១. មេឃិយត្ថេរវត្ថុ

ផន្ទនំ ចបលំ ចិត្តន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ចាលិកាយ បព្ពតេ វិហរន្តោ អាយស្មន្តំ មេឃិយំ អារព្ភ កថេសិ.

តស្ស វត្ថុំ វិភាវនត្ថំ សព្ពំ មេឃិយសុត្តន្តំ (ឧទា. ៣១) វិត្ថារេតព្ពំ. សត្ថា បន តីហិ វិតក្កេហិ អន្វាសត្តតាយ តស្មិំ អម្ពវនេ បធានំ អនុយុញ្ជិតុំ អសក្កុណិត្វា អាគតំ មេឃិយត្ថេរំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អតិភារិយំ តេ, មេឃិយ, កតំ ‘អាគមេហិ តាវ, មេឃិយ, ឯកកោម្ហិ យាវ អញ្ញោបិ កោចិ ភិក្ខុ អាគច្ឆតី’តិ មំ យាចន្តំ ឯកកំ បហាយ គច្ឆន្តេន ភិក្ខុនា នាម ឯវំ ចិត្តវសិកេន ភវិតុំ ន វដ្ដតិ, ចិត្តំ នាមេតំ លហុកំ, តំ អត្តនោ វសេ វត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៣៣. ‘‘ផន្ទនំ ចបលំ ចិត្តំ, ទូរក្ខំ ទុន្និវារយំ;

ឧជុំ ករោតិ មេធាវី, ឧសុការោវ តេជនំ.

៣៤. ‘‘វារិជោវ ថលេ ខិត្តោ, ឱកមោកតឧព្ភតោ;

បរិប្ផន្ទតិទំ ចិត្តំ, មារធេយ្យំ បហាតវេ’’តិ.

តត្ថ ផន្ទនន្តិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ វិប្ផន្ទមានំ. ចបលន្តិ ឯកឥរិយាបថេន អសណ្ឋហន្តោ គាមទារកោ វិយ ឯកស្មិំ អារម្មណេ អសណ្ឋហនតោ ចបលំ. ចិត្តន្តិ វិញ្ញាណំ, ភូមិវត្ថុអារម្មណកិរិយាទិវិចិត្តតាយ បនេតំ ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ទូរក្ខន្តិ កិដ្ឋសម្ពាធេ ឋានេ កិដ្ឋខាទកគោណំ វិយ ឯកេកស្មិំ សប្បាយារម្មណេយេវ ទុដ្ឋបនតោ ទូរក្ខំ. ទុន្និវារយន្តិ វិសភាគារម្មណំ គច្ឆន្តំ បដិសេធេតុំ ទុក្ខត្តា ទុន្និវារយំ. ឧសុការោវ តេជនន្តិ យថា នាម ឧសុការោ អរញ្ញតោ ឯកំ វង្កទណ្ឌកំ អាហរិត្វា និត្តចំ កត្វា កញ្ជិយតេលេន មក្ខេត្វា អង្គារកបល្លេ តាបេត្វា រុក្ខាលកេ ឧប្បីឡេត្វា និវង្កំ ឧជុំ វាលវិជ្ឈនយោគ្គំ ករោតិ, កត្វា ច បន រាជរាជមហាមត្តានំ សិប្បំ ទស្សេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ លភតិ, ឯវមេវ មេធាវី បណ្ឌិតោ វិញ្ញូ បុរិសោ ផន្ទនាទិសភាវមេតំ ចិត្តំ ធុតង្គារញ្ញាវាសវសេន, និត្តចំ អបគតឱឡារិកកិលេសំ កត្វា សទ្ធាសិនេហេន តេមេត្វា កាយិកចេតសិកវីរិយេន តាបេត្វា សមថវិបស្សនាលកេ ឧប្បីឡេត្វា ឧជុំ អកុដិលំ និព្ពិសេវនំ ករោតិ, កត្វា ច បន សង្ខារេ សម្មសិត្វា មហន្តំ អវិជ្ជក្ខន្ធំ បទាលេត្វា, ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា, ឆ អភិញ្ញា, នវ លោកុត្តរធម្មេ’’តិ ឥមំ វិសេសំ ហត្ថគតមេវ កត្វា អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវំ លភតិ.

វារិជោវាតិ មច្ឆោ វិយ, ថលេ ខិត្តោតិ ហត្ថេន វា បាទេន វា ជាលាទីនំ វា អញ្ញតរេន ថលេ ឆឌ្ឌិតោ. ឱកមោកតឧព្ភតោតិ ‘‘ឱកបុណ្ណេហិ ចីវរេហី’’តិ ឯត្ថ (មហាវ. ៣០៦) ឧទកំ ឱកំ, ‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី’’តិ ឯត្ថ (សុ. និ. ៨៥០) អាលយោ, ឯត្ថ ឧភយម្បិ លព្ភតិ. ‘‘ឱកមោកតឧព្ភតោ’’តិ ហិ ឯត្ថ ឱកមោកតោតិ ឧទកសង្ខាតា អាលយាតិ អយមត្ថោ. ឧព្ភតោតិ ឧទ្ធដោ. បរិប្ផន្ទតិទំ ចិត្តន្តិ យថា សោ ឧទកាលយតោ ឧព្ភតោ ថលេ ខិត្តោ មច្ឆោ ឧទកំ អលភន្តោ បរិប្ផន្ទតិ, ឯវមិទំ បញ្ចកាមគុណាលយាភិរតំ ចិត្តំ តតោ ឧទ្ធរិត្វា មារធេយ្យសង្ខាតំ វដ្ដំ បហាតុំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេ ខិត្តំ កាយិកចេតសិកវីរិយេន សន្តាបិយមានំ បរិប្ផន្ទតិ, សណ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ. ឯវំ សន្តេបិ ធុរំ អនិក្ខិបិត្វា មេធាវី បុគ្គលោ តំ វុត្តនយេនេវ ឧជុំ កម្មនិយំ ករោតីតិ អត្ថោ. អបរោ នយោ – ឥទំ មារធេយ្យំ កិលេសវដ្ដំ អវិជហិត្វា ឋិតំ ចិត្តំ សោ វារិជោ វិយ បរិប្ផន្ទតិ, តស្មា មារធេយ្យំ បហាតវេ, យេន កិលេសវដ្ដសង្ខាតេន មារធេយ្យេនេវ បរិប្ផន្ទតិ, តំ បហាតព្ពន្តិ.

គាថាបរិយោសានេ មេឃិយត្ថេរោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបន្នាទយោ ជាតាតិ.

មេឃិយត្ថេរវត្ថុ បឋមំ.