្វា បិលោតិកំ កុទាលផលកេ ពន្ធិត្វា កុទាលំ អគ្គទណ្ឌកេ គហេត្វា គង្គាយ តីរេ ឋិតោ អក្ខីនិ និមីលេត្វា ឧបរិសីសេ តិក្ខត្តុំ អាវិជ្ឈិត្វា គង្គាយំ ខិបិត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ បតិតដ្ឋានំ អទិស្វា ‘‘ជិតំ មេ, ជិតំ មេ’’តិ តិក្ខត្តុំ សទ្ទមកាសិ.

តស្មិំ ខណេ ពារាណសិរាជា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា អាគន្ត្វា នទីតីរេ ខន្ធាវារំ និវាសេត្វា ន្ហានត្ថាយ នទិំ ឱតិណ្ណោ តំ សទ្ទំ អស្សោសិ. រាជូនញ្ច នាម ‘‘ជិតំ មេ’’តិ សទ្ទោ អមនាបោ ហោតិ, សោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អហំ ឥទានិ អមិត្តមទ្ទនំ កត្វា ‘ជិតំ មេ’តិ អាគតោ, ត្វំ បន ‘ជិតំ មេ, ជិតំ មេ’តិ វិរវសិ, កិំ នាមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ. កុទាលបណ្ឌិតោ ‘‘ត្វំ ពាហិរកចោរេ ជិនិ, តយា ជិតំ បុន អវជិតមេវ ហោតិ, មយា បន អជ្ឈត្តិកោ លោភចោរោ ជិតោ, សោ បុន មំ ន ជិនិស្សតិ, តស្សេវ ជយោ សាធូ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ន តំ ជិតំ សាធុ ជិតំ, យំ ជិតំ អវជីយតិ;

តំ ខោ ជិតំ សាធុ ជិតំ, យំ ជិតំ នាវជីយតី’’តិ. (ជា. ១.១.៧០);

តំ ខណំយេវ ច គង្គំ ឱលោកេន្តោ អាបោកសិណំ និព្ពត្តេត្វា អធិគតវិសេសោ អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិ. រាជា មហាបុរិសស្ស ធម្មកថំ សុត្វា វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា សទ្ធិំ ពលកាយេន បព្ពជិ. យោជនមត្តា បរិសា អហោសិ. អបរោបិ សាមន្តរាជា តស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា, ‘‘តស្ស រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា តថា សមិទ្ធំ នគរំ សុញ្ញំ ទិស្វា, ‘‘ឯវរូបំ នគរំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិតោ រាជា ឱរកេ ឋានេ ន បព្ពជិស្សតិ, មយាបិ បព្ពជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ គន្ត្វា មហាបុរិសំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា សបរិវារោ បព្ពជិ. ឯតេនេវ នីហារេន សត្ត រាជានោ បព្ពជិំសុ. សត្តយោជនិកោ អស្សមោ អហោសិ. សត្ត រាជានោ ភោគេ ឆឌ្ឌេត្វា ឯត្តកំ ជនំ គហេត្វា បព្ពជិំសុ. មហាបុរិសោ ព្រហ្មចរិយវាសំ វសិត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា, ‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, តទា កុទាលបណ្ឌិតោ អហោសិំ, កិលេសា នាមេតេ ឯវំ ភារិយា’’តិ អាហ.

ចិត្តហត្ថត្ថេរវត្ថុ បញ្ចមំ.