៧. មឃវត្ថុ

អប្បមាទេន មឃវាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេសាលិយំ ឧបនិស្សាយ កូដាគារសាលាយំ វិហរន្តោ សក្កំ ទេវរាជានំ អារព្ភ កថេសិ.

វេសាលិយញ្ហិ មហាលិ នាម លិច្ឆវី វសតិ, សោ តថាគតស្ស សក្កបញ្ហសុត្តន្តទេសនំ (ទី. និ. ២.៣៤៤ អាទយោ) សុត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ សក្កសម្បត្តិំ មហតិំ កត្វា កថេសិ, ‘ទិស្វា នុ ខោ កថេសិ, ឧទាហុ អទិស្វា. ជានាតិ នុ ខោ សក្កំ, ឧទាហុ នោ’តិ បុច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេសិ. អថ ខោ, មហាលិ, លិច្ឆវី យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ, មហាលិ, លិច្ឆវី ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ទិដ្ឋោ ខោ, ភន្តេ, ភគវតា សក្កោ ទេវានមិន្ទោ’’តិ? ‘‘ទិដ្ឋោ ខោ មេ, មហាលិ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ’’តិ. ‘‘សោ ហិ នុន, ភន្តេ, សក្កបតិរូបកោ ភវិស្សតិ. ទុទ្ទសោ ហិ, ភន្តេ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ’’តិ. ‘‘សក្កញ្ច ខ្វាហំ, មហាលិ, បជានាមិ សក្កករណេ ច ធម្មេ, យេសំ ធម្មានំ សមាទិន្នត្តា សក្កោ សក្កត្តំ អជ្ឈគា, តញ្ច បជានាមិ’’.

សក្កោ, មហាលិ, ទេវានមិន្ទោ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ មឃោ នាម មាណវោ អហោសិ, តស្មា ‘‘មឃវា’’តិ វុច្ចតិ.

សក្កោ, មហាលិ, ទេវានមិន្ទោ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ បុរេ ទានំ អទាសិ, តស្មា ‘‘បុរិន្ទទោ’’តិ វុច្ចតិ.

សក្កោ, មហាលិ, ទេវានមិន្ទោ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ សក្កច្ចំ ទានំ អទាសិ, តស្មា ‘‘សក្កោ’’តិ វុច្ចតិ.

សក្កោ, មហាលិ, ទេវានមិន្ទោ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ អាវសថំ អទាសិ, តស្មា ‘‘វាសវោ’’តិ វុច្ចតិ.

សក្កោ, មហាលិ, ទេវានមិន្ទោ សហស្សម្បិ អត្ថំ មុហុត្តេន ចិន្តេតិ, តស្មា ‘‘សហស្សក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ.

សក្កស្ស, មហាលិ, ទេវានមិន្ទស្ស សុជា នាម អសុរកញ្ញា, បជាបតិ, តស្មា ‘‘សុជម្បតី’’តិ វុច្ចតិ.

សក្កោ, មហាលិ, ទេវានមិន្ទោ ទេវានំ តាវតិំសានំ ឥស្សរិយាធិបច្ចំ រជ្ជំ ការេតិ, តស្មា ‘‘ទេវានមិន្ទោ’’តិ វុច្ចតិ.

សក្កស្ស, មហាលិ, ទេវានមិន្ទស្ស បុព្ពេ មនុស្សភូតស្ស សត្ត វតបទានិ សមត្តានិ សមាទិន្នានិ អហេសុំ, យេសំ សមាទិន្នត្តា សក្កោ សក្កត្តំ អជ្ឈគា. កតមានិ សត្ត វតបទានិ? យាវជីវំ មាតាបេត្តិភរោ អស្សំ, យាវជីវំ កុលេ ជេដ្ឋាបចាយី អស្សំ, យាវជីវំ សណ្ហវាចោ អស្សំ, យាវជីវំ អបិសុណវាចោ អស្សំ, យាវជីវំ វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសេយ្យំ, មុត្តចាគោ បយតបាណិ វោសគ្គរតោ យាចយោគោ ទានសំវិភាគរតោ អស្សំ. យាវជីវំ សច្ចវាចោ អស្សំ, យាវជីវំ អក្កោធនោ អស្សំ, ‘‘សចេបិ មេ កោធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ខិប្បមេវ ន បដិវិនេយ្យ’’ន្តិ. សក្កស្ស, មហាលិ, ទេវានមិន្ទស្ស បុព្ពេ មនុស្សភូតស្ស ឥមានិ សត្ត វតបទានិ សមត្តានិ សមាទិន្នានិ អហេសុំ, យេសំ សមាទិន្នត្តា សក្កោ សក្កត្តំ អជ្ឈគាតិ.

‘‘មាតាបេត្តិភរំ ជន្តុំ, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនំ;

សណ្ហំ សខិលសម្ភាសំ, បេសុណេយ្យប្បហាយិនំ.

‘‘មច្ឆេរវិនយេ យុត្តំ, សច្ចំ កោធាភិភុំ នរំ;

តំ វេ ទេវា តាវតិំសា, អាហុ សប្បុរិសោ ឥតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៥៧) –

ឥទំ, មហាលិ, សក្កេន មឃមាណវកាលេ កតកម្មន្តិ វត្វា បុន តេន ‘‘កថំ, ភន្តេ, មឃមាណវោ បដិបជ្ជី’’តិ? តស្ស បដិបត្តិំ វិត្ថារតោ សោតុកាមេន បុដ្ឋោ ‘‘តេន ហិ, មហាលិ, សុណាហី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ មគធរដ្ឋេ មចលគាមេ មឃោ នាម មាណវោ គាមកម្មករណដ្ឋានំ គន្ត្វា អត្តនោ ឋិតដ្ឋានំ បាទន្តេន បំសុំ វិយូហិត្វា រមណីយំ កត្វា អដ្ឋាសិ. អបរោ តំ ពាហុនា បហរិត្វា តតោ អបនេត្វា សយំ តត្ថ អដ្ឋាសិ. សោ តស្ស អកុជ្ឈិត្វាវ អញ្ញំ ឋានំ រមណីយំ កត្វា ឋិតោ. តតោបិ នំ អញ្ញោ អាគន្ត្វា ពាហុនា បហរិត្វា អបនេត្វា សយំ អដ្ឋាសិ. សោ តស្សបិ អកុជ្ឈិត្វាវ អញ្ញំ ឋានំ រមណីយំ កត្វា ឋិតោ, ឥតិ តំ គេហតោ និក្ខន្តា និក្ខន្តា បុរិសា ពាហុនា បហរិត្វា ឋិតឋិតដ្ឋានតោ អបនេសុំ. សោ ‘‘សព្ពេបេតេ មំ និស្សាយ សុខិតា ជាតា, ឥមិនា កម្មេន មយ្ហំ សុខទាយកេន បុញ្ញកម្មេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, បុនទិវសេ កុទាលំ អាទាយ ខលមណ្ឌលមត្តំ ឋានំ រមណីយំ អកាសិ. សព្ពេ គន្ត្វា តត្ថេវ អដ្ឋំសុ. អថ នេសំ សីតសមយេ អគ្គិំ កត្វា អទាសិ, គិម្ហកាលេ ឧទកំ. តតោ ‘‘រមណីយំ ឋានំ នាម សព្ពេសំ បិយំ, កស្សចិ អប្បិយំ នាម នត្ថិ, ឥតោ បដ្ឋាយ មយា មគ្គំ សមំ ករោន្តេន វិចរិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា, បាតោវ និក្ខមិត្វា, មគ្គំ សមំ ករោន្តោ ឆិន្ទិត្វា, ហរិតព្ពយុត្តកា រុក្ខសាខា ហរន្តោ វិចរតិ. អថ នំ អបរោ ទិស្វា អាហ – ‘‘សម្ម, កិំ ករោសី’’តិ? ‘‘មយ្ហំ សគ្គគាមិនំ មគ្គំ ករោមិ, សម្មា’’តិ. ‘‘តេន ហិ អហម្បិ តេ សហាយោ ហោមី’’តិ. ‘‘ហោហិ, សម្ម, សគ្គោ នាម ពហូនម្បិ មនាបោ សុខពហុលោ’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ ទ្វេ ជនា អហេសុំ. តេ ទិស្វា តថេវ បុច្ឆិត្វា ច សុត្វា ច អបរោបិ តេសំ សហាយោ ជាតោ, ឯវំ អបរោបិ អបរោបីតិ សព្ពេបិ តេត្តិំស ជនា ជាតា. តេ សព្ពេបិ កុទាលាទិហត្ថា មគ្គំ សមំ ករោន្តា ឯកយោជនទ្វិយោជនមត្តដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ.

តេ ទិស្វា គាមភោជកោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ មនុស្សា អយោគេ យុត្តា, សចេ ឥមេ អរញ្ញតោ មច្ឆមំសាទីនិ វា អាហរេយ្យុំ. សុរំ វា កត្វា បិវេយ្យុំ, អញ្ញំ វា តាទិសំ កម្មំ ករេយ្យុំ, អហម្បិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ លភេយ្យ’’ន្តិ. អថ នេ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ករោន្តា វិចរថា’’តិ? ‘‘សគ្គមគ្គំ, សាមី’’តិ. ‘‘ឃរាវាសំ វសន្តេហិ នាម ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, អរញ្ញតោ មច្ឆមំសាទីនិ អាហរិតុំ, សុរំ កត្វា បាតុំ, នានប្បការេ ច កម្មន្តេ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. តេ តស្ស វចនំ បដិក្ខិបិំសុ, ឯវំ បុនប្បុនំ វុច្ចមានាបិ បដិក្ខិបិំសុយេវ. សោ កុជ្ឈិត្វា ‘‘នាសេស្សាមិ នេ’’តិ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ចោរេ តេ, ទេវ, វគ្គពន្ធនេន វិចរន្តេ បស្សាមី’’តិ វត្វា, ‘‘គច្ឆ, តេ គហេត្វា អានេហី’’តិ វុត្តេ តថា កត្វា សព្ពេ តេ ពន្ធិត្វា អានេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសិ. រាជា អវីមំសិត្វាវ ‘‘ហត្ថិនា មទ្ទាបេថា’’តិ អាណាបេសិ. មឃោ សេសានំ ឱវាទមទាសិ – ‘‘សម្មា, ឋបេត្វា មេត្តំ អញ្ញោ អម្ហាកំ អវស្សយោ នត្ថិ, តុម្ហេ កត្ថចិ កោបំ អកត្វា រញ្ញេ ច គាមភោជកេ ច មទ្ទនហត្ថិម្ហិ ច អត្តនិ ច មេត្តចិត្តេន សមចិត្តាវ ហោថា’’តិ. តេ តថា ករិំសុ. អថ នេសំ មេត្តានុភាវេន ហត្ថី ឧប្បសង្កមិតុម្បិ ន វិសហិ. រាជា តមត្ថំ សុត្វា ពហូ មនុស្សេ ទិស្វា មទ្ទិតុំ ន វិសហិស្សតិ? ‘‘គច្ឆថ, នេ កិលញ្ជេន បដិច្ឆាទេត្វា មទ្ទាបេថា’’តិ អាហ. តេ កិលញ្ជេន បដិច្ឆាទេត្វា មទ្ទិតុំ បេសិយមានោបិ ហត្ថី ទូរតោវ បដិក្កមិ.

រាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ការណេនេត្ថ ភវិតព្ព’’ន្តិ តេ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘តាតា, មំ និស្សាយ តុម្ហេ កិំ ន លភថា’’តិ? ‘‘កិំ នាមេតំ, ទេវា’’តិ? ‘‘តុម្ហេ កិរ វគ្គពន្ធនេន ចោរា ហុត្វា អរញ្ញេ វិចរថា’’តិ? ‘‘កោ ឯវមាហ, ទេវា’’តិ? ‘‘គាមភោជកោ, តាតា’’តិ. ‘‘ន មយំ, ទេវ, ចោរា, មយំ បន អត្តនោ សគ្គមគ្គំ សោធេន្តា ឥទញ្ចិទញ្ច ករោម, គាមភោជកោ អម្ហេ អកុសលកិរិយាយ និយោជេត្វា អត្តនោ វចនំ អករោន្តេ នាសេតុកាមោ កុជ្ឈិត្វា ឯវមាហា’’តិ. អថ រាជា តេសំ កថំ សុត្វា សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា, ‘‘តាតា, អយំ តិរច្ឆានោ តុម្ហាកំ គុណេ ជានាតិ, អហំ មនុស្សភូតោ ជានិតុំ នាសក្ខិំ, ខមថ មេ’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា សបុត្តទារំ គាមភោជកំ តេសំ ទាសំ, ហត្ថិំ អារោហនិយំ, តញ្ច គាមំ យថាសុខំ បរិភោគំ កត្វា អទាសិ. តេ ‘‘ឥធេវ នោ កតបុញ្ញស្សានិសំសោ ទិដ្ឋោ’’តិ ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសា ហុត្វា តំ ហត្ថិំ វារេន វារេន អភិរុយ្ហ គច្ឆន្តា មន្តយិំសុ ‘‘ឥទានិ អម្ហេហិ អតិរេកតរំ បុញ្ញំ កាតព្ពំ, កិំ ករោម? ចតុមហាបថេ ថាវរំ កត្វា មហាជនស្ស វិស្សមនសាលំ ករិស្សាមា’’តិ. តេ វឌ្ឍកិំ បក្កោសាបេត្វា សាលំ បដ្ឋបេសុំ. មាតុគាមេសុ បន វិគតច្ឆន្ទតាយ តស្សា សាលាយ មាតុគាមានំ បត្តិំ នាទំសុ.

មឃស្ស បន គេហេ នន្ទា, ចិត្តា, សុធម្មា, សុជាតិ ចតស្សោ ឥត្ថិយោ ហោន្តិ. តាសុ សុធម្មា វឌ្ឍកិនា សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា, ‘‘ភាតិក, ឥមិស្សា សាលាយ មំ ជេដ្ឋិកំ ករោហី’’តិ វត្វា លញ្ជំ អទាសិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បឋមមេវ កណ្ណិកត្ថាយ រុក្ខំ សុក្ខាបេត្វា តច្ឆេត្វា វិជ្ឈិត្វា កណ្ណិកំ និដ្ឋាបេត្វា, ‘‘សុធម្មា នាម អយំ សាលា’’តិ អក្ខរានិ ឆិន្ទិត្វា វត្ថេន បលិវេឋេត្វា ឋបេសិ. អថ នេ វឌ្ឍកី សាលំ និដ្ឋាបេត្វា កណ្ណិការោបនទិវសេ ‘‘អហោ, អយ្យា, ឯកំ ករណីយំ ន សរិម្ហា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ នាម, ភោ’’តិ? ‘‘កណ្ណិក’’ន្តិ. ‘‘ហោតុ តំ អាហរិស្សាមា’’តិ. ‘‘ឥទានិ ឆិន្នរុក្ខេន កាតុំ ន សក្កា, បុព្ពេយេវ តំ ឆិន្ទិត្វា តច្ឆេត្វា វិជ្ឈិត្វា ឋបិតកណ្ណិកា លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ឥទានិ កិំ កាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘សចេ កស្សចិ គេហេ និដ្ឋាបេត្វា ឋបិតា វិក្កាយិកកណ្ណិកា អត្ថិ, សា បរិយេសិតព្ពា’’តិ. តេ បរិយេសន្តា សុធម្មាយ គេហេ ទិស្វា សហស្សំ ទត្វាបិ មូលេន ន លភិំសុ. ‘‘សចេ មំ សាលាយ បត្តិំ ករោថ, ទស្សាមី’’តិ វុត្តេ បន ‘‘មយំ មាតុគាមានំ បត្តិំ ន ទម្មា’’តិ អាហំសុ.

អថ នេ វឌ្ឍកី អាហ – ‘‘អយ្យា, តុម្ហេ កិំ កថេថ, ឋបេត្វា ព្រហ្មលោកំ អញ្ញំ មាតុគាមរហិតដ្ឋានំ នាម នត្ថិ, គណ្ហថ កណ្ណិកំ. ឯវំ សន្តេ អម្ហាកំ កម្មំ និដ្ឋំ គមិស្សតី’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ កណ្ណិកំ គហេត្វា សាលំ និដ្ឋាបេត្វា តិធា វិភជិំសុ. ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ ឥស្សរានំ វសនដ្ឋានំ ករិំសុ, ឯកស្មិំ ទុគ្គតានំ, ឯកស្មិំ គិលានានំ. តេត្តិំស ជនា តេត្តិំស ផលកានិ បញ្ញបេត្វា ហត្ថិស្ស សញ្ញំ អទំសុ – ‘‘អាគន្តុកោ អាគន្ត្វា យស្ស អត្ថតផលកេ និសីទតិ, តំ គហេត្វា ផលកសាមិកស្សេវ គេហេ បតិដ្ឋបេហិ, តស្ស បាទបរិកម្មបិដ្ឋិបរិកម្មបានីយខាទនីយភោជនីយសយនានិ សព្ពានិ ផលកសាមិកស្សេវ ភារោ ភវិស្សតី’’តិ. ហត្ថី អាគតាគតំ គហេត្វា ផលកសាមិកស្សេវ ឃរំ នេតិ. សោ តស្ស តំ ទិវសំ កត្តព្ពំ ករោតិ. មឃោ សាលាយ អវិទូរេ កោវិឡាររុក្ខំ រោបេត្វា តស្ស មូលេ បាសាណផលកំ អត្ថរិ. សាលំ បវិដ្ឋបវិដ្ឋា ជនា កណ្ណិកំ ឱលោកេត្វា អក្ខរានិ វាចេត្វា, ‘‘សុធម្មា នាមេសា សាលា’’តិ វទន្តិ. តេត្តិំសជនានំ នាមំ ន បញ្ញាយតិ. នន្ទា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ សាលំ ករោន្តា អម្ហេ អបត្តិកា ករិំសុ, សុធម្មា បន អត្តនោ ព្យត្តតាយ កណ្ណិកំ កត្វា បត្តិកា ជាតា, មយាបិ កិញ្ចិ កាតុំ វដ្ដតិ, កិំ នុ ខោ ករិស្សាមី’’តិ? អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘សាលំ អាគតាគតានំ បានីយញ្ចេវ ន្ហានោទកញ្ច លទ្ធុំ វដ្ដតិ, បោក្ខរណិំ ខណាបេស្សាមី’’តិ. សា បោក្ខរណិំ ការេសិ. ចិត្តា ចិន្តេសិ – ‘‘សុធម្មាយ កណ្ណិកា ទិន្នា, នន្ទាយ បោក្ខរណី ការិតា, មយាបិ កិញ្ចិ កាតុំ វដ្ដតិ, កិំ នុ ខោ ករិស្សាមី’’តិ? អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘សាលំ អាគតាគតេហិ បានីយំ បិវិត្វា ន្ហត្វា គមនកាលេបិ មាលំ បិលន្ធិត្វា គន្តុំ វដ្ដតិ, បុប្ផារាមំ ការាបេស្សាមី’’តិ. សា រមណីយំ បុប្ផារាមំ ការេសិ. យេភុយ្យេន តស្មិំ អារាមេ ‘‘អសុកោ នាម បុប្ផូបគផលូបគរុក្ខោ នត្ថី’’តិ នាហោសិ.

សុជា បន ‘‘អហំ មឃស្ស មាតុលធីតា ចេវ បាទបរិចារិកា ច, ឯតេន កតំ កម្មំ មយ្ហមេវ, មយា កតំ ឯតស្សេវា’’តិ ចិន្តេត្វា, កិញ្ចិ អកត្វា អត្តភាវមេវ មណ្ឌយមានា កាលំ វីតិនាមេសិ. មឃោបិ មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ កុលេ ជេដ្ឋាបចាយនកម្មំ សច្ចវាចំ អផរុសវាចំ អបិ, សុណវាចំ មច្ឆេរវិនយំ អក្កោធនន្តិ ឥមានិ សត្ត វតបទានិ បូរេត្វា –

‘‘មាតាបេត្តិភរំ ជន្តុំ, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនំ;

សណ្ហំ សខិលសម្ភាសំ, បេសុណេយ្យប្បហាយិនំ.

‘‘មច្ឆេរវិនយេ យុត្តំ, សច្ចំ កោធាភិភុំ នរំ;

តំ វេ ទេវា តាវតិំសា, អាហុ ‘សប្បុរិសោ’ឥតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៥៧) –

ឯវំ បសំសិយភាវំ អាបជ្ជិត្វា ជីវិតបរិយោសានេ តាវតិំសភវនេ សក្កោ ទេវរាជា ហុត្វា និព្ពត្តិ, តេបិស្ស សហាយកា តត្ថេវ និព្ពត្តិំសុ, វឌ្ឍកី វិស្សកម្មទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា តាវតិំសភវនេ អសុរា វសន្តិ. តេ ‘‘អភិនវា ទេវបុត្តា និព្ពត្តា’’តិ ទិព្ពបានំ សជ្ជយិំសុ. សក្កោ អត្តនោ បរិសាយ កស្សចិ អបិវនត្ថាយ សញ្ញមទាសិ. អសុរា ទិព្ពបានំ បិវិត្វា មជ្ជិំសុ. សក្កោ ‘‘កិំ មេ ឥមេហិ សាធារណេន រជ្ជេនា’’តិ អត្តនោ បរិសាយ សញ្ញំ ទត្វា តេ បាទេសុ គាហាបេត្វា មហាសមុទ្ទេ ខិបាបេសិ. តេ អវំសិរា សមុទ្ទេ បតិំសុ. អថ នេសំ បុញ្ញានុភាវេន សិនេរុនោ ហេដ្ឋិមតលេ អសុរវិមានំ នាម និព្ពត្តិ, ចិត្តបាដលិ នាម និព្ពត្តិ.

ទេវាសុរសង្គាមេ បន អសុរេសុ បរាជិតេសុ ទសយោជនសហស្សំ តាវតិំសទេវនគរំ នាម និព្ពត្តិ. តស្ស បន នគរស្ស បាចីនបច្ឆិមទ្វារានំ អន្តរា ទសយោជនសហស្សំ ហោតិ, តថា ទក្ខិណុត្តរទ្វារានំ. តំ ខោ បន នគរំ ទ្វារសហស្សយុត្តំ អហោសិ អារាមបោក្ខរណិបដិមណ្ឌិតំ. តស្ស មជ្ឈេ សាលាយ និស្សន្ទេន តិយោជនសតុព្ពេធេហិ ធជេហិ បដិមណ្ឌិតោ សត្តរតនមយោ សត្តយោជនសតុព្ពេធោ វេជយន្តោ នាម បាសាទោ ឧគ្គញ្ឆិ. សុវណ្ណយដ្ឋីសុ មណិធជា អហេសុំ, មណិយដ្ឋីសុ សុវណ្ណធជា; បវាឡយដ្ឋីសុ មុត្តធជា, មុត្តយដ្ឋីសុ បវាឡធជា; សត្តរតនមយាសុ យដ្ឋីសុ សត្តរតនធជា, មជ្ឈេ ឋិតោ ធជោ តិយោជនសតុព្ពេធោ អហោសិ. ឥតិ សាលាយ និស្សន្ទេន យោជនសហស្សុព្ពេធោ បាសាទោ សត្តរតនមយោវ ហុត្វា និព្ពត្តិ, កោវិឡាររុក្ខស្ស និស្សន្ទេន សមន្តា តិយោជនសតបរិមណ្ឌលោ បារិច្ឆត្តកោ និព្ពត្តិ, បាសាណផលកស្ស និស្សន្ទេន បារិច្ឆត្តកមូលេ ទីឃតោ សដ្ឋិយោជនា បុថុលតោ បណ្ណាសយោជនា ពហលតោ បញ្ចទសយោជនា ជយសុមនរត្តកម្ពលវណ្ណា បណ្ឌុកម្ពលសិលា និព្ពត្តិ. តត្ថ និសិន្នកាលេ ឧបឌ្ឍកាយោ បវិសតិ, ឧដ្ឋិតកាលេ ឩនំ បរិបូរតិ.

ហត្ថី បន ឯរាវណោ នាម ទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. ទេវលោកស្មិញ្ហិ តិរច្ឆានគតា ន ហោន្តិ. តស្មា សោ ឧយ្យានកីឡាយ និក្ខមនកាលេ អត្តភាវំ វិជហិត្វា ទិយឌ្ឍយោជនសតិកោ ឯរាវណោ នាម ហត្ថី អហោសិ. សោ តេត្តិំសជនានំ អត្ថាយ តេត្តិំស កុម្ភេ មាបេសិ អាវដ្ដេន តិគាវុតអឌ្ឍយោជនប្បមាណេ, សព្ពេសំ មជ្ឈេ សក្កស្ស អត្ថាយ សុទស្សនំ នាម តិំសយោជនិកំ កុម្ភំ មាបេសិ. តស្ស ឧបរិ ទ្វាទសយោជនិកោ រតនមណ្ឌបោ ហោតិ. តត្ថ អន្តរន្តរា សត្តរតនមយា យោជនុព្ពេធា ធជា ឧដ្ឋហន្តិ. បរិយន្តេ កិង្កិណិកជាលំ ឱលម្ពតិ. យស្ស មន្ទវាតេរិតស្ស បញ្ចង្គិកតូរិយសទ្ទសំមិស្សោ ទិព្ពគីតសទ្ទោ វិយ រវោ និច្ឆរតិ. មណ្ឌបមជ្ឈេ សក្កស្សត្ថាយ យោជនិកោ មណិបល្លង្កោ បញ្ញត្តោ ហោតិ, តត្ថ សក្កោ និសីទិ. តេត្តិំស ទេវបុត្តា អត្តនោ កុម្ភេ រតនបល្លង្កេ និសីទិំសុ. តេត្តិំសាយ កុម្ភានំ ឯកេកស្មិំ កុម្ភេ សត្ត សត្ត ទន្តេ មាបេសិ. តេសុ ឯកេកោ បណ្ណាសយោជនាយាមោ, ឯកេកស្មិញ្ចេត្ថ ទន្តេ សត្ត សត្ត បោក្ខរណិយោ ហោន្តិ, ឯកេកាយ បោក្ខរណិយា សត្ត សត្ត បទុមិនីគច្ឆានិ, ឯកេកស្មិំ គច្ឆេ សត្ត សត្ត បុប្ផានិ ហោន្តិ, ឯកេកស្មិំ បុប្ផេ សត្ត សត្ត បត្តានិ, ឯកេកស្មិំ បត្តេ សត្ត សត្ត ទេវធីតរោ នច្ចន្តិ. ឯវំ សមន្តា បណ្ណាសយោជនឋានេសុ ហត្ថិទន្តេសុយេវ នដសមជ្ជា ហោន្តិ. ឯវំ មហន្តំ យសំ អនុភវន្តោ សក្កោ ទេវរាជា វិចរតិ.

សុធម្មាបិ កាលំ កត្វា គន្ត្វា តត្ថេវ និព្ពត្តិ. តស្សា សុធម្មា នាម នវ យោជនសតិកា ទេវសភា និព្ពត្តិ. តតោ រមណីយតរំ កិរ អញ្ញំ ឋានំ នាម នត្ថិ, មាសស្ស អដ្ឋ ទិវសេ ធម្មស្សវនំ តត្ថេវ ហោតិ. យាវជ្ជតនា អញ្ញតរំ រមណីយំ ឋានំ ទិស្វា, ‘‘សុធម្មា ទេវសភា វិយា’’តិ វទន្តិ. នន្ទាបិ កាលំ កត្វា គន្ត្វា តត្ថេវ និព្ពត្តិ, តស្សា បញ្ចយោជនសតិកា នន្ទា នាម បោក្ខរណី និព្ពត្តិ. ចិត្តាបិ កាលំ កត្វា គន្ត្វា តត្ថេវ និព្ពត្តិ, តស្សាបិ បញ្ចយោជនសតិកំ ចិត្តលតាវនំ នាម និព្ពត្តិ, តត្ថ ឧប្បន្នបុព្ពនិមិត្តេ ទេវបុត្តេ នេត្វា មោហយមានា វិចរន្តិ. សុជា បន កាលំ កត្វា ឯកិស្សា គិរិកន្ទរាយ ឯកា ពកសកុណិកា ហុត្វា និព្ពត្តិ. សក្កោ អត្តនោ បរិចារិកា ឱលោកេន្តោ ‘‘សុធម្មា ឥធេវ និព្ពត្តា, តថា នន្ទា ច ចិត្តា ច, សុជា នុ ខោ កុហិំ និព្ពត្តា’’តិ ចិន្តេន្តោ តំ តត្ថ និព្ពត្តំ ទិស្វា, ‘‘ពាលា កិញ្ចិ បុញ្ញំ អកត្វា ឥទានិ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តា, ឥទានិ បន តំ បុញ្ញំ ការេត្វា ឥធានេតុំ វដ្ដតី’’តិ អត្តភាវំ វិជហិត្វា អញ្ញាតកវេសេន តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘កិំ ករោន្តី ឥធ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កោ បន ត្វំ, សាមី’’តិ? ‘‘អហំ តេ សាមិកោ មឃោ’’តិ. ‘‘កុហិំ និព្ពត្តោសិ, សាមី’’តិ? ‘‘អហំ តាវតិំសទេវលោកេ និព្ពត្តោ’’. ‘‘តវ សហាយិកានំ បន និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានាសី’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ, សាមី’’តិ. ‘‘តាបិ មមេវ សន្តិកេ និព្ពត្តា, បស្សិស្សសិ តា សហាយិកា’’តិ. ‘‘កថាហំ តត្ថ គមិស្សាមី’’តិ? សក្កោ ‘‘អហំ តំ តត្ថ នេស្សាមី’’តិ វត្វា ហត្ថតលេ ឋបេត្វា ទេវលោកំ នេត្វា នន្ទាយ បោក្ខរណិយា តីរេ វិស្សជ្ជេត្វា ឥតរាសំ តិស្សន្នំ អារោចេសិ – ‘‘តុម្ហាកំ សហាយិកំ សុជំ បស្សិស្សថា’’តិ. ‘‘កុហិំ សា, ទេវា’’តិ? ‘‘នន្ទាយ បោក្ខរណិយា តីរេ ឋិតា’’តិ អាហ. តា តិស្សោបិ គន្ត្វា, ‘‘អហោ អយ្យាយ ឯវរូបំ អត្តភាវមណ្ឌនស្ស ផលំ, ឥទានិស្សា តុណ្ឌំ បស្សថ, បាទេ បស្សថ, ជង្ឃា បស្សថ, សោភតិ វតស្សា អត្តភាវោ’’តិ កេឡិំ កត្វា បក្កមិំសុ.

បុន សក្កោ តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ទិដ្ឋា តេ សហាយិកា’’តិ វត្វា ‘‘ទិដ្ឋា មំ ឧប្បណ្ឌេត្វា គតា, តត្ថេវ មំ នេហី’’តិ វុត្តេ តំ តត្ថេវ នេត្វា ឧទកេ វិស្សជ្ជេត្វា, ‘‘ទិដ្ឋា តេ តាសំ សម្បត្តី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទិដ្ឋា, ទេវា’’តិ? ‘‘តយាបិ តត្ថ និព្ពត្តនូបាយំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘កិំ ករោមិ, ទេវា’’តិ? ‘‘មយា ទិន្នំ ឱវាទំ រក្ខិស្សសី’’តិ. ‘‘រក្ខិស្សាមិ, ទេវា’’តិ. អថស្សា បញ្ច សីលានិ ទត្វា, ‘‘អប្បមត្តា រក្ខាហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សា តតោ បដ្ឋាយ សយំមតមច្ឆកេយេវ បរិយេសិត្វា ខាទតិ. សក្កោ កតិបាហច្ចយេន តស្សា វីមំសនត្ថាយ គន្ត្វា, វាលុកាបិដ្ឋេ មតមច្ឆកោ វិយ ហុត្វា ឧត្តានោ និបជ្ជិ. សា តំ ទិស្វា ‘‘មតមច្ឆកោ’’តិ សញ្ញាយ អគ្គហេសិ. មច្ឆោ គិលនកាលេ នង្គុដ្ឋំ ចាលេសិ. សា ‘‘សជីវមច្ឆកោ’’តិ ឧទកេ វិស្សជ្ជេសិ. សោ ថោកំ វីតិនាមេត្វា បុន តស្សា បុរតោ ឧត្តានោ ហុត្វា និបជ្ជិ. បុន សា ‘‘មតមច្ឆកោ’’តិ សញ្ញាយ គហេត្វា គិលនកាលេ អគ្គនង្គុដ្ឋំ ចាលេសិ. តំ ទិស្វា ‘‘សជីវមច្ឆោ’’តិ វិស្សជ្ជេសិ. ឯវំ តិក្ខត្តុំ វីមំសិត្វា ‘‘សាធុកំ សីលំ រក្ខតី’’តិ អត្តានំ ជានាបេត្វា ‘‘អហំ តវ វីមំសនត្ថាយ អាគតោ, សាធុកំ សីលំ រក្ខសិ, ឯវំ រក្ខមានា ន ចិរស្សេវ មម សន្តិកេ និព្ពត្តិស្សសិ, អប្បមត្តា ហោហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

សា តតោ បដ្ឋាយ បន សយំមតមច្ឆំ លភតិ វា, ន វា. អលភមានា កតិបាហច្ចយេនេវ សុស្សិត្វា កាលំ កត្វា តស្ស សីលស្ស ផលេន ពារាណសិយំ កុម្ភការស្ស ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថស្សា បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកកាលេ សក្កោ ‘‘កុហិំ នុ ខោ សា និព្ពត្តា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ទិស្វា, ‘‘ឥទានិ មយា តត្ថ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ឯឡាលុកវណ្ណេន បញ្ញាយមានេហិ សត្តហិ រតនេហិ យានកំ បូរេត្វា តំ បាជេន្តោ ពារាណសិំ បវិសិត្វា, ‘‘អម្មតាតា, ឯឡាលុកានិ គណ្ហថ គណ្ហថា’’តិ ឧគ្ឃោសេន្តោ វីថិំ បដិបជ្ជិ. មុគ្គមាសាទីនិ គហេត្វា អាគតេ បន ‘‘មូលេន ន ទេមី’’តិ វត្វា, ‘‘កថំ ទេសី’’តិ វុត្តេ, ‘‘សីលរក្ខិកាយ ឥត្ថិយា ទម្មី’’តិ អាហ. ‘‘សីលំ នាម, សាមិ, កីទិសំ, កិំ កាឡំ, ឧទាហុ នីលាទិវណ្ណ’’ន្តិ? ‘‘តុម្ហេ ‘សីលំ កីទិស’ន្តិបិ ន ជានាថ, កិមេវ នំ រក្ខិស្សថ, សីលរក្ខិកាយ បន ទស្សាមី’’តិ. ‘‘សាមិ, ឯសា កុម្ភការស្ស ធីតា ‘សីលំ រក្ខាមី’តិ វិចរតិ, ឯតិស្សា ទេហី’’តិ. សាបិ នំ ‘‘តេន ហិ មយ្ហំ ទេហិ, សាមី’’តិ អាហ. ‘‘កាសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘អហំ អវិជហិតបញ្ចសីលា’’តិ. ‘‘តុយ្ហមេវេតានិ មយា អានីតានី’’តិ យានកំ បាជេន្តោ តស្សា ឃរំ គន្ត្វា អញ្ញេហិ អនាហរិយំ កត្វា ឯឡាលុកវណ្ណេន ទេវទត្តិយំ ធនំ ទត្វា អត្តានំ ជានាបេត្វា, ‘‘ឥទំ តេ ជីវិតវុត្តិយា ធនំ, បញ្ចសីលានិ អខណ្ឌាទីនិ កត្វា រក្ខាហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

សាបិ តតោ ចវិត្វា អសុរភវនេ អសុរជេដ្ឋកស្ស ធីតា ហុត្វា សក្កស្ស វេរិឃរេ និព្ពត្តិ. ទ្វីសុ បន អត្តភាវេសុ សីលស្ស សុរក្ខិតត្តា អភិរូបា អហោសិ សុវណ្ណវណ្ណា អសាធារណាយ រូបសិរិយា សមន្នាគតា. វេបចិត្តិអសុរិន្ទោ អាគតាគតានំ អសុរានំ ‘‘តុម្ហេ មម ធីតុ អនុច្ឆវិកា ន ហោថា’’តិ តំ កស្សចិ អទត្វា, ‘‘មម ធីតា អត្តនាវ អត្តនោ អនុច្ឆវិកំ សាមិកំ គហេស្សតី’’តិ អសុរពលំ សន្និបាតាបេត្វា, ‘‘តុយ្ហំ អនុច្ឆវិកំ សាមិកំ គណ្ហា’’តិ តស្សា, ហត្ថេ បុប្ផទាមំ អទាសិ. តស្មិំ ខណេ សក្កោ តស្សា និព្ពត្តដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ តំ បវត្តិំ ញត្វា, ‘‘ឥទានិ មយា គន្ត្វា តំ អានេតុំ វដ្ដតី’’តិ មហល្លកអសុរវណ្ណំ និម្មិនិត្វា គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ អដ្ឋាសិ. សាបិ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តី តំ ទិដ្ឋមត្តាវ បុព្ពសន្និវាសវសេន ឧប្បន្នេន បេមេន មហោឃេនេវ អជ្ឈោត្ថដហទយា ហុត្វា, ‘‘ឯសោ មេ សាមិកោ’’តិ តស្ស ឧបរិ បុប្ផទាមំ ខិបិ. អសុរា ‘‘អម្ហាកំ រាជា ឯត្តកំ កាលំ ធីតុ អនុច្ឆវិកំ អលភិត្វា ឥទានិ លភិ, អយមេវស្ស ធីតុ បិតាមហតោ មហល្លកោ អនុច្ឆវិកោ’’តិ លជ្ជមានា អបក្កមិំសុ. សក្កោបិ តំ ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘សក្កោហមស្មី’’តិ នទិត្វា អាកាសេ បក្ខន្ទិ. អសុរា ‘‘វញ្ចិតម្ហា ជរសក្កេនា’’តិ តំ អនុពន្ធិំសុ. មាតលិ, សង្គាហកោ វេជយន្តរថំ អាហរិត្វា អន្តរាមគ្គេ អដ្ឋាសិ. សក្កោ តំ តត្ថ អារោបេត្វា ទេវនគរាភិមុខោ បាយាសិ. អថស្ស សិប្បលិវនំ សម្បត្តកាលេ រថសទ្ទំ សុត្វា ភីតា គរុឡបោតកា វិរវិំសុ. តេសំ សទ្ទំ សុត្វា សក្កោ មាតលិំ បុច្ឆិ – ‘‘កេ ឯតេ វិរវន្តី’’តិ? ‘‘គរុឡបោតកា, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘រថសទ្ទំ សុត្វា មរណភយេនា’’តិ. ‘‘មំ ឯកំ និស្សាយ ឯត្តកោ ទិជោ រថវេគេន វិចុណ្ណិតោ មា នស្សិ, និវត្តេហិ រថ’’ន្តិ. សោបិ សិន្ធវសហស្សស្ស ទណ្ឌកសញ្ញំ ទត្វា រថំ និវត្តេសិ. តំ ទិស្វា អសុរា ‘‘ជរសក្កោ អសុរបុរតោ បដ្ឋាយ បលាយន្តោ ឥទានិ រថំ និវត្តេសិ, អទ្ធា តេន ឧបត្ថម្ភោ លទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ និវត្តេត្វា អាគមនមគ្គេនេវ អសុរបុរំ បវិសិត្វា បុន សីសំ ន ឧក្ខិបិំសុ.

សក្កោបិ សុជំ អសុរកញ្ញំ ទេវនគរំ នេត្វា អឌ្ឍតេយ្យានំ អច្ឆរាកោដីនំ ជេដ្ឋិកដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា សក្កំ វរំ យាចិ – ‘‘មហារាជ, មម ឥមស្មិំ ទេវលោកេ មាតាបិតរោ វា ភាតិកភគិនិយោ វា នត្ថិ, យត្ថ យត្ថ គច្ឆសិ, តត្ថ តត្ថ មំ គហេត្វាវ គច្ឆេយ្យាសី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ តស្សា បដិញ្ញំ អទាសិ. តតោ បដ្ឋាយ ចិត្តបាដលិយា បុប្ផិតាយ អសុរា ‘‘អម្ហាកំ និព្ពត្តដ្ឋានេ ទិព្ពបារិច្ឆត្តកស្ស បុប្ផនកាលោ’’តិ យុទ្ធត្ថាយ សគ្គំ អភិរុហន្តិ. សក្កោ ហេដ្ឋាសមុទ្ទេ នាគានំ អារក្ខំ អទាសិ, តតោ សុបណ្ណានំ, តតោ កុម្ភណ្ឌានំ, តតោ យក្ខានំ. តតោ ចតុន្នំ មហារាជានំ. សព្ពូបរិ បន ឧបទ្ទវនិវត្តនត្ថាយ ទេវនគរទ្វារេសុ វជិរហត្ថា ឥន្ទបដិមា ឋបេសិ. អសុរា នាគាទយោ ជិនិត្វា អាគតាបិ ឥន្ទបដិមា ទូរតោ ទិស្វា ‘‘សក្កោ និក្ខន្តោ’’តិ បលាយន្តិ. ឯវំ, មហាលិ, មឃោ មាណវោ អប្បមាទបដិបទំ បដិបជ្ជិ. ឯវំ អប្បមត្តោ បនេស ឯវរូបំ ឥស្សរិយំ បត្វា ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ រជ្ជំ ការេសិ. អប្បមាទោ នាមេស ពុទ្ធាទីហិ បសត្ថោ. អប្បមាទញ្ហិ និស្សាយ សព្ពេសម្បិ លោកិយលោកុត្តរានំ វិសេសានំ អធិគមោ ហោតីតិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣០. ‘‘អប្បមាទេន មឃវា, ទេវានំ សេដ្ឋតំ គតោ;

អប្បមាទំ បសំសន្តិ, បមាទោ គរហិតោ សទា’’តិ.

តត្ថ អប្បមាទេនាតិ មចលគាមេ ភូមិប្បទេសសោធនំ អាទិំ កត្វា កតេន អប្បមាទេន. មឃវាតិ ឥទានិ ‘‘មឃវា’’តិបញ្ញាតោ មឃោ មាណវោ ទ្វិន្នំ ទេវលោកានំ រាជភាវេន ទេវានំ សេដ្ឋតំ គតោ. បសំសន្តីតិ ពុទ្ធាទយោ បណ្ឌិតា អប្បមាទមេវ ថោមេន្តិ វណ្ណយន្តិ. កិំ ការណា? សព្ពេសំ លោកិយលោកុត្តរានំ វិសេសានំ បដិលាភការណត្តា. បមាទោ គរហិតោ សទាតិ បមាទោ បន តេហិ អរិយេហិ និច្ចំ គរហិតោ និន្ទិតោ. កិំ ការណា? សព្ពវិបត្តីនំ មូលភាវតោ. មនុស្សទោភគ្គំ វា ហិ អបាយុប្បត្តិ វា សព្ពា បមាទមូលិកាយេវាតិ.

គាថាបរិយោសានេ មហាលិ លិច្ឆវី សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តបរិសាយបិ ពហូ សោតាបន្នាទយោ ជាតាតិ.

មឃវត្ថុ សត្តមំ.