២. អប្បមាទវគ្គោ

១. សាមាវតីវត្ថុ

អប្បមាទោ អមតបទន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា កោសម្ពិំ ឧបនិស្សាយ ឃោសិតារាមេ វិហរន្តោ សាមាវតិប្បមុខានំ បញ្ចន្នំ ឥត្ថិសតានំ, មាគណ្ឌិយប្បមុខានញ្ច ឯតិស្សា បញ្ចន្នំ ញាតិសតានំ មរណព្យសនំ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – អតីតេ អល្លកប្បរដ្ឋេ អល្លកប្បរាជា នាម, វេឋទីបករដ្ឋេ វេឋទីបករាជា នាមាតិ ឥមេ ទ្វេ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ សហាយកា ហុត្វា ឯកាចរិយកុលេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អត្តនោ អត្តនោ បិតូនំ អច្ចយេន ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា អាយាមេន ទសទសយោជនិកេ រដ្ឋេ រាជានោ អហេសុំ. តេ កាលេន កាលំ សមាគន្ត្វា ឯកតោ តិដ្ឋន្តា និសីទន្តា និបជ្ជន្តា មហាជនំ ជាយមានញ្ច ជីយមានញ្ច មីយមានញ្ច ទិស្វា ‘‘បរលោកំ គច្ឆន្តំ អនុគច្ឆន្តោ នាម នត្ថិ, អន្តមសោ អត្តនោ សរីរម្បិ នានុគច្ឆតិ, សព្ពំ បហាយ គន្តព្ពំ, កិំ នោ ឃរាវាសេន, បព្ពជិស្សាមា’’តិ មន្តេត្វា រជ្ជានិ បុត្តទារានំ និយ្យាទេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តប្បទេសេ វសន្តា មន្តយិំសុ – ‘‘មយំ រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតា, ន ជីវិតុំ អសក្កោន្តា. តេ មយំ ឯកដ្ឋានេ វសន្តា អបព្ពជិតសទិសាយេវ ហោម, តស្មា វិសុំ វសិស្សាម. ត្វំ ឯតស្មិំ បព្ពតេ វស, អហំ ឥមស្មិំ បព្ពតេ វសិស្សាមិ. អន្វឌ្ឍមាសំ បន ឧបោសថទិវសេ ឯកតោ ភវិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘ឯវម្បិ នោ គណសង្គណិកាវ ភវិស្សតិ, ត្វំ បន តវ បព្ពតេ អគ្គិំ ជាលេយ្យាសិ, អហំ មម បព្ពតេ អគ្គិំ ជាលេស្សាមិ, តាយ សញ្ញាយ អត្ថិភាវំ ជានិស្សាមា’’តិ. តេ តថា ករិំសុ.

អថ អបរភាគេ វេឋទីបកតាបសោ កាលំ កត្វា មហេសក្ខោ ទេវរាជា ហុត្វា និព្ពត្តោ. តតោ អឌ្ឍមាសេ សម្បត្តេ អគ្គិំ អទិស្វាវ ឥតរោ ‘‘សហាយកោ មេ កាលកតោ’’តិ អញ្ញាសិ. ឥតរោបិ និព្ពត្តក្ខណេយេវ អត្តនោ ទេវសិរិំ ឱលោកេត្វា កម្មំ ឧបធារេន្តោ និក្ខមនតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ តបចរិយំ ទិស្វា ‘‘គន្ត្វា មម សហាយកំ បស្សិស្សាមី’’តិ តំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា មគ្គិកបុរិសោ វិយ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ? ‘‘មគ្គិកបុរិសោ អហំ, ភន្តេ, ទូរតោវ អាគតោម្ហិ. កិំ បន, ភន្តេ, អយ្យោ ឥមស្មិំ ឋានេ ឯកកោវ វសតិ, អញ្ញោបិ កោចិ អត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ មេ ឯកោ សហាយកោ’’តិ. ‘‘កុហិំ សោ’’តិ? ‘‘ឯតស្មិំ បព្ពតេ វសតិ, ឧបោសថទិវសេ បន អគ្គិំ ន ជាលេតិ, មតោ នូន ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘អហំ សោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កុហិំ និព្ពត្តោសី’’តិ? ‘‘ទេវលោកេ មហេសក្ខោ ទេវរាជា ហុត្វា និព្ពត្តោស្មិ, ភន្តេ, ‘អយ្យំ បស្សិស្សាមី’តិ បុន អាគតោម្ហិ. អបិ នុ ខោ អយ្យានំ ឥមស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ កោចិ ឧបទ្ទវោ អត្ថី’’តិ? ‘‘អាម, អាវុសោ, ហត្ថី និស្សាយ កិលមាមី’’តិ. ‘‘កិំ វោ, ភន្តេ, ហត្ថី ករោន្តី’’តិ? ‘‘សម្មជ្ជនដ្ឋានេ លណ្ឌំ បាតេន្តិ, បាទេហិ ភូមិយំ បហរិត្វា បំសុំ ឧទ្ធរន្តិ, ស្វាហំ លណ្ឌំ ឆឌ្ឌេន្តោ បំសុំ សមំ ករោន្តោ កិលមាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន តេសំ អនាគមនំ ឥច្ឆថា’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ តេសំ អនាគមនំ ករិស្សាមី’’តិ តាបសស្ស ហត្ថិកន្តវីណញ្ចេវ ហត្ថិកន្តមន្តញ្ច អទាសិ. ទទន្តោ ច បន វីណាយ តិស្សោ តន្តិយោ ទស្សេត្វា តយោ មន្តេ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា ‘‘ឥមំ តន្តិំ បហរិត្វា ឥមស្មិំ មន្តេ វុត្តេ និវត្តិត្វា ឱលោកេតុម្បិ អសក្កោន្តា ហត្ថី បលាយន្តិ, ឥមំ តន្តិំ បហរិត្វា ឥមស្មិំ មន្តេ វុត្តេ និវត្តិត្វា បច្ឆតោ ឱលោកេន្តា ឱលោកេន្តា បលាយន្តិ, ឥមំ តន្តិំ បហរិត្វា ឥមស្មិំ មន្តេ វុត្តេ ហត្ថិយូថបតិ បិដ្ឋិំ ឧបនាមេន្តោ អាគច្ឆតី’’តិ អាចិក្ខិត្វា, ‘‘យំ វោ រុច្ចតិ, តំ ករេយ្យាថា’’តិ វត្វា តាបសំ វន្ទិត្វា បក្កាមិ. តាបសោ បលាយនមន្តំ វត្វា បលាយនតន្តិំ បហរិត្វា ហត្ថី បលាបេត្វា វសិ.

តស្មិំ សមយេ កោសម្ពិយំ បូរន្តប្បោ នាម រាជា ហោតិ. សោ ឯកទិវសំ គព្ភិនិយា ទេវិយា សទ្ធិំ ពាលសូរិយតបំ តប្បមានោ អព្ភោកាសតលេ និសីទិ. ទេវី រញ្ញោ បារុបនំ សតសហស្សគ្ឃនិកំ រត្តកម្ពលំ បារុបិត្វា និសិន្នា រញ្ញា សទ្ធិំ សមុល្លបមានា រញ្ញោ អង្គុលិតោ សតសហស្សគ្ឃនិកំ រាជមុទ្ទិកំ នីហរិត្វា អត្តនោ អង្គុលិយំ បិលន្ធិ. តស្មិំ សមយេ ហត្ថិលិង្គសកុណោ អាកាសេន គច្ឆន្តោ ទូរតោ រត្តកម្ពលបារុបនំ ទេវិំ ទិស្វា ‘‘មំសបេសី’’តិ សញ្ញាយ បក្ខេ វិស្សជ្ជេត្វា ឱតរិ. រាជា តស្ស ឱតរណសទ្ទេន ភីតោ ឧដ្ឋាយ អន្តោនិវេសនំ បាវិសិ. ទេវី គរុគព្ភតាយ ចេវ ភីរុកជាតិកតាយ ច វេគេន គន្តុំ នាសក្ខិ. អថ នំ សោ សកុណោ អជ្ឈប្បត្តោ នខបញ្ជរេ និសីទាបេត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ. តេ កិរ សកុណា បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេន្តិ. តស្មា អាកាសេន នេត្វា យថារុចិតដ្ឋានេ និសីទិត្វា មំសំ ខាទន្តិ. សាបិ តេន នីយមានា មរណភយភីតា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ វិរវិស្សាមិ, មនុស្សសទ្ទោ នាម តិរច្ឆានគតានំ ឧព្ពេជនីយោ, តំ សុត្វា មំ ឆឌ្ឌេស្សតិ. ឯវំ សន្តេ សហ គព្ភេន ជីវិតក្ខយំ បាបុណិស្សាមិ, យស្មិំ បន ឋានេ និសីទិត្វា មំ ខាទិតុំ អារភិស្សតិ, តត្រ នំ សទ្ទំ កត្វា បលាបេស្សាមី’’តិ. សា អត្តនោ បណ្ឌិតតាយ អធិវាសេសិ.

តទា ច ហិមវន្តបទេសេ ថោកំ វឌ្ឍិត្វា មណ្ឌបាការេន ឋិតោ ឯកោ មហានិគ្រោធោ ហោតិ. សោ សកុណោ មិគរូបាទីនិ តត្ថ នេត្វា ខាទតិ, តស្មា តម្បិ តត្ថេវ នេត្វា វិដបព្ភន្តរេ ឋបេត្វា អាគតមគ្គំ ឱលោកេសិ. អាគតមគ្គោលោកនំ កិរ តេសំ ធម្មតា. តស្មិំ ខណេ ទេវី, ‘‘ឥទានិ ឥមំ បលាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧភោ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា បាណិសទ្ទញ្ចេវ មុខសទ្ទញ្ច កត្វា តំ បលាបេសិ. អថស្សា សូរិយត្ថង្គមនកាលេ គព្ភេ កម្មជវាតា ចលិំសុ. សព្ពទិសាសុ គជ្ជន្តោ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិ. សុខេធិតាយ រាជមហេសិយា ‘‘មា ភាយិ, អយ្យេ’’តិ វចនមត្តម្បិ អលភមានាយ ទុក្ខបរេតាយ សព្ពរត្តិំ និទ្ទា នាម នាហោសិ. វិភាតាយ បន រត្តិយា វលាហកវិគមោ ច អរុណុគ្គមនញ្ច តស្សា គព្ភវុដ្ឋានញ្ច ឯកក្ខណេយេវ អហោសិ. សា មេឃឧតុញ្ច បព្ពតឧតុញ្ច អរុណឧតុញ្ច គហេត្វា ជាតត្តា បុត្តស្ស ឧតេនោតិ នាមំ អកាសិ.

អល្លកប្បតាបសស្សបិ ខោ តតោ អវិទូរេ វសនដ្ឋានំ ហោតិ. សោ បកតិយាវ វស្សទិវសេ សីតភយេន ផលាផលត្ថាយ វនំ ន បវិសតិ, តំ រុក្ខមូលំ គន្ត្វា សកុណេហិ ខាទិតមំសានំ អដ្ឋិំ អាហរិត្វា កោដ្ដេត្វា រសំ កត្វា បិវតិ. តស្មា តំ ទិវសំ ‘‘អដ្ឋិំ អាហរិស្សាមី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា រុក្ខមូលេ អដ្ឋិំ បរិយេសេន្តោ ឧបរិ ទារកសទ្ទំ សុត្វា ឧល្លោកេន្តោ ទេវិំ ទិស្វា ‘‘កាសិ ត្វ’’ន្តិ វត្វា ‘‘មានុសិត្ថិម្ហី’’តិ. ‘‘កថំ អាគតាសី’’តិ? ‘‘ហត្ថិលិង្គសកុណេនានីតាម្ហី’’តិ វុត្តេ ‘‘ឱតរាហី’’តិ អាហ. ‘‘ជាតិសម្ភេទតោ ភាយាមិ, អយ្យា’’តិ. ‘‘កាសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘ខត្តិយាម្ហី’’តិ. ‘‘អហម្បិ ខត្តិយោយេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ខត្តិយមាយំ កថេហី’’តិ. សោ ខត្តិយមាយំ កថេសិ. ‘‘តេន ហិ អារុយ្ហ បុត្តំ មេ ឱតារេហី’’តិ. សោ ឯកេន បស្សេន អភិរុហនមគ្គំ កត្វា អភិរុហិត្វា ទារកំ គណ្ហិ. ‘‘មា មំ ហត្ថេន ឆុបី’’តិ ច វុត្តេ តំ អឆុបិត្វាវ ទារកំ ឱតារេសិ. ទេវីបិ ឱតរិ. អថ នំ អស្សមបទំ នេត្វា សីលភេទំ អកត្វាវ អនុកម្បាយ បដិជគ្គិ, និម្មក្ខិកមធុំ អាហរិត្វា សយំជាតសាលិំ អាហរិត្វា យាគុំ បចិត្វា អទាសិ. ឯវំ តស្មិំ បដិជគ្គន្តេ សា អបរភាគេ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ នេវ អាគតមគ្គំ ជានាមិ, ន គមនមគ្គំ ជានាមិ, ឥមិនាបិ មេ សទ្ធិំ វិស្សាសមត្តម្បិ នត្ថិ. សចេ បនាយំ អម្ហេ បហាយ កត្ថចិ គមិស្សតិ, ឧភោបិ ឥធេវ មរណំ បាបុណិស្សាម, យំកិញ្ចិ កត្វា ឥមស្ស សីលំ ភិន្ទិត្វា យថា មំ ន មុញ្ចតិ, តថា តំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. អថ នំ ទុន្និវត្ថទុប្បារុតទស្សនេន បលោភេត្វា សីលវិនាសំ បាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ទ្វេបិ សមគ្គវាសំ វសិំសុ.

អថេកទិវសំ តាបសោ នក្ខត្តយោគំ ឧល្លោកេន្តោ បូរន្តប្បស្ស នក្ខត្តមិលាយនំ ទិស្វា ‘‘ភទ្ទេ កោសម្ពិយំ បូរន្តប្បរាជា មតោ’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា, អយ្យ, ឯវំ វទេសិ? កិំ តេ តេន សទ្ធិំ អាឃាតោ អត្ថី’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភទ្ទេ, នក្ខត្តមិលាយនមស្ស ទិស្វា ឯវំ វទាមី’’តិ, សា បរោទិ. អថ នំ ‘‘កស្មា រោទសី’’តិ បុច្ឆិត្វា តាយ តស្ស អត្តនោ សាមិកភាវេ អក្ខាតេ អាហ – ‘‘មា, ភទ្ទេ, រោទិ, ជាតស្ស នាម និយតោ មច្ចូ’’តិ. ‘‘ជានាមិ, អយ្យា’’តិ វុត្តេ ‘‘អថ កស្មា រោទសី’’តិ? ‘‘បុត្តោ មេ កុលសន្តកស្ស រជ្ជស្ស អនុច្ឆវិកោ, ‘សចេ តត្រ អភវិស្ស, សេតច្ឆត្តំ ឧស្សាបយិស្ស. ឥទានិ មហាជានិកោ វត ជាតោ’តិ សោកេន រោទាមិ, អយ្យា’’តិ. ‘‘ហោតុ, ភទ្ទេ, មា ចិន្តយិ, សចស្ស រជ្ជំ បត្ថេសិ, អហមស្ស រជ្ជលភនាការំ ករិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ហត្ថិកន្តវីណញ្ចេវ ហត្ថិកន្តមន្តេ ច អទាសិ. តទា អនេកានិ ហត្ថិសហស្សានិ អាគន្ត្វា វដរុក្ខមូលេ និសីទន្តិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ហត្ថីសុ អនាគតេសុយេវ រុក្ខំ អភិរុហិត្វា តេសុ អាគតេសុ ឥមំ មន្តំ វត្វា ឥមំ តន្តិំ បហរ, សព្ពេ និវត្តិត្វា ឱលោកេតុម្បិ អសក្កោន្តា បលាយិស្សន្តិ, អថ ឱតរិត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ. សោ តថា កត្វា អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. អថ នំ ទុតិយទិវសេ អាហ – ‘‘អជ្ជ ឥមំ មន្តំ វត្វា ឥមំ តន្តិំ បហរេយ្យាសិ, សព្ពេ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តា បលាយិស្សន្តី’’តិ. តទាបិ តថា កត្វា អាគន្ត្វា អារោចេសិ. អថ នំ តតិយទិវសេ អាហ – ‘‘អជ្ជ ឥមំ មន្តំ វត្វា ឥមំ តន្តិំ បហរេយ្យាសិ, យូថបតិ បិដ្ឋិំ ឧបនាមេន្តោ អាគមិស្សតី’’តិ. តទាបិ តថា កត្វា អារោចេសិ.

អថស្ស មាតរំ អាមន្តេត្វា, ‘‘ភទ្ទេ, បុត្តស្ស តេ សាសនំ វទេហិ, ឯត្តោវ គន្ត្វា រាជា ភវិស្សតី’’តិ អាហ. សា បុត្តំ អាមន្តេត្វា, ‘‘តាត, ត្វំ កោសម្ពិយំ បូរន្តប្បរញ្ញោ បុត្តោ, មំ សគព្ភំ ហត្ថិលិង្គសកុណោ អានេសី’’តិ វត្វា សេនាបតិអាទីនំ នាមានិ អាចិក្ខិត្វា ‘‘អសទ្ទហន្តានំ ឥមំ បិតុ បារុបនកម្ពលញ្ចេវ បិលន្ធនមុទ្ទិកញ្ច ទស្សេយ្យាសី’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. កុមារោ តាបសំ ‘‘ឥទានិ កិំ ករោមី’’តិ អាហ. ‘‘រុក្ខស្ស ហេដ្ឋិមសាខាយ និសីទិត្វា ឥមំ មន្តំ វត្វា ឥមំ តន្តិំ បហរ, ជេដ្ឋកហត្ថី តេ បិដ្ឋិំ ឧបនាបេត្វា ឧបសង្កមិស្សតិ, តស្ស បិដ្ឋិយំ និសិន្នោវ រដ្ឋំ គន្ត្វា រជ្ជំ គណ្ហាហី’’តិ. សោ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា តថា កត្វា អាគតស្ស ហត្ថិនោ បិដ្ឋិយំ និសីទិត្វា កណ្ណេ មន្តយិ – ‘‘អហំ កោសម្ពិយំ បូរន្តប្បរញ្ញោ បុត្តោ, បេត្តិកំ មេ រជ្ជំ គណ្ហិត្វា ទេហិ សាមី’’តិ. សោ តំ សុត្វា ‘‘អនេកានិ ហត្ថិសហស្សានិ សន្និបតន្តូ’’តិ ហត្ថិរវំ រវិ, អនេកានិ ហត្ថិសហស្សានិ សន្និបតិំសុ. បុន ‘‘ជិណ្ណា ហត្ថី បដិក្កមន្តូ’’តិ ហត្ថិរវំ រវិ, ជិណ្ណា ហត្ថី បដិក្កមិំសុ. បុន ‘‘អតិតរុណា ហត្ថី និវត្តន្តូ’’តិ ហត្ថិរវំ រវិ, តេបិ និវត្តិំសុ. សោ អនេកេហិ យូថហត្ថិសហស្សេហេវ បរិវុតោ បច្ចន្តគាមំ បត្វា ‘‘អហំ រញ្ញោ បុត្តោ, សម្បត្តិំ បត្ថយមានា មយា សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ អាហ. ‘‘តតោ បដ្ឋាយ មនុស្សានំ សង្គហំ ករោន្តោ គន្ត្វា នគរំ បរិវារេត្វា ‘យុទ្ធំ វា មេ ទេតុ, រជ្ជំ វា’’’តិ សាសនំ បេសេសិ. នាគរា អាហំសុ – ‘‘មយំ ទ្វេបិ ន ទស្សាម. អម្ហាកញ្ហិ ទេវី គរុគព្ភា ហត្ថិលិង្គសកុណេន នីតា, តស្សា អត្ថិភាវំ វា នត្ថិភាវំ វា មយំ ន ជានាម. យាវ តស្សា បវត្តិំ ន សុណាម. តាវ នេវ យុទ្ធំ ទស្សាម, ន រជ្ជ’’ន្តិ. តទា កិរ តំ បវេណិរជ្ជំ អហោសិ. តតោ កុមារោ ‘‘អហំ តស្សា បុត្តោ’’តិ វត្វា សេនាបតិអាទីនំ នាមានិ កថេត្វា តថាបិ អសទ្ទហន្តានំ កម្ពលញ្ច មុទ្ទិកញ្ច ទស្សេសិ. តេ កម្ពលញ្ច មុទ្ទិកញ្ច សញ្ជានិត្វា និក្កង្ខា ហុត្វា ទ្វារំ វិវរិត្វា តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិំសុ. អយំ តាវ ឧតេនស្ស ឧប្បត្តិ.

អល្លកប្បរដ្ឋេ បន ទុព្ភិក្ខេ ជីវិតុំ អសក្កោន្តោ ឯកោ កោតុហលិកោ នាម មនុស្សោ កាបិំ នាម តរុណបុត្តញ្ច កាឡិំ នាម ភរិយញ្ច អាទាយ ‘‘កោសម្ពិំ គន្ត្វា ជីវិស្សាមី’’តិ បាថេយ្យំ គហេត្វា និក្ខមិ. ‘‘អហិវាតរោគេន មហាជនេ មរន្តេ ទិស្វា និក្ខមី’’តិបិ វទន្តិយេវ. តេ គច្ឆន្តា បាថេយ្យេ បរិក្ខីណេ ខុទាភិភូតា ទារកំ វហិតុំ នាសក្ខិំសុ. អថ សាមិកោ បជាបតិំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, មយំ ជីវន្តា បុន បុត្តំ លភិស្សាម, ឆឌ្ឌេត្វា នំ គច្ឆាមា’’តិ. មាតុ ហទយំ នាម មុទុកំ ហោតិ. តស្មា សា អាហ – ‘‘នាហំ ជីវន្តមេវ បុត្តំ ឆឌ្ឌេតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ. ‘‘អថ កិំ ករោមា’’តិ? ‘‘វារេន នំ វហាមា’’តិ. មាតា អត្តនោ វារេ បុប្ផទាមំ វិយ នំ ឧក្ខិបិត្វា ឧរេ និបជ្ជាបេត្វា អង្កេន វហិត្វា បិតុនោ ទេតិ. តស្ស តំ គហេត្វា គមនកាលេ ឆាតកតោបិ ពលវតរា វេទនា ឧប្បជ្ជិ. សោ បុនប្បុនំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, មយំ ជីវន្តា បុត្តំ លភិស្សាម, ឆឌ្ឌេម ន’’ន្តិ. សាបិ បុនប្បុនំ បដិក្ខិបិត្វា បដិវចនំ នាទាសិ. ទារកោ វារេន បរិវត្តិយមានោ កិលន្តោ បិតុ ហត្ថេ និទ្ទាយិ. សោ តស្ស និទ្ទាយនភាវំ ញត្វា មាតរំ បុរតោ កត្វា ឯកស្ស គច្ឆស្ស ហេដ្ឋា បណ្ណសន្ថរេ តំ និបជ្ជាបេត្វា បាយាសិ. មាតា និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តី បុត្តំ អទិស្វា, ‘‘សាមិ, កុហិំ មេ បុត្តោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯកស្ស មេ គច្ឆស្ស ហេដ្ឋា និបជ្ជាបិតោ’’តិ. ‘‘សាមិ, មា មំ នាសយិ, បុត្តំ វិនា ជីវិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អានេហិ មេ បុត្ត’’ន្តិ ឧរំ បហរិត្វា បរិទេវិ. អថ នំ និវត្តិត្វា អានេសិ. បុត្តោបិ អន្តរាមគ្គេ មតោ ហោតិ. ឥតិ សោ ឯត្តកេ ឋានេ បុត្តំ ឆឌ្ឌេត្វា តស្ស និស្សន្ទេន ភវន្តរេ សត្ត វារេ ឆឌ្ឌិតោ. ‘‘បាបកម្មំ នាមេតំ អប្បក’’ន្តិ ន អវមញ្ញិតព្ពំ.

តេ គច្ឆន្តា ឯកំ គោបាលកុលំ បាបុណិំសុ. តំ ទិវសញ្ច គោបាលកស្ស ធេនុមង្គលំ ហោតិ. គោបាលកស្ស គេហេ និពទ្ធំ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ ភុញ្ជតិ. សោ តំ ភោជេត្វា មង្គលមកាសិ. ពហុ បាយាសោ បដិយត្តោ ហោតិ. គោបាលកោ តេ អាគតេ ទិស្វា, ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា សព្ពំ បវត្តិំ សុត្វា មុទុជាតិកោ កុលបុត្តោ តេសុ អនុកម្បំ កត្វា ពហុកេន សប្បិនា បាយាសំ ទាបេសិ. ភរិយា ‘‘សាមិ, តយិ ជីវន្តេ អហម្បិ ជីវាមិ នាម, ទីឃរត្តំ ឩនោទរោសិ, យាវទត្ថំ ភុញ្ជាហី’’តិ សប្បិញ្ច ទធិញ្ច តទភិមុខញ្ញេវ កត្វា អត្តនា មន្ទសប្បិនា ថោកមេវ ភុញ្ជិ. ឥតរោ ពហុំ ភុញ្ជិត្វា សត្តដ្ឋទិវសេ ឆាតតាយ អាហារតណ្ហំ ឆិន្ទិតុំ នាសក្ខិ. គោបាលកោ តេសំ បាយាសំ ទាបេត្វា សយំ ភុញ្ជិតុំ អារភិ. កោតុហលិកោ តំ ឱលោកេន្តោ និសីទិត្វា ហេដ្ឋាបីឋេ និបន្នាយ សុនខិយា គោបាលកេន វឌ្ឍេត្វា ទិយ្យមានំ បាយាសបិណ្ឌំ ទិស្វា ‘‘បុញ្ញា វតាយំ សុនខី, និពទ្ធំ ឯវរូបំ ភោជនំ លភតី’’តិ ចិន្តេសិ. សោ រត្តិភាគេ តំ បាយាសំ ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ កាលំ កត្វា តស្សា សុនខិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ.

អថស្ស ភរិយា សរីរកិច្ចំ កត្វា តស្មិំយេវ គេហេ ភតិំ កត្វា តណ្ឌុលនាឡិំ លភិត្វា បចិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា, ‘‘ទាសស្ស វោ បាបុណាតូ’’តិ វត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឥធេវ វសិតុំ វដ្ដតិ, និពទ្ធំ, អយ្យោ, ឥធាគច្ឆតិ, ទេយ្យធម្មោ ហោតុ វា, មា វា, ទេវសិកំ វន្ទន្តី វេយ្យាវច្ចំ ករោន្តី ចិត្តំ បសាទេន្តី ពហុំ បុញ្ញំ បសវិស្សាមី’’តិ. សា តត្ថេវ ភតិំ ករោន្តី វសិ. សាបិ សុនខី ឆដ្ឋេ វា សត្តមេ វា មាសេ ឯកមេវ កុក្កុរំ វិជាយិ. គោបាលកោ តស្ស ឯកធេនុយា ខីរំ ទាបេសិ. សោ ន ចិរស្សេវ វឌ្ឍិ. អថស្ស បច្ចេកពុទ្ធោ ភុញ្ជន្តោ និពទ្ធំ ឯកំ ភត្តបិណ្ឌំ ទេតិ. សោ ភត្តបិណ្ឌំ និស្សាយ បច្ចេកពុទ្ធេ សិនេហមកាសិ. គោបាលកោបិ និពទ្ធំ ទ្វេ វារេ បច្ចេកពុទ្ធស្សុបដ្ឋានំ យាតិ. គច្ឆន្តោបិ អន្តរាមគ្គេ វាឡមិគដ្ឋានេ ទណ្ឌេន គច្ឆេ ច ភូមិញ្ច បហរិត្វា ‘‘សុសូ’’តិ តិក្ខត្តុំ សទ្ទំ កត្វា វាឡមិគេ បលាបេតិ. សុនខោបិ តេន សទ្ធិំ គច្ឆតិ.

សោ ឯកទិវសំ បច្ចេកពុទ្ធំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, យទា មេ ឱកាសោ ន ភវិស្សតិ, តទា ឥមំ សុនខំ បេសេស្សាមិ, តេន សញ្ញាណេន អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ អនោកាសទិវសេ, ‘‘គច្ឆ, តាត, អយ្យំ អានេហី’’តិ សុនខំ បេសេសិ. សោ ឯកវចនេនេវ បក្ខន្ទិត្វា សាមិកស្ស គច្ឆបោថនភូមិបោថនដ្ឋានេ តិក្ខត្តុំ ភុស្សិត្វា តេន សទ្ទេន វាឡមិគានំ បលាតភាវំ ញត្វា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា និសិន្នស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា បណ្ណសាលទ្វារេ តិក្ខត្តុំ ភុស្សិត្វា អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេត្វា ឯកមន្តេ និបជ្ជតិ, បច្ចេកពុទ្ធេ វេលំ សល្លក្ខេត្វា និក្ខន្តេ ភុស្សន្តោ បុរតោ គច្ឆតិ. អន្តរន្តរា បច្ចេកពុទ្ធោ តំ វីមំសន្តោ អញ្ញំ មគ្គំ បដិបជ្ជតិ. អថស្ស បុរតោ តិរិយំ ឋត្វា ភុស្សិត្វា ឥតរមគ្គមេវ នំ អារោបេតិ. អថេកទិវសំ អញ្ញំ មគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា តេន បុរតោ តិរិយំ ឋត្វា វារិយមានោបិ អនិវត្តិត្វា សុនខំ បាទេន បហរិត្វា បាយាសិ. សុនខោ តស្ស អនិវត្តនភាវំ ញត្វា និវាសនកណ្ណេ ឌំសិត្វា អាកឌ្ឍន្តោ ឥតរមគ្គមេវ នំ អារោបេសិ. ឯវំ សោ តស្មិំ ពលវសិនេហំ ឧប្បាទេសិ.

តតោ អបរភាគេ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ចីវរំ ជីរិ. អថស្ស គោបាលកោ ចីវរវត្ថានិ អទាសិ. តមេនំ បច្ចេកពុទ្ធោ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ចីវរំ នាម ឯកកេន កាតុំ ទុក្ករំ, ផាសុកដ្ឋានំ គន្ត្វា ការេស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, ករោថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, អាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, មា ចិរំ ពហិ វសិត្ថា’’តិ. សុនខោ តេសំ កថំ សុណន្តោវ អដ្ឋាសិ, បច្ចេកពុទ្ធោបិ ‘‘តិដ្ឋ, ឧបាសកា’’តិ គោបាលកំ និវត្តាបេត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា គន្ធមាទនាភិមុខោ បាយាសិ. សុនខស្ស តំ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា ភុក្ករិត្វា ឋិតស្ស តស្មិំ ចក្ខុបថំ វិជហន្តេ ហទយំ ផលិត្វា មតោ. តិរច្ឆានា កិរ នាមេតេ ឧជុជាតិកា ហោន្តិ អកុដិលា. មនុស្សា បន អញ្ញំ ហទយេន ចិន្តេន្តិ, អញ្ញំ មុខេន កថេន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘គហនញ្ហេតំ, ភន្តេ, យទិទំ មនុស្សា, ឧត្តានកញ្ហេតំ, ភន្តេ, យទិទំ បសវោ’’តិ (ម. និ. ២.៣).

ឥតិ សោ តាយ ឧជុចិត្តតាយ អកុដិលតាយ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តោ អច្ឆរាសហស្សបរិវុតោ មហាសម្បត្តិំ អនុភោសិ. តស្ស កណ្ណមូលេ មន្តយន្តស្ស សទ្ទោ សោឡសយោជនដ្ឋានំ ផរតិ, បកតិកថាសទ្ទោ បន សកលំ ទសយោជនសហស្សំ ទេវនគរំ ឆាទេតិ. តេនេវស្ស ‘‘ឃោសកទេវបុត្តោ’’តិ នាមំ អហោសិ. ‘‘កិស្ស បនេស និស្សន្ទោ’’តិ. បច្ចេកពុទ្ធេ បេមេន ភុក្ករណស្ស និស្សន្ទោ. សោ តត្ថ ន ចិរំ ឋត្វា ចវិ. ទេវលោកតោ ហិ ទេវបុត្តា អាយុក្ខយេន បុញ្ញក្ខយេន អាហារក្ខយេន កោបេនាតិ ចតូហិ ការណេហិ ចវន្តិ.

តត្ថ យេន ពហុំ បុញ្ញកម្មំ កតំ ហោតិ, សោ ទេវលោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា ឧបរូបរិ និព្ពត្តតិ. ឯវំ អាយុក្ខយេន ចវតិ នាម. យេន បរិត្តំ បុញ្ញំ កតំ ហោតិ, តស្ស រាជកោដ្ឋាគារេ បក្ខិត្តំ តិចតុនាឡិមត្តំ ធញ្ញំ វិយ អន្តរាវ តំ បុញ្ញំខីយតិ, អន្តរាវ កាលំ ករោតិ. ឯវំ បុញ្ញក្ខយេន ចវតិ នាម. អបរោបិ កាមគុណេ បរិភុញ្ជមានោ សតិសម្មោសេន អាហារំ អបរិភុញ្ជិត្វា កិលន្តកាយោ កាលំ ករោតិ. ឯវំ អាហារក្ខយេន ចវតិ នាម. អបរោបិ បរស្ស សម្បត្តិំ អសហន្តោ កុជ្ឈិត្វា កាលំ ករោតិ. ឯវំ កោបេន ចវតិ នាម.

អយំ បន កាមគុណេ បរិភុញ្ជន្តោ មុដ្ឋស្សតិ ហុត្វា អាហារក្ខយេន ចវិ, ចវិត្វា ច បន កោសម្ពិយំ នគរសោភិនិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សាបិ ជាតទិវសេ ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ ទាសិំ បុច្ឆិត្វា, ‘‘បុត្តោ, អយ្យេ’’តិ វុត្តេ – ‘‘ហន្ទ, ជេ, ឥមំ ទារកំ កត្តរសុប្បេ អារោបេត្វា សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌេហី’’តិ ឆឌ្ឌាបេសិ. នគរសោភិនិយោ ហិ ធីតរំ បដិជគ្គន្តិ, ន បុត្តំ. ធីតរា ហិ តាសំ បវេណី ឃដីយតិ. ទារកំ កាកាបិ សុនខាបិ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. បច្ចេកពុទ្ធេ សិនេហប្បភវស្ស ភុក្ករណស្ស និស្សន្ទេន ឯកោបិ ឧបគន្តុំ ន វិសហិ. តស្មិំ ខណេ ឯកោ មនុស្សោ ពហិ និក្ខន្តោ តំ កាកសុនខសន្និបាតំ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ គន្ត្វា ទារកំ ទិស្វា បុត្តសិនេហំ បដិលភិត្វា ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ គេហំ នេសិ. តទា កោសម្ពកសេដ្ឋិ រាជកុលំ គច្ឆន្តោ រាជនិវេសនតោ អាគច្ឆន្តំ បុរោហិតំ ទិស្វា, ‘‘កិំ, អាចរិយ, អជ្ជ តេ តិថិករណនក្ខត្តយោគោ ឱលោកិតោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មហាសេដ្ឋិ, អម្ហាកំ កិំ អញ្ញំ កិច្ចន្តិ? ជនបទស្ស កិំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘អញ្ញំ នត្ថិ, ឥមស្មិំ បន នគរេ អជ្ជ ជាតទារកោ ជេដ្ឋកសេដ្ឋិ ភវិស្សតី’’តិ. តទា សេដ្ឋិនោ ភរិយា គរុគព្ភា ហោតិ. តស្មា សោ សីឃំ គេហំ បុរិសំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ ភណេ, ជានាហិ នំ វិជាតា វា, នោ វា’’តិ. ‘‘ន វិជាយតី’’តិ សុត្វា រាជានំ ទិស្វាវ វេគេន គេហំ គន្ត្វា កាឡិំ នាម ទាសិំ បក្កោសិត្វា សហស្សំ ទត្វា, ‘‘គច្ឆ ជេ, ឥមស្មិំ នគរេ ឧបធារេត្វា សហស្សំ ទត្វា អជ្ជ ជាតទារកំ គណ្ហិត្វា ឯហី’’តិ. សា ឧបធារេន្តី តំ គេហំ គន្ត្វា ទារកំ ទិស្វា, ‘‘អយំ ទារកោ កទា ជាតោ’’តិ គហបតានិំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អជ្ជ ជាតោ’’តិ វុត្តេ, ‘‘ឥមំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ ឯកកហាបណំ អាទិំ កត្វា មូលំ វឌ្ឍេន្តី សហស្សំ ទត្វា តំ អានេត្វា សេដ្ឋិនោ ទស្សេសិ. សេដ្ឋិ ‘‘សចេ មេ ធីតា វិជាយិស្សតិ, តាយ នំ សទ្ធិំ និវេសេត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានស្ស សាមិកំ ករិស្សាមិ. សចេ មេ បុត្តោ វិជាយិស្សតិ, មារេស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តំ គេហេ ការេសិ.

អថស្ស ភរិយា កតិបាហច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ. សេដ្ឋិ ‘‘ឥមស្មិំ អសតិ មម បុត្តោវ សេដ្ឋិដ្ឋានំ លភិស្សតិ, ឥទានេវ តំ មារេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា កាឡិំ អាមន្តេត្វា, ‘‘គច្ឆ, ជេ, វជតោ គុន្នំ និក្ខមនវេលាយ វជទ្វារមជ្ឈេ ឥមំ តិរិយំ និបជ្ជាបេហិ, គាវិយោ នំ មទ្ទិត្វា មារេស្សន្តិ, មទ្ទិតាមទ្ទិតភាវំ បនស្ស ញត្វា ឯហី’’តិ អាហ. សា គន្ត្វា គោបាលកេន វជទ្វារេ វិវដមត្តេយេវ តំ តថា និបជ្ជាបេសិ. គោគណជេដ្ឋកោ ឧសភោ អញ្ញស្មិំ កាលេ សព្ពបច្ឆា និក្ខមន្តោបិ តំ ទិវសំ សព្ពបឋមំ និក្ខមិត្វា ទារកំ ចតុន្នំ បាទានំ អន្តរេ កត្វា អដ្ឋាសិ. អនេកសតគាវិយោ ឧសភស្ស ទ្វេ បស្សានិ ឃំសន្តិយោ និក្ខមិំសុ. គោបាលកោបិ ‘‘អយំ ឧសភោ បុព្ពេ សព្ពបច្ឆា និក្ខមតិ, អជ្ជ បន សព្ពបឋមំ និក្ខមិត្វា វជទ្វារមជ្ឈេ និច្ចលោវ ឋិតោ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា គន្ត្វា តស្ស ហេដ្ឋា និបន្នំ ទារកំ ទិស្វា បុត្តសិនេហំ បដិលភិត្វា, ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ គេហំ នេសិ.

កាឡី គន្ត្វា សេដ្ឋិនា បុច្ឆិតា តមត្ថំ អារោចេត្វា, ‘‘គច្ឆ, នំ បុន សហស្សំ ទត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា សហស្សំ ទត្វា បុន អានេត្វា អទាសិ. អថ នំ អាហ – ‘‘អម្ម, កាឡិ ឥមស្មិំ នគរេ បញ្ច សកដសតានិ បច្ចូសកាលេ ឧដ្ឋាយ វាណិជ្ជាយ គច្ឆន្តិ, ត្វំ ឥមំ នេត្វា ចក្កមគ្គេ និបជ្ជាបេហិ, គោណា វា នំ មទ្ទិស្សន្តិ, ចក្កា វា ឆិន្ទិស្សន្តិ, បវត្តិំ ចស្ស ញត្វាវ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ. សា តំ នេត្វា ចក្កមគ្គេ និបជ្ជាបេសិ. តទា សាកដិកជេដ្ឋកោ បុរតោ អហោសិ. អថស្ស គោណា តំ ឋានំ បត្វា ធុរំ ឆឌ្ឌេសុំ, បុនប្បុនំ អារោបេត្វា បាជិយមានាបិ បុរតោ ន គច្ឆិំសុ. ឯវំ តស្ស តេហិ សទ្ធិំ វាយមន្តស្សេវ អរុណំ ឧដ្ឋហិ. សោ ‘‘កិំ នាមេតំ គោណា ករិំសូ’’តិ មគ្គំ ឱលោកេន្តោ ទារកំ ទិស្វា, ‘‘ភារិយំ វត មេ កម្ម’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋមានសោ តំ គេហំ នេសិ.

កាឡី គន្ត្វា សេដ្ឋិនា បុច្ឆិតា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា, ‘‘គច្ឆ, នំ បុន សហស្សំ ទត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា តថា អកាសិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘ឥទានិ នំ អាមកសុសានំ នេត្វា គច្ឆន្តរេ និបជ្ជាបេហិ, តត្ថ សុនខាទីហិ វា ខាទិតោ, អមនុស្សេហិ វា បហដោ មរិស្សតិ, មាតាមតភាវញ្ចស្ស ជានិត្វាវ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ. សា តំ នេត្វា តត្ថ និបជ្ជាបេត្វា ឯកមន្តេ អដ្ឋាសិ. តំ សុនខោ វា កាកោ វា អមនុស្សោ វា ឧបសង្កមិតុំ នាសក្ខិ. ‘‘ននុ ចស្ស នេវ មាតា ន បិតា ន ភាតិកាទីសុ កោចិ រក្ខិតា នាម អត្ថិ, កោ តំ រក្ខតី’’តិ? សុនខកាលេ បច្ចេកពុទ្ធេ សិនេហេន បវត្តិតភុក្ករណមត្តមេវ តំ រក្ខតិ. អថេកោ អជបាលកោ អនេកសហស្សា អជា គោចរំ នេន្តោ សុសានបស្សេន គច្ឆតិ. ឯកា អជា បណ្ណានិ ខាទមានា គច្ឆន្តរំ បវិដ្ឋា ទារកំ ទិស្វា ជណ្ណុកេហិ ឋត្វា ទារកស្ស ថនំ អទាសិ, អជបាលកេន ‘‘ហេ ហេ’’តិ សទ្ទេ កតេបិ ន និក្ខមិ. សោ ‘‘យដ្ឋិយា នំ បហរិត្វា នីហរិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តរំ បវិដ្ឋោ ជណ្ណុកេហិ ឋត្វា ទារកំ ខីរំ បាយន្តិំ អជិំ ទិស្វា ទារកេ បុត្តសិនេហំ បដិលភិត្វា, ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ អាទាយ បក្កាមិ.

កាឡី គន្ត្វា សេដ្ឋិនា បុច្ឆិតា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា, ‘‘គច្ឆ, តំ បុន សហស្សំ ទត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា តថា អកាសិ. អថ នំ អាហ – ‘‘អម្ម កាឡិ, ឥមំ អាទាយ ចោរបបាតបព្ពតំ អភិរុហិត្វា បបាតេ ខិប, បព្ពតកុច្ឆិយំ បដិហញ្ញមានោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកោ ហុត្វា ភូមិយំ បតិស្សតិ, មតាមតភាវញ្ចស្ស ញត្វាវ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ. សា តំ តត្ថ នេត្វា បព្ពតមត្ថកេ ឋត្វា ខិបិ. តំ ខោ បន បព្ពតកុច្ឆិំ និស្សាយ មហាវេឡុគុម្ពោ បព្ពតានុសារេនេវ វឌ្ឍិ, តស្ស មត្ថកំ ឃនជាតោ ជិញ្ជុកគុម្ពោ អវត្ថរិ. ទារកោ បតន្តោ កោជវកេ វិយ តស្មិំ បតិ. តំ ទិវសញ្ច នឡការជេដ្ឋកស្ស វេឡុពលិ បត្តោ ហោតិ. សោ បុត្តេន សទ្ធិំ គន្ត្វា តំ វេឡុគុម្ពំ ឆិន្ទិតុំ អារភិ. តស្មិំ ចលន្តេ ទារកោ សទ្ទមកាសិ. សោ ‘‘ទារកសទ្ទោ វិយា’’តិ ឯកេន បស្សេន អភិរុហិត្វា តំ ទិស្វា, ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋចិត្តោ អាទាយ គតោ.

កាឡី សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តេន បុច្ឆិតា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា, ‘‘គច្ឆ, នំ បុន សហស្សំ ទត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា តថា អកាសិ. សេដ្ឋិនោ ឥទញ្ចិទញ្ច ករោន្តស្សេវ ទារកោ វឌ្ឍិតោ ‘‘ឃោសកោ’’ត្វេវស្ស នាមំ អហោសិ. សោ សេដ្ឋិនោ អក្ខិម្ហិ កណ្ដកោ វិយ ខាយិ, ឧជុកំ តំ ឱលោកេតុម្បិ ន វិសតិ. អថស្ស មារណូបាយំ ចិន្តេន្តោ អត្តនោ សហាយកស្ស កុម្ភការស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘កទា ត្វំ អាវាបំ អាលិម្បេស្សសី’’តិ បុច្ឆិត្វា – ‘‘ស្វេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘តេន ហិ ឥទំ សហស្សំ គហេត្វា មម ឯកំ កម្មំ ករោហី’’តិ អាហ. ‘‘កិំ, សាមី’’តិ? ‘‘ឯកោ មេ អវជាតបុត្តោ អត្ថិ, តំ តវ សន្តិកំ បេសេស្សាមិ, អថ នំ គហេត្វា គព្ភំ បវេសេត្វា តិខិណាយ វាសិយា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា ចាដិយំ បក្ខិបិត្វា អាវាបេ បចេយ្យាសិ, ឥទំ តេ សហស្សំ សច្ចការសទិសំ. ឧត្តរិំ បន តេ កត្តព្ពយុត្តកំ បច្ឆា ករិស្សាមី’’តិ. កុម្ភការោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. សេដ្ឋិ បុនទិវសេ ឃោសកំ បក្កោសិត្វា, ‘‘ហិយ្យោ មយា កុម្ភការោ ឯកំ កម្មំ អាណត្តោ, ឯហិ, ត្វំ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯវំ វទេហិ – ‘ហិយ្យោ កិរ មេ បិតរា អាណត្តំ កម្មំ និប្ផាទេហី’’’តិ បហិណិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ អគមាសិ. តំ តត្ថ គច្ឆន្តំ ឥតរោ សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ទារកេហិ សទ្ធិំ គុឡំ កីឡន្តោ ទិស្វា តំ បក្កោសិត្វា, ‘‘កុហិំ គច្ឆសិ ភាតិកា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បិតុ សាសនំ គហេត្វា កុម្ភការស្ស សន្តិក’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ តត្ថ គមិស្សាមិ. ឥមេ មំ ទារកា ពហុំ លក្ខំ ជិនិំសុ, តំ មេ បដិជិនិត្វា ទេហី’’តិ អាហ. ‘‘អហំ បិតុ ភាយាមី’’តិ. ‘‘មា ភាយិ, ភាតិក, អហំ តំ សាសនំ ហរិស្សាមិ. ពហូហិ ជិតោ, យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ មេ លក្ខំ បដិជិនា’’តិ.

ឃោសកោ កិរ គុឡកីឡាយ ឆេកោ, តេន នំ ឯវំ និពន្ធិ. សោបិ តំ ‘‘តេន ហិ គន្ត្វា កុម្ភការំ វទេហិ – ‘បិតរា កិរ មេ ហិយ្យោ ឯកំ កម្មំ អាណត្តំ, តំ និប្ផាទេហី’’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. សោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តថា អវច. អថ នំ កុម្ភការោ សេដ្ឋិនា វុត្តនិយាមេនេវ មារេត្វា អាវាបេ ខិបិ. ឃោសកោបិ ទិវសភាគំ កីឡិត្វា សាយន្ហសមយេ គេហំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, តាត, ន គតោសី’’តិ វុត្តេ អត្តនោ អគតការណញ្ច កនិដ្ឋស្ស គតការណញ្ច អារោចេសិ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិ ‘‘អហំ ធី’’តិ មហាវិរវំ វិរវិត្វា សកលសរីរេ បក្កុថិតលោហិតោ វិយ ហុត្វា, ‘‘អម្ភោ, កុម្ភការ, មា មំ នាសយិ, មា មំ នាសយី’’តិ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តោ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. កុម្ភការោ តំ តថា អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា, ‘‘សាមិ, មា សទ្ទំ ករិ, កម្មំ តេ និប្ផន្ន’’ន្តិ អាហ. សោ បព្ពតេន វិយ មហន្តេន សោកេន អវត្ថដោ ហុត្វា អនប្បកំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. យថា តំ អប្បទុដ្ឋស្ស បទុស្សមានោ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យោ ទណ្ឌេន អទណ្ឌេសុ, អប្បទុដ្ឋេសុ ទុស្សតិ;

ទសន្នមញ្ញតរំ ឋានំ, ខិប្បមេវ និគច្ឆតិ.

‘‘វេទនំ ផរុសំ ជានិំ, សរីរស្ស ច ភេទនំ;

គរុកំ វាបិ អាពាធំ, ចិត្តក្ខេបញ្ច បាបុណេ.

‘‘រាជតោ វា ឧបសគ្គំ, អព្ភក្ខានញ្ច ទារុណំ;

បរិក្ខយញ្ច ញាតីនំ, ភោគានញ្ច បភង្គុរំ.

‘‘អថ វាស្ស អគារានិ, អគ្គិ ឌហតិ បាវកោ;

កាយស្ស ភេទា ទុប្បញ្ញោ, និរយំ សោបបជ្ជតី’’តិ. (ធ. ប. ១៣៧-១៤០);

ឯវំ សន្តេបិ បុន នំ សេដ្ឋិ ឧជុកំ ឱលោកេតុំ ន សក្កោតិ. ‘‘កិន្តិ នំ មារេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ, ‘‘មម គាមសតេ អាយុត្តកស្ស សន្តិកំ បេសេត្វា មារេស្សាមី’’តិ ឧបាយំ ទិស្វា, ‘‘អយំ មេ អវជាតបុត្តោ, ឥមំ មារេត្វា វច្ចកូបេ ខិបតុ, ឯវំ កតេ អហំ មាតុលស្ស កត្តព្ពយុត្តកំ បច្ឆា ជានិស្សាមី’’តិ តស្ស បណ្ណំ លិខិត្វា, ‘‘តាត ឃោសក, អម្ហាកំ គាមសតេ អាយុត្តកោ អត្ថិ, ឥមំ បណ្ណំ ហរិត្វា តស្ស ទេហី’’តិ វត្វា បណ្ណំ តស្ស ទុស្សន្តេ ពន្ធិ. សោ បន អក្ខរសមយំ ន ជានាតិ. ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ នំ មារាបេន្តោវ សេដ្ឋិ មារេតុំ នាសក្ខិ, កិំ អក្ខរសមយំ សិក្ខាបេស្សតិ? ឥតិ សោ អត្តនោ មារាបនបណ្ណមេវ ទុស្សន្តេ ពន្ធិត្វា និក្ខមន្តោ អាហ – ‘‘បាថេយ្យំ មេ, តាត, នត្ថី’’តិ. ‘‘បាថេយ្យេន តេ កម្មំ នត្ថិ, អន្តរាមគ្គេ ‘អសុកគាមេ នាម មមសហាយកោ សេដ្ឋិ អត្ថិ, តស្ស ឃរេ បាតរាសំ កត្វា បុរតោ គច្ឆាហី’’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បិតរំ វន្ទិត្វា និក្ខន្តោ តំ គាមំ បត្វា សេដ្ឋិស្ស ឃរំ បុច្ឆិត្វា គន្ត្វា សេដ្ឋិជាយំ បស្សិ. ‘‘ត្វំ កុតោ អាគតោសី’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘អន្តោនគរតោ’’តិ អាហ. ‘‘កស្ស បុត្តោសី’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ សហាយកសេដ្ឋិនោ, អម្មា’’តិ. ‘‘ត្វំសិ ឃោសកោ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, អម្មា’’តិ. តស្សា សហ ទស្សនេនេវ តស្មិំ បុត្តសិនេហោ ឧប្បជ្ជិ. សេដ្ឋិនោ បនេកា ធីតា អត្ថិ បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកា អភិរូបា បាសាទិកា, តំ រក្ខិតុំ ឯកមេវ បេសនការិកំ ទាសិំ ទត្វា សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ សិរិគព្ភេ វសាបេន្តិ. សេដ្ឋិធីតា តស្មិំ ខណេ តំ ទាសិំ អន្តរាបណំ បេសេសិ. អថ នំ សេដ្ឋិជាយា ទិស្វា, ‘‘កុហិំ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អយ្យធីតាយ បេសនេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥតោ តាវ ឯហិ, តិដ្ឋតុ បេសនំ, បុត្តស្ស មេ បីឋកំ អត្ថរិត្វា បាទេ ធោវិត្វា តេលំ មក្ខិត្វា សយនំ អត្ថរិត្វា ទេហិ, បច្ឆា បេសនំ ករិស្សសី’’តិ អាហ. សា តថា អកាសិ.

អថ នំ ចិរេនាគតំ សេដ្ឋិធីតា សន្តជ្ជេសិ. អថ នំ សា អាហ – ‘‘មា មេ កុជ្ឈិ, សេដ្ឋិបុត្តោ ឃោសកោ អាគតោ, តស្ស ឥទញ្ចិទញ្ច កត្វា តត្ថ គន្ត្វា អាគតាម្ហី’’តិ. សេដ្ឋិធីតាយ ‘‘សេដ្ឋិបុត្តោ ឃោសកោ’’តិ នាមំ សុត្វាវ បេមំ ឆវិយាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច ឋិតំ. កោតុហលកាលស្មិញ្ហិ សា តស្ស បជាបតី ហុត្វា នាឡិកោទនំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស អទាសិ, តស្សានុភាវេនាគន្ត្វា ឥមស្មិំ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តា. ឥតិ តំ សោ បុព្ពសិនេហោ អវត្ថរិត្វា គណ្ហិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘បុព្ពេវ សន្និវាសេន, បច្ចុប្បន្នហិតេន វា;

ឯវំ តំ ជាយតេ បេមំ, ឧប្បលំវ យថោទកេ’’តិ. (ជា. ១.២.១៧៤);

អថ នំ បុច្ឆិ – ‘‘កុហិំ សោ, អម្មា’’តិ? ‘‘សយនេ និបន្នោ និទ្ទាយតី’’តិ. ‘‘អត្ថិ បនស្ស ហត្ថេ កិញ្ចី’’តិ? ‘‘ទុស្សន្តេ បណ្ណំ អត្ថី’’តិ. សា ‘‘កិំ បណ្ណំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ តស្មិំ និទ្ទាយន្តេ មាតាបិតូនំ អញ្ញវិហិតតាយ អបស្សន្តានំ ឱតរិត្វា សមីបំ គន្ត្វា តំ បណ្ណំ មោចេត្វា អាទាយ អត្តនោ គព្ភំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ វាតបានំ វិវរិត្វា អក្ខរសមយេ កុសលតាយ បណ្ណំ វាចេត្វា, ‘‘អហោ វត ពាលោ, អត្តនោ មរណបណ្ណំ ទុស្សន្តេ ពន្ធិត្វា វិចរតិ, សចេ មយា ន ទិដ្ឋំ អស្ស, នត្ថិស្ស ជីវិត’’ន្តិ តំ បណ្ណំ ផាលេត្វា សេដ្ឋិស្ស វចនេន អបរំ បណ្ណំ លិខិ – ‘‘អយំ មម បុត្តោ ឃោសកោ នាម, គាមសតតោ បណ្ណាការំ អាហរាបេត្វា ឥមស្ស ជនបទសេដ្ឋិនោ ធីតរា សទ្ធិំ មង្គលំ កត្វា អត្តនោ វសនគាមស្ស មជ្ឈេ ទ្វិភូមកំ គេហំ ការេត្វា បាការបរិក្ខេបេន ចេវ បុរិសគុត្តិយា ច សុសំវិហិតារក្ខំ ករោតុ, មយ្ហញ្ច ‘ឥទញ្ចិទញ្ច មយា កត’ន្តិ សាសនំ បេសេតុ, ឯវំ កតេ អហំ មាតុលស្ស កត្តព្ពយុត្តកំ បច្ឆា ជានិស្សាមី’’តិ, លិខិត្វា ច បន សង្ឃរិត្វា ឱតរិត្វា ទុស្សន្តេយេវស្ស ពន្ធិ.

សោ ទិវសភាគំ និទ្ទាយិត្វា ឧដ្ឋាយ ភុញ្ជិត្វា បក្កាមិ. បុនទិវសេ បាតោវ តំ គាមំ គន្ត្វា អាយុត្តកំ គាមកិច្ចំ ករោន្តំយេវ បស្សិ. សោ តំ ទិស្វា, ‘‘កិំ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បិតរា មេ តុម្ហាកំ បណ្ណំ បេសិត’’ន្តិ. ‘‘កិំ បណ្ណំ, តាត, អាហរា’’តិ បណ្ណំ គហេត្វា វាចេត្វា តុដ្ឋមានសោ ‘‘បស្សថ, ភោ, មម សាមិនោ មយិ សិនេហំ កត្វា ជេដ្ឋបុត្តស្ស មេ មង្គលំ ករោតូ’’តិ មម សន្តិកំ បហិណិ. ‘‘សីឃំ ទារុអាទីនិ អាហរថា’’តិ គហបតិកេ វត្វា គាមមជ្ឈេ វុត្តបការំ គេហំ ការាបេត្វា គាមសតតោ បណ្ណាការំ អាហរាបេត្វា ជនបទសេដ្ឋិនោ សន្តិកា ធីតរំ អានេត្វា មង្គលំ កត្វា សេដ្ឋិស្ស សាសនំ បហិណិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច មយា កត’’ន្តិ.

តំ សុត្វា សេដ្ឋិនោ ‘‘យំ ការេមិ, តំ ន ហោតិ; យំ ន ការេមិ, តទេវ ហោតី’’តិ មហន្តំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ. បុត្តសោកេន សទ្ធិំ សោ សោកោ ឯកតោ ហុត្វា កុច្ឆិឌាហំ ឧប្បាទេត្វា អតិសារំ ជនេសិ. សេដ្ឋិធីតាបិ ‘‘សចេ កោចិ សេដ្ឋិនោ សន្តិកា អាគច្ឆតិ, មម អកថេត្វា សេដ្ឋិបុត្តស្ស បឋមតរំ មា កថយិត្ថា’’តិ ជនេ អាណាបេសិ. សេដ្ឋិបិ ខោ ‘‘ទានិ តំ ទុដ្ឋបុត្តំ មម សាបតេយ្យស្ស សាមិកំ ន ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកំ អាយុត្តកំ អាហ – ‘‘មាតុល, បុត្តំ មេ ទដ្ឋុកាមោម្ហិ, ឯកំ បាទមូលិកំ បេសេត្វា មម បុត្តំ បក្កោសាបេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា បណ្ណំ ទត្វា ឯកំ បុរិសំ បេសេសិ. សេដ្ឋិធីតាបិ តស្ស អាគន្ត្វា ទ្វារេ ឋិតភាវំ សុត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘កិំ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. សោ អាហ – ‘‘សេដ្ឋិ គិលានោ, បុត្តំ បស្សិតុំ បក្កោសាបេសិ, អយ្យេ’’តិ. ‘‘កិំ, តាត, ពលវា, ទុព្ពលោ’’តិ? ‘‘ពលវា តាវ, អាហារំ ភុញ្ជតិយេវ, អយ្យេ’’តិ. សា សេដ្ឋិបុត្តំ អជានាបេត្វាវ តស្ស និវេសនញ្ច បរិព្ពយញ្ច ទាបេត្វា ‘‘មយា បេសិតកាលេ គមិស្សសិ, អច្ឆស្សុ តាវា’’តិ អាហ. សេដ្ឋិ បុន អាយុត្តកំ អវច, ‘‘កិំ, មាតុល, ន តេ មម បុត្តស្ស សន្តិកំ បហិត’’ន្តិ? ‘‘បហិតំ, សាមិ, គតបុរិសោ ន តាវ ឯតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ បុន អបរំ បេសេហី’’តិ. សោ បេសេសិ. សេដ្ឋិធីតា តស្មិម្បិ តថេវ បដិបជ្ជិ. អថ សេដ្ឋិនោ រោគោ ពលវា ជាតោ, ឯកំ ភាជនំ បវិសតិ, ឯកំ និក្ខមតិ. បុន សេដ្ឋិ អាយុត្តកំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, មាតុល, ន តេ មម បុត្តស្ស សន្តិកំ បហិត’’ន្តិ? ‘‘បហិតំ, សាមិ, គតបុរិសោ ន តាវ ឯតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ បុន អបរំ បេសេហី’’តិ. សោ បេសេសិ. សេដ្ឋិធីតា តតិយវារេ អាគតម្បិ តំ បវត្តិំ បុច្ឆិ. សោ ‘‘ពាឡ្ហគិលានោ, អយ្យេ, សេដ្ឋិ អាហារំ បច្ឆិន្ទិត្វា មច្ចុបរាយណោ ជាតោ, ឯកំ ភាជនំ និក្ខមតិ, ឯកំ បវិសតី’’តិ អាហ. សេដ្ឋិធីតា ‘‘ឥទានិ គន្តុំ កាលោ’’តិ សេដ្ឋិបុត្តស្ស ‘‘បិតា តេ កិរ គិលានោ’’តិ អារោចេត្វា ‘‘កិំ វទេសិ ភទ្ទេ’’តិ វុត្តេ ‘‘អផាសុកមស្ស, សាមី’’តិ អាហ. ‘‘ឥទានិ កិំ កាតព្ព’’ន្តិ. សាមិ? ‘‘គាមសតតោ វុដ្ឋានកបណ្ណាការំ អាទាយ គន្ត្វា បស្សិស្សាម ន’’ន្តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បណ្ណាការំ អាហរាបេត្វា សកដេហិ អាទាយ បក្កាមិ.

អថ នំ សា ‘‘បិតា តេ ទុព្ពលោ, ឯត្តកំ បណ្ណាការំ គហេត្វា គច្ឆន្តានំ បបញ្ចោ ភវិស្សតិ, ឯតំ និវត្តាបេហី’’តិ វត្វា តំ សព្ពំ អត្តនោ កុលគេហំ បេសេត្វា បុន តំ អាហ – ‘‘សាមិ, ត្វំ អត្តនោ បិតុ បាទបស្សេ តិដ្ឋេយ្យាសិ, អហំ ឧស្សីសកបស្សេ ឋស្សាមី’’តិ. គេហំ បវិសមានាយេវ ច ‘‘គេហស្ស បុរតោ ច បច្ឆតោ ច អារក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អត្តនោ បុរិសេ អាណាបេសិ. បវិដ្ឋកាលេ បន សេដ្ឋិបុត្តោ បិតុ បាទបស្សេ អដ្ឋាសិ, ឥតរា ឧស្សីសកបស្សេ.

តស្មិំ ខណេ សេដ្ឋិ ឧត្តានកោ និបន្នោ ហោតិ. អាយុត្តកោ បន តស្ស បាទេ បរិមជ្ជន្តោ ‘‘បុត្តោ តេ, សាមិ, អាគតោ’’តិ អាហ. ‘‘កុហិំ សោ’’តិ? ‘‘ឯស បាទមូលេ ឋិតោ’’តិ. អថ នំ ទិស្វា អាយកម្មិកំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘មម គេហេ កិត្តកំ ធន’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមិ, ធនស្សេវ ចត្តាលីសកោដិយោ, ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌានំ បន វនគាមក្ខេត្តទ្វិបទចតុប្បទយានវាហនានញ្ច អយញ្ច អយញ្ច បរិច្ឆេទោ’’តិ វុត្តេ, ‘‘អហំ ឯត្តកំ ធនំ មម បុត្តស្ស ឃោសកស្ស ន ទេមី’’តិ វត្តុកាមោ ‘‘ទេមី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិធីតា ‘‘អយំ បុន កថេន្តោ អញ្ញំ កិញ្ចិ កថេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា សោកាតុរា វិយ កេសេ វិកិរិត្វា រោទមានា ‘‘កិំ នាមេតំ, តាត, វទេថ, ឥទម្បិ នាម វោ វចនំ សុណោម, អលក្ខិកា វតម្ហា’’តិ វត្វា មត្ថកេន នំ ឧរមជ្ឈេ បហរន្តី បតិត្វា យថា បុន វត្តុំ ន សក្កោតិ, តថាស្ស ឧរមជ្ឈេ មត្ថកេន ឃំសេន្តី អារោទនំ ទស្សេសិ. សេដ្ឋិ តំខណញ្ញេវ កាលមកាសិ. ‘‘សេដ្ឋិ មតោ’’តិ គន្ត្វា ឧតេនស្ស រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា តស្ស សរីរកិច្ចំ ការាបេត្វា, ‘‘អត្ថិ បនស្ស បុត្តោ វា ធីតា វា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ឃោសកោ នាម តស្ស បុត្តោ, សព្ពំ សាបតេយ្យំ តស្ស និយ្យាទេត្វាវ មតោ, ទេវា’’តិ.

រាជា អបរភាគេ សេដ្ឋិបុត្តំ បក្កោសាបេសិ. តស្មិញ្ច ទិវសេ ទេវោ វស្សិ. រាជង្គណេ តត្ថ តត្ថ ឧទកំ សណ្ឋាតិ. សេដ្ឋិបុត្តោ ‘‘រាជានំ បស្សិស្សាមី’’តិ បាយាសិ. រាជា វាតបានំ វិវរិត្វា តំ អាគច្ឆន្តំ ឱលោកេន្តោ រាជង្គណេ ឧទកំ លង្ឃិត្វា អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ឋិតំ ‘‘ត្វំ ឃោសកោ នាម, តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ទេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘បិតា មេ មតោតិ មា សោចិ, តវ បេត្តិកំ សេដ្ឋិដ្ឋានំ តុយ្ហមេវ ទស្សាមី’’តិ តំ សមស្សាសេត្វា ‘‘គច្ឆ, តាតា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. រាជា គច្ឆន្តញ្ច នំ ឱលោកេន្តោវ អដ្ឋាសិ. សោ អាគមនកាលេ លង្ឃិតំ ឧទកំ គមនកាលេ ឱតរិត្វា សណិកំ អគមាសិ. អថ នំ រាជា តតោវ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ, តាត, ត្វំ មម សន្តិកំ អាគច្ឆន្តោ ឧទកំ លង្ឃិត្វា អាគម្ម គច្ឆន្តោ ឱតរិត្វា សណិកំ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ទេវ, អហំ តស្មិំ ខណេ កុមារកោ, កីឡនកាលោ នាម, សោ ឥទានិ បន មេ ទេវេន ឋានន្តរំ បដិស្សុតំ. តស្មា យថា បុរេ អចរិត្វា ឥទានិ សន្និសិន្នេន ហុត្វា ចរិតុំ វដ្ដតី’’តិ. តំ សុត្វា រាជា ‘‘ធិតិមាយំ បុរិសោ, ឥទានេវស្ស ឋានន្តរំ ទស្សាមី’’តិ បិតរា ភុត្តំ ភោគំ ទត្វា សព្ពសតេន សេដ្ឋិដ្ឋានំ អទាសិ.

សោ រថេ ឋត្វា នគរំ បទក្ខិណំ អកាសិ. ឱលោកិតោលោកិតដ្ឋានំ កម្បតិ. សេដ្ឋិធីតា កាឡិទាសិយា សទ្ធិំ មន្តយមានា និសិន្នា ‘‘អម្ម កាឡិ, បុត្តស្ស តេ ឯត្តិកា សម្បត្តិ មំ និស្សាយ ឧប្បន្នា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ ការណា, អម្មា’’តិ? ‘‘អយញ្ហិ អត្តនោ មរណបណ្ណំ ទុស្សន្តេ ពន្ធិត្វា អម្ហាកំ ឃរំ អាគតោ, អថស្ស មយា តំ បណ្ណំ ផាលេត្វា មយា សទ្ធិំ មង្គលករណត្ថាយ អញ្ញំ បណ្ណំ លិខិត្វា ឯត្តកំ កាលំ តត្ថ អារក្ខោ កតោ’’តិ. ‘‘អម្ម, ត្វំ ឯត្តកំ បស្សសិ, ឥមំ បន សេដ្ឋិ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ មារេតុកាមោ មារេតុំ នាសក្ខិ, កេវលំ ឥមំ និស្សាយ ពហុំ ធនំ ខីយី’’តិ. ‘‘អម្ម, អតិភារិយំ វត សេដ្ឋិនា កត’’ន្តិ. នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា គេហំ បវិសន្តំ បន នំ ទិស្វា, ‘‘អយំ ឯត្តិកា សម្បត្តិ មំ និស្សាយ ឧប្បន្នា’’តិ ហសិតំ អកាសិ. អថ នំ សេដ្ឋិបុត្តោ ទិស្វា, ‘‘កិំ ការណា ហសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯកំ ការណំ និស្សាយា’’តិ. ‘‘កថេហិ ន’’ន្តិ? ‘‘សា ន កថេសិ’’. សោ ‘‘សចេ ន កថេស្សសិ, ទ្វិធា តំ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ តជ្ជេត្វា អសិំ និក្កឌ្ឍិ. សា ‘‘អយំ ឯត្តិកា សម្បត្តិ តយា មំ និស្សាយ លទ្ធាតិ ចិន្តេត្វា ហសិត’’ន្តិ អាហ. ‘‘យទិ មម បិតរា អត្តនោ សន្តកំ មយ្ហំ និយ្យាទិតំ, ត្វំ ឯត្ថ កិំ ហោសី’’តិ? សោ កិរ ឯត្តកំ កាលំ កិញ្ចិ ន ជានាតិ, តេនស្សា វចនំ ន សទ្ទហិ. អថស្ស សា ‘‘តុម្ហាកំ បិតរា មរណបណ្ណំ ទត្វា បេសិតា, តុម្ហេ មយា ឥទញ្ចិទញ្ច កត្វា រក្ខិតា’’តិ សព្ពំ កថេសិ. ‘‘ត្វំ អភូតំ កថេសី’’តិ អសទ្ទហន្តោ ‘‘មាតរំ កាឡិំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឯវំ កិរ, អម្មា’’តិ. ‘‘អាម, តាត, ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ តំ មារេតុកាមោ មារេតុំ អសក្កោន្តោ តំ និស្សាយ ពហុំ ធនំ ខីយិ, សត្តសុ ឋានេសុ ត្វំ មរណតោ មុត្តោ, ឥទានិ ភោគគាមតោ អាគម្ម សព្ពសតេន សទ្ធិំ សេដ្ឋិដ្ឋានំ បត្តោ’’តិ. សោ តំ សុត្វា ‘‘ភារិយំ វត កម្មំ, ឯវរូបា ខោ បន មរណា មុត្តស្ស មម បមាទជីវិតំ ជីវិតុំ អយុត្តំ, អប្បមត្តោ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទេវសិកំ សហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា អទ្ធិកកបណាទីនំ ទានំ បដ្ឋបេសិ. មិត្តោ នាមស្ស កុដុម្ពិកោ ទានព្យាវដោ អហោសិ. អយំ ឃោសកសេដ្ឋិនោ ឧប្បត្តិ.

តស្មិំ បន កាលេ ភទ្ទវតីនគរេ ភទ្ទវតិយសេដ្ឋិ នាម ឃោសកសេដ្ឋិនោ អទិដ្ឋបុព្ពសហាយកោ អហោសិ. ភទ្ទវតីនគរតោ អាគតានំ វាណិជានំ សន្តិកេ ឃោសកសេដ្ឋិ ភទ្ទវតិយសេដ្ឋិនោ សម្បត្តិញ្ច វយប្បទេសញ្ច សុត្វា តេន សទ្ធិំ សហាយកភាវំ ឥច្ឆន្តោ បណ្ណាការំ បេសេសិ. ភទ្ទវតិយសេដ្ឋិបិ កោសម្ពិតោ អាគតានំ វាណិជានំ សន្តិកេ ឃោសកសេដ្ឋិនោ សម្បត្តិញ្ច វយប្បទេសញ្ច សុត្វា តេន សទ្ធិំ សហាយកភាវំ ឥច្ឆន្តោ បណ្ណាការំ បេសេសិ. ឯវំ តេ អញ្ញមញ្ញំ អទិដ្ឋបុព្ពសហាយកា ហុត្វា វសិំសុ. អបរភាគេ ភទ្ទវតិយសេដ្ឋិនោ គេហេ អហិវាតរោគោ បតិតោ. តស្មិំ បតិតេ បឋមំ មក្ខិកា មរន្តិ, តតោ អនុក្កមេនេវ កីដា មូសិកា កុក្កុដា សូករា គាវោ ទាសី ទាសា សព្ពបច្ឆា ឃរមានុសកាបិ មរន្តិ. តេសុ យេ ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា បលាយន្តិ, តេ ជីវិតំ លភន្តិ, តទា បន សេដ្ឋិ ច ភរិយា ច ធីតា ចស្ស តថា បលាយិត្វា ឃោសកសេដ្ឋិំ បស្សិតុំ បត្ថេន្តា កោសម្ពិមគ្គំ បដិបជ្ជិំសុ. តេ អន្តរាមគ្គេយេវ ខីណបាថេយ្យា វាតាតបេន ចេវ ខុប្បិបាសាហិ ច កិលន្តសរីរា កិច្ឆេន កោសម្ពិំ បត្វា ឧទកផាសុកដ្ឋានេ ឋត្វា ន្ហត្វា នគរទ្វារេ ឯកំ សាលំ បវិសិំសុ.

តតោ សេដ្ឋិ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឥមិនា នីហារេន គច្ឆន្តា វិជាតមាតុយាបិ អមនាបា ហោន្តិ, សហាយកោ កិរ មេ អទ្ធិកកបណាទីនំ ទេវសិកំ សហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា ទានំ ទាបេសិ. តត្ថ ធីតរំ បេសេត្វា អាហារំ អាហរាបេត្វា ឯកាហំ ទ្វីហំ ឥធេវ សរីរំ សន្តប្បេត្វា សហាយកំ បស្សិស្សាមា’’តិ. សា ‘‘សាធុ, សាមី’’តិ. តេ សាលាយមេវ វសិំសុ. បុនទិវសេ កាលេ អារោចិតេ កបណទ្ធិកាទីសុ អាហារត្ថាយ គច្ឆន្តេសុ មាតាបិតរោ, ‘‘អម្ម, គន្ត្វា អម្ហាកំ អាហារំ អាហរា’’តិ ធីតរំ បេសយិំសុ. មហាភោគកុលស្ស ធីតា វិបត្តិយា អច្ឆិន្នលជ្ជិតាយ អលជ្ជមានា បាតិំ គហេត្វា កបណជនេន សទ្ធិំ អាហារត្ថាយ គន្ត្វា ‘‘កតិ បដិវីសេ គណ្ហិស្សសិ, អម្មា’’តិ បុដ្ឋា ច បន ‘‘តយោ’’តិ អាហ. អថស្សា តយោ បដិវីសេ អទាសិ. តាយ ភត្តេ អាហដេ តយោបិ ឯកតោ ភុញ្ជិតុំ និសីទិំសុ.

អថ មាតាធីតរោ សេដ្ឋិំ អាហំសុ – ‘‘សាមិ, វិបត្តិ នាម មហាកុលានម្បិ ឧប្បជ្ជតិ, មា អម្ហេ ឱលោកេត្វា ភុញ្ជ, មា ចិន្តយី’’តិ. ឥតិ នំ នានប្បការេហិ យាចិត្វា ភោជេសុំ. សោ ភុញ្ជិត្វា អាហារំ ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ អរុណេ ឧគ្គច្ឆន្តេ កាលមកាសិ. មាតាធីតរោ នានប្បការេហិ បរិទេវិត្វា រោទិំសុ. កុមារិកា បុនទិវសេ រោទមានា អាហារត្ថាយ គន្ត្វា, ‘‘កតិ បដិវីសេ គណ្ហិស្សសី’’តិ វុត្តា, ‘‘ទ្វេ’’តិ វត្វា អាហារំ អាហរិត្វា មាតរំ យាចិត្វា ភោជេសិ. សាបិ តាយ យាចិយមានា ភុញ្ជិត្វា អាហារំ ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តី តំ ទិវសមេវ កាលមកាសិ. កុមារិកា ឯកិកាវ រោទិត្វា បរិទេវិត្វា តាយ ទុក្ខុប្បត្តិយា អតិវិយ សញ្ជាតឆាតកទុក្ខា បុនទិវសេ យាចកេហិ សទ្ធិំ រោទន្តី អាហារត្ថាយ គន្ត្វា, ‘‘កតិ បដិវីសេ គណ្ហិស្សសិ, អម្មា’’តិ វុត្តា ‘‘ឯក’’ន្តិ អាហ. មិត្តកុដុម្ពិកោ តំ តយោ ទិវសេ ភត្តំ គណ្ហន្តិំ សញ្ជានាតិ, តេន តំ ‘‘អបេហិ នស្ស, វសលិ, អជ្ជ តវ កុច្ឆិប្បមាណំ អញ្ញាសី’’តិ អាហ. ហិរោត្តប្បសម្បន្នា កុលធីតា បច្ចោរស្មិំ សត្តិបហារំ វិយ វណេ ខារោទកសេចនកំ វិយ ច បត្វា ‘‘កិំ, សាមី’’តិ អាហ. ‘‘តយា បុរេ តយោ កោដ្ឋាសា គហិតា, ហិយ្យោ ទ្វេ, អជ្ជ ឯកំ គណ្ហាសិ. អជ្ជ តេ អត្តនោ កុច្ឆិប្បមាណំ ញាត’’ន្តិ. ‘‘មា មំ, សាមិ, ‘អត្តនោវ អត្ថាយ គណ្ហី’តិ មញ្ញិត្ថា’’តិ. ‘‘អថ កស្មា ឯវំ គណ្ហី’’តិ? ‘‘បុរេ តយោ ជនា អហុម្ហ, សាមិ, ហិយ្យោ ទ្វេ, អជ្ជ ឯកិកាវ ជាតាម្ហី’’តិ. សោ ‘‘កេន ការណេនា’’តិ បុច្ឆិត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ តាយ កថិតំ សព្ពំ បវត្តិំ សុត្វា អស្សូនិ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ សញ្ជាតពលវទោមនស្សោ ហុត្វា, ‘‘អម្ម, ឯវំ សន្តេ មា ចិន្តយិ, ត្វំ ភទ្ទវតិយសេដ្ឋិនោ ធីតា អជ្ជកាលតោ បដ្ឋាយ មម ធីតាយេវ នាមា’’តិ វត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា ឃរំ នេត្វា អត្តនោ ជេដ្ឋធីតុដ្ឋានេ ឋបេសិ.

សា ទានគ្គេ ឧច្ចាសទ្ទំ មហាសទ្ទំ សុត្វា, ‘‘តាត, កស្មា ឯតំ ជនំ និស្សទ្ទំ កត្វា ទានំ ន ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘ន សក្កា កាតុំ, អម្មា’’តិ. ‘‘សក្កា, តាតា’’តិ. ‘‘កថំ សក្កា, អម្មា’’តិ? ‘‘តាត ទានគ្គំ បរិក្ខិបិត្វា ឯកេកស្សេវ បវេសនប្បមាណេន ទ្វេ ទ្វារានិ យោជេត្វា, ‘ឯកេន ទ្វារេន បវិសិត្វា ឯកេន និក្ខមថា’តិ វទេថ, ឯវំ និស្សទ្ទា ហុត្វាវ គណ្ហិស្សន្តី’’តិ. សោ តំ សុត្វា, ‘‘ភទ្ទកោវ, អម្ម, ឧបាយោ’’តិ តថា ការេសិ. សាបិ បុព្ពេ សាមា នាម. វតិយា បន ការិតត្តា សាមាវតី នាម ជាតា. តតោ បដ្ឋាយ ទានគ្គេ កោលាហលំ បច្ឆិន្ទី. ឃោសកសេដ្ឋិ បុព្ពេ តំ សទ្ទំ សុណន្តោ ‘‘មយ្ហំ ទានគ្គេ សទ្ទោ’’តិ តុស្សតិ. ទ្វីហតីហំ បន សទ្ទំ អសុណន្តោ មិត្តកុដុម្ពិកំ អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ បុច្ឆិ – ‘‘ទិយ្យតិ កបណទ្ធិកាទីនំ ទាន’’ន្តិ? ‘‘អាម, សាមី’’តិ. ‘‘អថ កិំ ទ្វីហតីហំ សទ្ទោ ន សុយ្យតី’’តិ? ‘‘យថា និស្សទ្ទា ហុត្វា គណ្ហន្តិ, តថា មេ ឧបាយោ កតោ’’តិ. ‘‘អថ បុព្ពេវ កស្មា នាកាសី’’តិ? ‘‘អជាននតាយ, សាមី’’តិ. ‘‘ឥទានិ កថំ តេ ញាតោ’’តិ? ‘‘ធីតរា មេ អក្ខាតោ, សាមី’’តិ. មយ្ហំ អវិទិតា ‘‘តវ ធីតា នាម អត្ថី’’តិ. សោ អហិវាតរោគុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ ភទ្ទវតិយសេដ្ឋិនោ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា តស្សា អត្តនោ ជេដ្ឋធីតុដ្ឋានេ ឋបិតភាវំ អារោចេសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘ឯវំ សន្តេ មម កស្មា ន កថេសិ, មម សហាយកស្ស ធីតា មម ធីតា នាមា’’តិ តំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, សេដ្ឋិនោ ធីតាសី’’តិ? ‘‘អាម, តាតា’’តិ. ‘‘តេន ហិ មា ចិន្តយិ, ត្វំ មម ធីតាសី’’តិ តំ សីសេ ចុម្ពិត្វា បរិវារត្ថាយ តស្សា បញ្ច ឥត្ថិសតានិ ទត្វា តំ អត្តនោ ជេដ្ឋធីតុដ្ឋានេ ឋបេសិ.

អថេកទិវសំ តស្មិំ នគរេ នក្ខត្តំ សង្ឃុដ្ឋំ ហោតិ. តស្មិំ បន នក្ខត្តេ ពហិ អនិក្ខមនកា កុលធីតរោបិ អត្តនោ បរិវារេន សទ្ធិំ បទសាវ នទិំ គន្ត្វា ន្ហាយន្តិ. តស្មា តំ ទិវសំ សាមាវតីបិ បញ្ចហិ ឥត្ថិសតេហិ បរិវារិតា រាជង្គណេនេវ ន្ហាយិតុំ អគមាសិ. ឧតេនោ សីហបញ្ជរេ ឋិតោ តំ ទិស្វា ‘‘កស្សិមា នាដកិត្ថិយោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន កស្សចិ នាដកិត្ថិយោ, ទេវា’’តិ. ‘‘អថ កស្ស ធីតរោ’’តិ? ‘‘ឃោសកសេដ្ឋិនោ ធីតា ទេវ, សាមាវតី នាមេសា’’តិ. សោ ទិស្វាវ ឧប្បន្នសិនេហោ សេដ្ឋិនោ សាសនំ បាហេសិ – ‘‘ធីតរំ កិរ មេ បេសេតូ’’តិ. ‘‘ន បេសេមិ, ទេវា’’តិ. ‘‘មា កិរ ឯវំ ករោតុ, បេសេតុយេវា’’តិ. ‘‘មយំ គហបតិកា នាម កុមារិកានំ បោថេត្វា វិហេឋេត្វា កឌ្ឍនភយេន ន ទេម, ទេវា’’តិ. រាជា កុជ្ឈិត្វា គេហំ លញ្ឆាបេត្វា សេដ្ឋិញ្ច ភរិយញ្ច ហត្ថេ គហេត្វា ពហិ ការាបេសិ. សាមាវតី, ន្ហាយិត្វា អាគន្ត្វា គេហំ បវិសិតុំ ឱកាសំ អលភន្តី, ‘‘កិំ ឯតំ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អម្ម, រាជា តវ ការណា បហិណិ. អថ ‘ន មយំ ទស្សាមា’តិ វុត្តេ ឃរំ លញ្ឆាបេត្វា អម្ហេ ពហិ ការាបេសី’’តិ. ‘‘តាត, ភារិយំ វោ កម្មំ កតំ, រញ្ញា នាម បហិតេ ‘ន, ទេមា’តិ អវត្វា ‘សចេ មេ ធីតរំ សបរិវារំ គណ្ហថ, ទេមា’តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តាតា’’តិ. ‘‘សាធុ, អម្ម, តវ រុចិយា សតិ ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ រញ្ញោ តថា សាសនំ បាហេសិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តំ សបរិវារំ អានេត្វា អភិសិញ្ចិត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. សេសា តស្សាយេវ បរិវារិត្ថិយោ អហេសុំ. អយំ សាមាវតិយា ឧប្បត្តិ.

ឧតេនស្ស បន អបរាបិ វាសុលទត្តា នាម ទេវី អហោសិ ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស ធីតា. ឧជ្ជេនិយញ្ហិ ចណ្ឌបជ្ជោតោ នាម រាជា អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ ឧយ្យានតោ អាគច្ឆន្តោ អត្តនោ សម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អត្ថិ នុ ខោ អញ្ញស្សបិ កស្សចិ ឯវរូបា សម្បត្តី’’តិ វត្វា តំ សុត្វា មនុស្សេហិ ‘‘កិំ សម្បត្តិ នាមេសា, កោសម្ពិយំ ឧតេនស្ស រញ្ញោ អតិមហតី សម្បតី’’តិ វុត្តេ រាជា អាហ – ‘‘តេន ហិ គណ្ហិស្សាម ន’’ន្តិ? ‘‘ន សក្កា សោ គហេតុ’’ន្តិ. ‘‘កិញ្ចិ កត្វា គណ្ហិស្សាមយេវា’’តិ? ‘‘ន សក្កា ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘សោ ហត្ថិកន្តំ នាម សិប្បំ ជានាតិ, មន្តំ បរិវត្តេត្វា ហត្ថិកន្តវីណំ វាទេន្តោ នាគេ បលាបេតិបិ គណ្ហាតិបិ. ហត្ថិវាហនសម្បន្នោ តេន សទិសោ នាម នត្ថី’’តិ. ‘‘ន សក្កា មយា សោ គហេតុ’’ន្តិ. ‘‘សចេ តេ, ទេវ, ឯកន្តេន អយំ និច្ឆយោ, តេន ហិ ទារុហត្ថិំ ការេត្វា តស្សាសន្នដ្ឋានំ បេសេហិ. សោ ហត្ថិវាហនំ វា អស្សវាហនំ វា សុត្វា ទូរម្បិ គច្ឆតិ. តត្ថ នំ អាគតំ គហេតុំ សក្កា ភវិស្សតី’’តិ.

រាជា ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ ទារុមយំ យន្តហត្ថិំ ការាបេត្វា ពហិ បិលោតិកាហិ វេឋេត្វា កតចិត្តកម្មំ កត្វា តស្ស វិជិតេ អាសន្នដ្ឋានេ ឯកស្មិំ សរតីរេ វិស្សជ្ជាបេសិ. ហត្ថិនោ អន្តោកុច្ឆិយំ សដ្ឋិ បុរិសា អបរាបរំ ចង្កមន្តិ, ហត្ថិលណ្ឌំ អាហរិត្វា តត្ថ តត្ថ ឆឌ្ឌេសុំ. ឯកោ វនចរកោ ហត្ថិំ ទិស្វា, ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ អនុច្ឆវិកោ’’តិ ចិន្តេត្វា, គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘ទេវ, មយា សព្ពសេតោ កេលាសកូដបដិភាគោ តុម្ហាកញ្ញេវ អនុច្ឆវិកោ វរវារណោ ទិដ្ឋោ’’តិ. ឧតេនោ តមេវ មគ្គទេសកំ កត្វា ហត្ថិំ អភិរុយ្ហ សបរិវារោ និក្ខមិ. តស្ស អាគមនំ ញត្វា ចរបុរិសា គន្ត្វា ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស អារោចេសុំ. សោ អាគន្ត្វា មជ្ឈេ តុច្ឆំ កត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ ពលកាយំ បយោជេសិ. ឧតេនោ តស្សាគមនំ អជានន្តោ ហត្ថិំ អនុពន្ធិ. អន្តោ ឋិតមនុស្សា វេគេន បលាបេសុំ. កដ្ឋហត្ថី រញ្ញោ មន្តំ បរិវត្តេត្វា វីណំ វាទេន្តស្ស តន្តិសទ្ទំ អសុណន្តោ វិយ បលាយតិយេវ. រាជា ហត្ថិនាគំ បាបុណិតុំ អសក្កោន្តោ អស្សំ អារុយ្ហ អនុពន្ធិ. តស្មិំ វេគេន អនុពន្ធន្តេ ពលកាយោ ឱហីយិ. រាជា ឯកកោវ អហោសិ. អថ នំ ឧភោសុ បស្សេសុ បយុត្តា ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស បុរិសា គណ្ហិត្វា អត្តនោ រញ្ញោ អទំសុ. អថស្ស ពលកាយោ អមិត្តវសំ គតភាវំ ញត្វា ពហិនគរេវ ខន្ធាវារំ និវេសេត្វា អច្ឆិ.

ចណ្ឌបជ្ជោតោបិ ឧតេនំ ជីវគ្គាហមេវ គាហាបេត្វា ឯកស្មិំ ចោរគេហេ បក្ខិបិត្វា ទ្វារំ បិទហាបេត្វា តយោ ទិវសេ ជយបានំ បិវិ. ឧតេនោ តតិយទិវសេ អារក្ខកេ បុច្ឆិ – ‘‘កហំ វោ, តាត, រាជា’’តិ? ‘‘‘បច្ចាមិត្តោ មេ គហិតោ’តិ ជយបានំ បិវតី’’តិ. ‘‘កា នាមេសា មាតុគាមស្ស វិយ តុម្ហាកំ រញ្ញោ កិរិយា, ននុ បដិរាជូនំ គហេត្វា វិស្សជ្ជេតុំ វា មារេតុំ វា វដ្ដតិ, អម្ហេ ទុក្ខំ និសីទាបេត្វា ជយបានំ កិរ បិវតី’’តិ. តេ គន្ត្វា តមត្ថំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. សោ អាគន្ត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ឯវំ វទសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘សាធុ តំ វិស្សជ្ជេស្សាមិ, ឯវរូបោ កិរ តេ មន្តោ អត្ថិ, តំ មយ្ហំ ទស្សសី’’តិ. ‘‘សាធុ ទស្សាមិ, គហណសមយេ មំ វន្ទិត្វា តំ គណ្ហាហិ. កិំ បន ត្វំ វន្ទិស្សសី’’តិ? ‘‘ក្យាហំ តំ វន្ទិស្សាមិ, ន វន្ទិស្សាមី’’តិ? ‘‘អហម្បិ តេ ន ទស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ រាជាណំ តេ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘ករោហិ, សរីរស្ស មេ ឥស្សរោ, ន បន ចិត្តស្សា’’តិ. រាជា តស្ស សូរគជ្ជិតំ សុត្វា, ‘‘កថំ នុ ខោ ឥមំ មន្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ឥមំ មន្តំ អញ្ញំ ជានាបេតុំ ន សក្កា, មម ធីតរំ ឯតស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា អហំ តស្សា សន្តិកេ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. អថ នំ អាហ – ‘‘អញ្ញស្ស វន្ទិត្វា គណ្ហន្តស្ស ទស្សសី’’តិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ អម្ហាកំ ឃរេ ឯកា ខុជ្ជា អត្ថិ តស្សា អន្តោសាណិយំ វន្ទិត្វា និសិន្នាយ ត្វំ ពហិសាណិយំ ឋិតោវ មន្តំ វាចេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, មហារាជ, ខុជ្ជា វា ហោតុ បីឋសប្បិ វា, វន្ទន្តិយា ទស្សាមី’’តិ. តតោ រាជា គន្ត្វា ធីតរំ វាសុលទត្តំ អាហ – ‘‘អម្ម, ឯកោ សង្ខកុដ្ឋី អនគ្ឃមន្តំ ជានាតិ, តំ អញ្ញំ ជានាបេតុំ ន សក្កា. ត្វំ អន្តោសាណិយំ និសីទិត្វា តំ វន្ទិត្វា មន្តំ គណ្ហ, សោ ពហិសាណិយំ ឋត្វា តុយ្ហំ វាចេស្សតិ. តវ សន្តិកា អហំ តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ.

ឯវំ សោ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ សន្ថវករណភយេន ធីតរំ ខុជ្ជំ, ឥតរំ សង្ខកុដ្ឋិំ កត្វា កថេសិ. សោ តស្សា អន្តោសាណិយំ វន្ទិត្វា និសិន្នាយ ពហិ ឋិតោ មន្តំ វាចេសិ. អថ នំ ឯកទិវសំ បុនប្បុនំ វុច្ចមានម្បិ មន្តបទំ វត្តុំ អសក្កោន្តិំ ‘‘អរេ ខុជ្ជេ អតិពហលោដ្ឋកបោលំ តេ មុខំ, ឯវំ នាម វទេហី’’តិ អាហ. ‘‘សា កុជ្ឈិត្វា អរេ ទុដ្ឋសង្ខកុដ្ឋិ កិំ វទេសិ, កិំ មាទិសា ខុជ្ជា នាម ហោតី’’តិ? សាណិកណ្ណំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘កាសិ ត្វ’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘រញ្ញោ ធីតា វាសុលទត្តា នាមាហ’’ន្តិ អាហ. ‘‘បិតា តេ តំ មយ្ហំ កថេន្តោ ‘ខុជ្ជា’តិ កថេសី’’តិ. ‘‘មយ្ហម្បិ កថេន្តោ តំ សង្ខកុដ្ឋិំ កត្វា កថេសី’’តិ. តេ ឧភោបិ ‘‘តេន ហិ អម្ហាកំ សន្ថវករណភយេន កថិតំ ភវិស្សតី’’តិ អន្តោសាណិយញ្ញេវ សន្ថវំ ករិំសុ.

តតោ បដ្ឋាយ មន្តគ្គហណំ វា សិប្បគ្គហណំ វា នត្ថិ. រាជាបិ ធីតរំ និច្ចំ បុច្ឆតិ – ‘‘សិប្បំ គណ្ហសិ, អម្មា’’តិ? ‘‘គណ្ហាមិ, តាតា’’តិ. អថ នំ ឯកទិវសំ ឧតេនោ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, សាមិកេន កត្តព្ពំ នាម នេវ មាតាបិតរោ ន ភាតុភគិនិយោ កាតុំ សក្កោន្តិ, សចេ មយ្ហំ ជីវិតំ ទស្សសិ, បញ្ច តេ ឥត្ថិសតានិ បរិវារំ ទត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានំ ទស្សាមី’’តិ. ‘‘សចេ ឥមស្មិំ វចនេ បតិដ្ឋាតុំ សក្ខិស្សថ, ទស្សាមិ វោ ជីវិត’’ន្តិ. ‘‘សក្ខិស្សាមិ, ភទ្ទេ’’តិ. សា ‘‘សាធុ, សាមី’’តិ បិតុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សោ បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, និដ្ឋិតំ សិប្ប’’ន្តិ? ‘‘ន តាវ និដ្ឋិតំ, តាត, សិប្ប’’ន្តិ. អថ នំ សោ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, អម្មា’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ ឯកំ ទ្វារញ្ច ឯកំ វាហនញ្ច លទ្ធុំ វដ្ដតិ, តាតា’’តិ. ‘‘ឥទំ កិំ, អម្មា’’តិ? ‘‘តាត, រត្តិំ កិរ តារកសញ្ញាយ មន្តស្ស ឧបចារត្ថាយ ឯកំ ឱសធំ គហេតព្ពំ អត្ថិ. តស្មា អម្ហាកំ វេលាយ វា អវេលាយ វា និក្ខមនកាលេ ឯកំ ទ្វារញ្ចេវ ឯកំ វាហនញ្ច លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. តេ អត្តនោ អភិរុចិតំ ឯកំ ទ្វារំ ហត្ថគតំ ករិំសុ. រញ្ញោ បន បញ្ច វាហនានិ អហេសុំ. ភទ្ទវតី នាម ករេណុកា ឯកទិវសំ បញ្ញាស យោជនានិ គច្ឆតិ, កាកោ នាម ទាសោ សដ្ឋិ យោជនានិ គច្ឆតិ, ចេលកដ្ឋិ ច មុញ្ចកេសី ចាតិ ទ្វេ អស្សា យោជនសតំ គច្ឆន្តិ, នាឡាគិរិ ហត្ថី វីសតិ យោជនសតន្តិ.

សោ កិរ រាជា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ឯកស្ស ឥស្សរស្ស ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ. អថេកទិវសំ ឥស្សរេ ពហិនគរំ គន្ត្វា ន្ហត្វា អាគច្ឆន្តេ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ នគរំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា សកលនគរវាសីនំ មារេន អាវដ្ដិតត្តា ឯកំ ភិក្ខាម្បិ អលភិត្វា យថាធោតេន បត្តេន និក្ខមិ. អថ នំ នគរទ្វារំ បត្តកាលេ មារោ អញ្ញាតកវេសេន ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អបិ, ភន្តេ, វោ កិញ្ចិ លទ្ធ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំ បន មេ ត្វំ អលភនាការំ ករី’’តិ? ‘‘តេន ហិ និវត្តិត្វា បុន បវិសថ, ឥទានិ ន ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘នាហំ បុន និវត្តិស្សាមី’’តិ. សចេ ហិ និវត្តេយ្យ, បុន សោ សកលនគរវាសីនំ សរីរេ អធិមុញ្ចិត្វា បាណិំ បហរិត្វា ហសនកេឡិំ ករេយ្យ. បច្ចេកពុទ្ធេ អនិវត្តិត្វា គតេ មារោ តត្ថេវ អន្តរធាយិ. អថ សោ ឥស្សរោ យថាធោតេនេវ បត្តេន អាគច្ឆន្តំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា វន្ទិត្វា, ‘‘អបិ, ភន្តេ, កិញ្ចិ លទ្ធ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ចរិត្វា និក្ខន្តម្ហាវុសោ’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយ្យោ, មយា បុច្ឆិតំ អកថេត្វា អញ្ញំ វទតិ, ន កិញ្ចិ លទ្ធំ ភវិស្សតី’’តិ. អថស្ស បត្តំ ឱលោកេន្តោ តុច្ឆំ ទិស្វា គេហេ ភត្តស្ស និដ្ឋិតានិដ្ឋិតភាវំ អជាននតាយ សូរោ ហុត្វា បត្តំ គហេតុំ អវិសហន្តោ ‘‘ថោកំ, ភន្តេ, អធិវាសេថា’’តិ វត្វា វេគេន ឃរំ គន្ត្វា ‘‘អម្ហាកំ ភត្តំ និដ្ឋិត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘និដ្ឋិត’’ន្តិ វុត្តេ តំ ឧបដ្ឋាកំ អាហ – ‘‘តាត, អញ្ញោ តយា សម្បន្នវេគតរោ នាម នត្ថិ, សីឃេន ជវេន ភទន្តំ បត្វា ‘បត្តំ មេ, ភន្តេ, ទេថា’តិ វត្វា បត្តំ គហេត្វា វេគេន ឯហី’’តិ. សោ ឯកវចនេនេវ បក្ខន្ទិត្វា បត្តំ គហេត្វា អាហរិ. ឥស្សរោបិ អត្តនោ ភោជនស្ស បត្តំ បូរេត្វា ‘‘ឥមំ សីឃំ គន្ត្វា អយ្យស្ស សម្បាទេហិ, អហំ តេ ឥតោ បត្តិំ ទម្មី’’តិ អាហ.

សោបិ តំ គហេត្វា ជវេន គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តំ ទត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ‘វេលា ឧបកដ្ឋា’តិ អហំ អតិសីឃេន ជវេន អាគតោ ច គតោ ច, ឯតស្ស មេ ជវស្ស ផលេន យោជនានំ បណ្ណាសសដ្ឋិសតវីសសតគមនសមត្ថានិ បញ្ច វាហនានិ និព្ពត្តន្តុ, អាគច្ឆន្តស្ស ច មេ គច្ឆន្តស្ស ច សរីរំ សូរិយតេជេន តត្ថំ, តស្ស មេ ផលេន និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អាណា សូរិយតេជសទិសា ហោតុ, ឥមស្មិំ មេ បិណ្ឌបាតេ សាមិនា បត្តិ ទិន្នា, តស្សា មេ និស្សន្ទេន តុម្ហេហិ ទិដ្ឋធម្មស្ស ភាគី ហោមី’’តិ អាហ. បច្ចេកពុទ្ធោ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ វត្វា –

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, សព្ពមេវ សមិជ្ឈតុ;

សព្ពេ បូរេន្តុ សង្កប្បា, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ បុព្ពូបនិស្សយសម្បត្តិកថា; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១. ១៩២);

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតុ;

សព្ពេ បូរេន្តុ សង្កប្បា, មណិជោតិរសោ យថា’’តិ. –

អនុមោទនំ អកាសិ. បច្ចេកពុទ្ធានំ កិរ ឥធាវ ទ្វេ គាថា អនុមោទនគាថា នាម ហោន្តិ. តត្ថ ជោតិរសោតិ សព្ពកាមទទំ មណិរតនំ វុច្ចតិ. ឥទំ តស្ស បុព្ពចរិតំ. សោ ឯតរហិ ចណ្ឌបជ្ជោតោ អហោសិ. តស្ស ច កម្មស្ស និស្សន្ទេន ឥមានិ បញ្ច វាហនានិ និព្ពត្តិំសុ. អថេកទិវសំ រាជា ឧយ្យានកីឡាយ និក្ខមិ. ឧតេនោ ‘‘អជ្ជ បលាយិតព្ព’’ន្តិ មហន្តាមហន្តេ ចម្មបសិព្ពកេ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បូរេត្វា ករេណុកាបិដ្ឋេ ឋបេត្វា វាសុលទត្តំ អាទាយ បលាយិ. អន្តេបុរបាលកា បលាយន្តំ តំ ទិស្វា គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘សីឃំ គច្ឆថា’’តិ ពលំ បហិណិ. ឧតេនោ ពលស្ស បក្ខន្ទភាវំ ញត្វា កហាបណបសិព្ពកំ មោចេត្វា បាតេសិ, មនុស្សា កហាបណេ ឧច្ចិនិត្វា បុន បក្ខន្ទិំសុ. ឥតរោ សុវណ្ណបសិព្ពកំ មោចេត្វា បាតេត្វា នេសំ សុវណ្ណលោភេន បបញ្ចេន្តានញ្ញេវ ពហិ និវុដ្ឋំ អត្តនោ ខន្ធាវារំ បាបុណិ. អថ នំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វាវ អត្តនោ ពលកាយោ បរិវារេត្វា នគរំ បវេសេសិ. សោ បត្វាវ វាសុលទត្តំ អភិសិញ្ចិត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសីតិ. អយំ វាសុលទត្តាយ ឧប្បត្តិ.

អបរា បន មាគណ្ឌិយា នាម រញ្ញោ សន្តិកា អគ្គមហេសិដ្ឋានំ លភិ. សា កិរ កុរុរដ្ឋេ មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណស្ស ធីតា. មាតាបិស្សា មាគណ្ឌិយាយេវ នាមំ. ចូឡបិតាបិស្សា មាគណ្ឌិយោវ, សា អភិរូបា អហោសិ ទេវច្ឆរបដិភាគា. បិតា បនស្សា អនុច្ឆវិកំ សាមិកំ អលភន្តោ មហន្តេហិ មហន្តេហិ កុលេហិ យាចិតោបិ ‘‘ន មយ្ហំ ធីតុ តុម្ហេ អនុច្ឆវិកា’’តិ តជ្ជេត្វា ឧយ្យោជេសិ. អថេកទិវសំ សត្ថា បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណស្ស សបជាបតិកស្ស អនាគាមិផលូបនិស្សយំ ទិស្វា អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ តស្ស ពហិនិគមេ អគ្គិបរិចរណដ្ឋានំ អគមាសិ. សោ តថាគតស្ស រូបសោភគ្គប្បត្តំ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា, ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ឥមិនា បុរិសេន សទិសោ អញ្ញោ បុរិសោ នាម នត្ថិ, អយំ មយ្ហំ ធីតុ អនុច្ឆវិកោ, ឥមស្ស បោសាបនត្ថាយ ធីតរំ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘សមណ, ឯកា មេ ធីតា អត្ថិ, អហំ ឯត្តកំ កាលំ តស្សា អនុច្ឆវិកំ បុរិសំ ន បស្សាមិ, តុម្ហេ តស្សា អនុច្ឆវិកា, សា ច តុម្ហាកញ្ញេវ អនុច្ឆវិកា. តុម្ហាកញ្ហិ បាទបរិចារិកា, តស្សា ច ភត្តា លទ្ធុំ វដ្ដតិ, តំ វោ អហំ ទស្សាមិ, យាវ មមាគមនា ឥធេវ តិដ្ឋថា’’តិ អាហ. សត្ថា កិញ្ចិ អវត្វា តុណ្ហី អហោសិ. ព្រាហ្មណោ វេគេន ឃរំ គន្ត្វា, ‘‘ភោតិ, ភោតិ ធីតុ មេ អនុច្ឆវិកោ បុរិសោ ទិដ្ឋោ, សីឃំ សីឃំ នំ អលង្ករោហី’’តិ តំ អលង្ការាបេត្វា សទ្ធិំ ព្រាហ្មណិយា អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ បាយាសិ. សកលនគរំ សង្ខុភិ. អយំ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ មយ្ហំ ធីតុ អនុច្ឆវិកោ នត្ថី’’តិ កស្សចិ អទត្វា ‘‘អជ្ជ មេ ធីតុ អនុច្ឆវិកោ ទិដ្ឋោ’’តិ កិរ វទេតិ, ‘‘កីទិសោ នុ ខោ សោ បុរិសោ, បស្សិស្សាម ន’’ន្តិ មហាជនោ តេនេវ សទ្ធិំ និក្ខមិ.

តស្មិំ ធីតរំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តេ សត្ថា តេន វុត្តដ្ឋានេ អដ្ឋត្វា តត្ថ បទចេតិយំ ទស្សេត្វា គន្ត្វា អញ្ញស្មិំ ឋានេ អដ្ឋាសិ. ពុទ្ធានញ្ហិ បទចេតិយំ អធិដ្ឋហិត្វា អក្កន្តដ្ឋានេយេវ បញ្ញាយតិ, ន អញ្ញត្ថ. យេសញ្ចត្ថាយ អធិដ្ឋិតំ ហោតិ, តេយេវ នំ បស្សន្តិ. តេសំ បន អទស្សនករណត្ថំ ហត្ថិអាទយោ វា អក្កមន្តុ, មហាមេឃោ វា បវស្សតុ, វេរម្ភវាតា វា បហរន្តុ, ន តំ កោចិ មក្ខេតុំ សក្កោតិ. អថ ព្រាហ្មណី ព្រាហ្មណំ អាហ – ‘‘កុហិំ សោ បុរិសោ’’តិ. ‘‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ តិដ្ឋាហី’តិ នំ អវចំ, កុហិំ នុ ខោ សោ គតោ’’តិ ឥតោ ចិតោ ឱលោកេន្តោ បទចេតិយំ ទិស្វា ‘‘អយមស្ស បទវលញ្ជោ’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណី សលក្ខណមន្តានំ តិណ្ណំ វេទានំ បគុណតាយ លក្ខណមន្តេ បរិវត្តេត្វា បទលក្ខណំ ឧបធារេត្វា, ‘‘នយិទំ, ព្រាហ្មណ, បញ្ចកាមគុណសេវិនោ បទ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘រត្តស្ស ហិ ឧក្កុដិកំ បទំ ភវេ,

ទុដ្ឋស្ស ហោតិ សហសានុបីឡិតំ;

មូឡ្ហស្ស ហោតិ អវកឌ្ឍិតំ បទំ,

វិវដ្ដច្ឆទស្ស ឥទមីទិសំ បទ’’ន្តិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៦០-២៦១; វិសុទ្ធិ. ១.៤៥);

អថ នំ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘‘ភោតិ ត្វំ ឧទកបាតិយំ កុម្ភីលំ, គេហមជ្ឈេ ច បន ចោរំ វិយ មន្តេ បស្សនសីលា, តុណ្ហី ហោហី’’តិ. ព្រាហ្មណ, យំ ឥច្ឆសិ, តំ វទេហិ, នយិទំ បញ្ចកាមគុណសេវិនោ បទន្តិ. តតោ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ សត្ថារំ ទិស្វា, ‘‘អយំ សោ បុរិសោ’’តិ វត្វា ព្រាហ្មណោ គន្ត្វា, ‘‘សមណ, ធីតរំ មេ តវ បោសាបនត្ថាយ ទេមី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ធីតរា តេ មយ្ហំ អត្ថោ អត្ថិ វា នត្ថិ វា’’តិ អវត្វាវ, ‘‘ព្រាហ្មណ, ឯកំ តេ ការណំ កថេមី’’តិ វត្វា, ‘‘កថេហិ សមណា’’តិ វុត្តេ មហាភិនិក្ខមនតោ បដ្ឋាយ យាវ អជបាលនិគ្រោធមូលា មារេន អនុពទ្ធភាវំ អជបាលនិគ្រោធមូលេ ច បន ‘‘អតីតោ ទានិ មេ ឯស វិសយ’’ន្តិ តស្ស សោកាតុរស្ស សោកវូបសមនត្ថំ អាគតាហិ មារធីតាហិ កុមារិកវណ្ណាទិវសេន បយោជិតំ បលោភនំ អាចិក្ខិត្វា, ‘‘តទាបិ មយ្ហំ ឆន្ទោ នាហោសី’’តិ វត្វា –

‘‘ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច,

នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិំ;

កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ,

បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ’’តិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៦០-២៦១; សុ. និ. ៨៤១) –

ឥមំ គាថមាហ. គាថាបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ ច ព្រាហ្មណី ច អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. មាគណ្ឌិយាបិ ខោ ‘‘សចស្ស មយា អត្ថោ នត្ថិ, អនត្ថិកភាវោវ វត្តព្ពោ, អយំ បន មំ មុត្តករីសបុណ្ណំ ករោតិ, បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេតិ, ហោតុ, អត្តនោ ជាតិកុលបទេសភោគយសវយសម្បត្តិំ អាគម្ម តថារូបំ ភត្តារំ លភិត្វា សមណស្ស គោតមស្ស កត្តព្ពយុត្តកំ ជានិស្សាមី’’តិ សត្ថរិ អាឃាតំ ពន្ធិ. ‘‘កិំ បន សត្ថា តាយ អត្តនិ អាឃាតុប្បត្តិំ ជានាតិ, នោ’’តិ? ‘‘ជានាតិយេវ. ជានន្តោ កស្មា គាថមាហា’’តិ? ឥតរេសំ ទ្វិន្នំ វសេន. ពុទ្ធា ហិ អាឃាតំ អគណេត្វា មគ្គផលាធិគមារហានំ វសេន ធម្មំ ទេសេន្តិយេវ. មាតាបិតរោ តំ នេត្វា ចូឡមាគណ្ឌិយំ កនិដ្ឋំ បដិច្ឆាបេត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. ចូឡមាគណ្ឌិយោបិ ចិន្តេសិ – ‘‘មម ធីតា ឱមកសត្តស្ស ន អនុច្ឆវិកា, ឯកស្ស រញ្ញោវ អនុច្ឆវិកា’’តិ. តំ អាទាយ កោសម្ពិំ គន្ត្វា សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា, ‘‘ឥមំ ឥត្ថិរតនំ ទេវស្ស អនុច្ឆវិក’’ន្តិ ឧតេនស្ស រញ្ញោ អទាសិ. សោ តំ ទិស្វាវ ឧប្បន្នពលវសិនេហោ អភិសេកំ កត្វា បញ្ចសតមាតុគាមបរិវារំ ទត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. អយំ មាគណ្ឌិយាយ ឧប្បត្តិ.

ឯវមស្ស ទិយឌ្ឍសហស្សនាដកិត្ថិបរិវារា តិស្សោ អគ្គមហេសិយោ អហេសុំ. តស្មិំ ខោ បន សមយេ ឃោសកសេដ្ឋិ កុក្កុដសេដ្ឋិ បាវារិកសេដ្ឋីតិ កោសម្ពិយំ តយោ សេដ្ឋិនោ ហោន្តិ. តេ ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ បញ្ចសតតាបសេ ហិមវន្តតោ អាគន្ត្វា នគរេ ភិក្ខាយ ចរន្តេ ទិស្វា បសីទិត្វា និសីទាបេត្វា ភោជេត្វា បដិញ្ញំ គហេត្វា ចត្តារោ មាសេ អត្តនោ សន្តិកេ វសាបេត្វា បុន វស្សារត្តេ អាគមនត្ថាយ បដិជានាបេត្វា ឧយ្យោជេសុំ. តាបសាបិ តតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋ មាសេ ហិមវន្តេ វសិត្វា ចត្តារោ មាសេ តេសំ សន្តិកេ វសិំសុ. តេ អបរភាគេ ហិមវន្តតោ អាគច្ឆន្តា អរញ្ញាយតនេ ឯកំ មហានិគ្រោធំ ទិស្វា តស្ស មូលេ និសីទិំសុ. តេសុ ជេដ្ឋកតាបសោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្មិំ រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ឱរមត្តិកា ន ភវិស្សតិ, មហេសក្ខេនេវេត្ថ ទេវរាជេន ភវិតព្ពំ, សាធុ វត សចាយំ ឥសិគណស្ស បានីយំ ទទេយ្យា’’តិ. សោបិ បានីយំ អទាសិ. តាបសោ ន្ហានោទកំ ចិន្តេសិ, តម្បិ អទាសិ. តតោ ភោជនំ ចិន្តេសិ, តម្បិ អទាសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ទេវរាជា អម្ហេហិ ចិន្តិតំ ចិន្តិតំ សព្ពំ ទេតិ, អហោ វត នំ បស្សេយ្យាមា’’តិ. សោ រុក្ខក្ខន្ធំ បទាលេត្វា អត្តានំ ទស្សេសិ. អថ នំ តាបសា, ‘‘ទេវរាជ, មហតី តេ សម្បត្តិ, កិំ នុ ខោ កត្វា អយំ តេ លទ្ធា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘មា បុច្ឆថ, អយ្យា’’តិ. ‘‘អាចិក្ខ, ទេវរាជា’’តិ. សោ អត្តនា កតកម្មស្ស បរិត្តកត្តា លជ្ជមានោ កថេតុំ ន វិសហិ. តេហិ បុនប្បុនំ និប្បីឡិយមានោ បន ‘‘តេន ហិ សុណាថា’’តិ វត្វា កថេសិ.

សោ កិរេកោ ទុគ្គតមនុស្សោ ហុត្វា ភតិំ បរិយេសន្តោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស សន្តិកេ ភតិកម្មំ លភិត្វា តំ និស្សាយ ជីវិកំ កប្បេសិ. អថេកស្មិំ ឧបោសថទិវសេ សម្បត្តេ អនាថបិណ្ឌិកោ វិហារតោ អាគន្ត្វា បុច្ឆិ – ‘‘តស្ស ភតិកស្ស អជ្ជុបោសថទិវសភាវោ កេនចិ កថិតោ’’តិ? ‘‘ន កថិតោ, សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិស្ស សាយមាសំ បចថា’’តិ. អថស្ស បត្ថោទនំ បចិំសុ. សោ ទិវសំ អរញ្ញេ កម្មំ កត្វា សាយំ អាគន្ត្វា ភត្តេ វឌ្ឍេត្វា ទិន្នេ ‘‘ឆាតោម្ហី’’តិ សហសា អភុញ្ជិត្វាវ ‘‘អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឥមស្មិំ គេហេ ‘ភត្តំ ទេថ, សូបំ ទេថ, ព្យញ្ជនំ ទេថា’តិ មហាកោលាហលំ អហោសិ, អជ្ជ តេ សព្ពេ និស្សទ្ទា និបជ្ជិំសុ, មយ្ហមេវ ឯកស្សាហារំ វឌ្ឍយិំសុ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘អវសេសា ភុញ្ជិំសុ, ន ភុញ្ជិំសូ’’តិ? ‘‘ន ភុញ្ជិំសុ, តាតា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ឥមស្មិំ គេហេ ឧបោសថទិវសេសុ សាយមាសំ ន ភុញ្ជន្តិ, សព្ពេវ ឧបោសថិកា ហោន្តិ. អន្តមសោ ថនបាយិនោបិ ទារកេ មុខំ វិក្ខាលាបេត្វា ចតុមធុរំ មុខេ បក្ខិបាបេត្វា មហាសេដ្ឋិ ឧបោសថិកេ ការេតិ. គន្ធតេលប្បទីបេ ជាលន្តេ ខុទ្ទកមហល្លកទារកា សយនគតា ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយន្តិ. តុយ្ហំ បន ឧបោសថទិវសភាវំ កថេតុំ សតិំ ន ករិម្ហា. តស្មា តវេវ ភត្តំ បក្កំ, នំ ភុញ្ជស្សូតិ. សចេ ឥទានិ ឧបោសថិកេន ភវិតុំ វដ្ដតិ, អហម្បិ ភវេយ្យន្តិ. ‘‘ឥទំ សេដ្ឋិ ជានាតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ នំ បុច្ឆថា’’តិ. តេ គន្ត្វា សេដ្ឋិំ បុច្ឆិំសុ. សោ ឯវមាហ – ‘‘ឥទានិ បន អភុញ្ជិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋហន្តោ ឧបឌ្ឍំ ឧបោសថកម្មំ លភិស្សតី’’តិ. ឥតរោ តំ សុត្វា តថា អកាសិ.

តស្ស សកលទិវសំ កម្មំ កត្វា ឆាតស្ស សរីរេ វាតា កុប្បិំសុ. សោ យោត្តេន ឧរំ ពន្ធិត្វា យោត្តកោដិយំ គហេត្វា បរិវត្តតិ. សេដ្ឋិ តំ បវត្តិំ សុត្វា ឧក្កាហិ ធារិយមានាហិ ចតុមធុរំ គាហាបេត្វា តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា, ‘‘កិំ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមិ, វាតា មេ កុប្បិតា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឧដ្ឋាយ ឥទំ ភេសជ្ជំ ខាទាហី’’តិ. ‘‘តុម្ហេបិ ខាទថ, សាមី’’តិ. ‘‘អម្ហាកំ អផាសុកំ នត្ថិ, ត្វំ ខាទាហី’’តិ. ‘‘សាមិ, អហំ ឧបោសថកម្មំ ករោន្តោ សកលំ កាតុំ នាសក្ខិំ, ឧបឌ្ឍកម្មម្បិ មេ វិកលំ មា អហោសី’’តិ ន ឥច្ឆិ. ‘‘មា ឯវំ ករិ, តាតា’’តិ វុច្ចមានោបិ អនិច្ឆិត្វា អរុណេ ឧដ្ឋហន្តេ មិលាតមាលា វិយ កាលំ កត្វា តស្មិំ និគ្រោធរុក្ខេ ទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្មា ឥមមត្ថំ កថេត្វា ‘‘សោ សេដ្ឋិ ពុទ្ធមាមកោ, ធម្មមាមកោ, សង្ឃមាមកោ, តំ និស្សាយ កតស្ស ឧបឌ្ឍុបោសថកម្មស្ស និស្សន្ទេនេសា សម្បត្តិ មយា លទ្ធា’’តិ អាហ.

‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនំ សុត្វាវ បញ្ចសតា តាបសា ឧដ្ឋាយ ទេវតាយ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘ពុទ្ធោតិ វទេសិ, ពុទ្ធោតិ វទេសី’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ពុទ្ធោតិ វទាមិ, ពុទ្ធោតិ វទាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ បដិជានាបេត្វា ‘‘ឃោសោបិ ខោ ឯសោ ទុល្លភោ លោកស្មិ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេត្វា ‘‘ទេវតេ អនេកេសុ កប្បសតសហស្សេសុ អសុតបុព្ពំ សទ្ទំ តយា សុណាបិតម្ហា’’តិ អាហំសុ. អថ អន្តេវាសិនោ អាចរិយំ ឯតទវោចុំ – ‘‘តេន ហិ សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ. ‘‘តាតា, តយោ សេដ្ឋិនោ អម្ហាកំ ពហូបការា, ស្វេ តេសំ និវេសនេ ភិក្ខំ គណ្ហិត្វា តេសម្បិ អាចិក្ខិត្វា គមិស្សាម, អធិវាសេថ, តាតា’’តិ. តេ អធិវាសយិំសុ. បុនទិវសេ សេដ្ឋិនោ យាគុភត្តំ សម្បាទេត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា ‘‘អជ្ជ នោ អយ្យានំ អាគមនទិវសោ’’តិ ញត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា តេ អាទាយ និវេសនំ គន្ត្វា និសីទាបេត្វា ភិក្ខំ អទំសុ. តេ កតភត្តកិច្ចា មហាសេដ្ឋិនោ ‘‘មយំ គមិស្សាមា’’តិ វទិំសុ. ‘‘ននុ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អម្ហាកំ គហិតាវ បដិញ្ញា, ឥទានិ កុហិំ គច្ឆថា’’តិ? ‘‘លោកេ កិរ ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ, ធម្មោ ឧប្បន្នោ, សង្ឃោ ឧប្បន្នោ, តស្មា សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ បន តស្ស សត្ថុនោ សន្តិកំ តុម្ហាកញ្ញេវ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘អញ្ញេសម្បិ អវារិតំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អាគមេថ, មយម្បិ គមនបរិវច្ឆំ កត្វា គច្ឆាមា’’តិ. ‘‘តុម្ហេសុ បរិវច្ឆំ ករោន្តេសុ អម្ហាកំ បបញ្ចោ ហោតិ, មយំ បុរតោ គច្ឆាម, តុម្ហេ បច្ឆា អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ វត្វា តេ បុរេតរំ គន្ត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទិស្វា អភិត្ថវិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. អថ នេសំ សត្ថា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេបិ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ វចនសមនន្តរំយេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា ឯហិភិក្ខូ អហេសុំ.

តេបិ ខោ តយោ សេដ្ឋិនោ បញ្ចហិ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ភត្តច្ឆាទនសប្បិមធុផាណិតាទីនិ ទានូបករណានិ អាទាយ សាវត្ថិំ បត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ធម្មកថំ សុត្វា កថាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ អទ្ធមាសមត្តម្បិ ទានំ ទទមានា សត្ថុ សន្តិកេ វសិត្វា កោសម្ពិំ អាគមនត្ថាយ សត្ថារំ យាចិត្វា សត្ថារា បដិញ្ញំ ទទន្តេន ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ គហបតយោ តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ វុត្តេ, ‘‘អញ្ញាតំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ បហិតសាសនេន អាគន្តុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា កោសម្ពិំ គន្ត្វា ឃោសកសេដ្ឋិ ឃោសិតារាមំ, កុក្កុដសេដ្ឋិ កុក្កុដារាមំ, បាវារិកសេដ្ឋិ បាវារិការាមន្តិ តយោ មហាវិហារេ ការេត្វា សត្ថុ អាគមនត្ថាយ សាសនំ បហិណិំសុ. សត្ថា តេសំ សាសនំ សុត្វា តត្ថ អគមាសិ. តេ បច្ចុគ្គន្ត្វា សត្ថារំ វិហារំ បវេសេត្វា វារេន វារេន បដិជគ្គន្តិ. សត្ថា ទេវសិកំ ឯកេកស្មិំ វិហារេ វសតិ. យស្ស វិហារេ វុដ្ឋោ ហោតិ, តស្សេវ ឃរទ្វារេ បិណ្ឌាយ ចរតិ. តេសំ បន តិណ្ណំ សេដ្ឋីនំ ឧបដ្ឋាកោ សុមនោ នាម មាលាការោ អហោសិ. សោ តេ សេដ្ឋិនោ ឯវមាហ – ‘‘អហំ តុម្ហាកំ ទីឃរត្តំ ឧបការកោ, សត្ថារំ ភោជេតុកាមោម្ហិ, មយ្ហម្បិ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទេថា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ភណេ ស្វេ ភោជេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, សាមី’’តិ សោ សត្ថារំ និមន្តេត្វា សក្ការំ បដិយាទេសិ.

តទា រាជា សាមាវតិយា ទេវសិកំ បុប្ផមូលេ អដ្ឋ កហាបណេ ទេតិ. តស្សា ខុជ្ជុត្តរា នាម ទាសី សុមនមាលាការស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា និពទ្ធំ បុប្ផានិ គណ្ហាតិ. អថ នំ តស្មិំ ទិវសេ អាគតំ មាលាការោ អាហ – ‘‘មយា សត្ថា និមន្តិតោ, អជ្ជ បុប្ផេហិ សត្ថារំ បូជេស្សាមិ, តិដ្ឋ តាវ, ត្វំ បរិវេសនាយ សហាយិកា ហុត្វា ធម្មំ សុត្វា អវសេសានិ បុប្ផានិ គហេត្វា គមិស្សសី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ អធិវាសេសិ. សុមនោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា អនុមោទនករណត្ថាយ បត្តំ អគ្គហេសិ. សត្ថា អនុមោទនធម្មទេសនំ អារភិ. ខុជ្ជុត្តរាបិ សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តីយេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សា អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ចត្តារោ កហាបណេ អត្តនោ គហេត្វា ចតូហិ បុប្ផានិ គហេត្វា គច្ឆតិ, តំ ទិវសំ អដ្ឋហិបិ បុប្ផានិ គហេត្វា គតា. អថ នំ សាមាវតី អាហ – ‘‘កិំ នុ ខោ, អម្ម, អជ្ជ អម្ហាកំ រញ្ញា ទ្វិគុណំ បុប្ផមូលំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘នោ, អយ្យេ’’តិ. ‘‘អថ កស្មា ពហូនិ បុប្ផានី’’តិ? ‘‘អញ្ញេសុ ទិវសេសុ អហំ ចត្តារោ កហាបណេ អត្តនោ គហេត្វា ចតូហិ បុប្ផានិ អាហរាមី’’តិ. ‘‘អជ្ជ កស្មា ន គណ្ហី’’តិ? ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ធម្មកថំ សុត្វា ធម្មស្ស អធិគតត្តា’’តិ. អថ នំ ‘‘អរេ, ទុដ្ឋទាសិ ឯត្តកំ កាលំ តយា គហិតកហាបណេ មេ ទេហី’’តិ អតជ្ជេត្វា, ‘‘អម្ម, តយា បិវិតំ អមតំ អម្ហេបិ បាយេហី’’តិ វត្វា ‘‘តេន ហិ មំ ន្ហាបេហី’’តិ វុត្តេ សោឡសហិ គន្ធោទកឃដេហិ ន្ហាបេត្វា ទ្វេ មដ្ឋសាដកេ ទាបេសិ. សា ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ ឯកំសំ បារុបិត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា ឯកំ ពីជនិំ អាហរាបេត្វា អាសនេ និសីទិត្វា ចិត្រពីជនិំ អាទាយ បញ្ច មាតុគាមសតានិ អាមន្តេត្វា តាសំ សត្ថារា ទេសិតនិយាមេនេវ ធម្មំ ទេសេសិ. តស្សា ធម្មកថំ សុត្វា តា សព្ពាបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ.

តា សព្ពាបិ ខុជ្ជុត្តរំ វន្ទិត្វា, ‘‘អម្ម, អជ្ជតោ បដ្ឋាយ ត្វំ កិលិដ្ឋកម្មំ មា ករិ, អម្ហាកំ មាតុដ្ឋានេ ច អាចរិយដ្ឋានេ ច ឋត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារា ទេសិតំ ធម្មំ សុត្វា អម្ហាកំ កថេហី’’តិ វទិំសុ. សា តថា ករោន្តី អបរភាគេ តិបិដកធរា ជាតា. អថ នំ សត្ថា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវិកានំ ឧបាសិកានំ ពហុស្សុតានំ ធម្មកថិកានំ យទិទំ ខុជ្ជុត្តរា’’តិ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. តាបិ ខោ បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ តំ ឯវមាហំសុ – ‘‘អម្ម, សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមាម្ហា, តំ នោ ទស្សេហិ, គន្ធមាលាទីហិ តំ បូជេស្សាមា’’តិ. ‘‘អយ្យេ, រាជកុលំ នាម ភារិយំ, តុម្ហេ គហេត្វា ពហិ គន្តុំ ន សក្កា’’តិ. ‘‘អម្ម, នោ មា នាសេហិ, ទស្សេហេវ អម្ហាកំ សត្ថារ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ តុម្ហាកំ វសនគព្ភានំ ភិត្តីសុ យត្តកេន ឱលោកេតុំ សក្កា ហោតិ, តត្តកំ ឆិទ្ទំ កត្វា គន្ធមាលាទីនិ អាហរាបេត្វា សត្ថារំ តិណ្ណំ សេដ្ឋីនំ ឃរទ្វារំ គច្ឆន្តំ តុម្ហេ តេសុ តេសុ ឋានេសុ ឋត្វា ឱលោកេថ ចេវ, ហត្ថេ ច បសារេត្វា វន្ទថ, បូជេថ ចា’’តិ. តា តថា កត្វា សត្ថារំ គច្ឆន្តញ្ច អាគច្ឆន្តញ្ច ឱលោកេត្វា វន្ទិំសុ ចេវ បូជេសុញ្ច.

អថេកទិវសំ មាគណ្ឌិយា អត្តនោ បាសាទតលតោ និក្ខមិត្វា ចង្កមមានា តាសំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា គព្ភេសុ ឆិទ្ទំ ទិស្វា, ‘‘ឥទំ កិ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា, តាហិ តស្សា សត្ថរិ អាឃាតពទ្ធភាវំ អជានន្តីហិ ‘‘សត្ថា ឥមំ នគរំ អាគតោ, មយំ ឯត្ថ ឋត្វា សត្ថារំ វន្ទាម ចេវ បូជេម ចា’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាគតោ នាម ឥមំ នគរំ សមណោ គោតមោ, ឥទានិស្ស កត្តព្ពំ ជានិស្សាមិ, ឥមាបិ តស្ស ឧបដ្ឋាយិកា, ឥមាសម្បិ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘មហារាជ, សាមាវតិមិស្សិកានំ ពហិទ្ធា បត្ថនា អត្ថិ, កតិបាហេនេវ តេ ជីវិតំ មារេស្សន្តី’’តិ. រាជា ‘‘ន តា ឯវរូបំ ករិស្សន្តី’’តិ ន សទ្ទហិ. បុនប្បុនំ វុត្តេបិ ន សទ្ទហិ ឯវ. អថ នំ ឯវំ តិក្ខត្តុំ វុត្តេបិ អសទ្ទហន្តំ ‘‘សចេ មេ ន សទ្ទហសិ, តាសំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ឧបចារេហិ, មហារាជា’’តិ អាហ. រាជា គន្ត្វា គព្ភេសុ ឆិទ្ទំ ទិស្វា, ‘‘ឥទំ កិ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា, តស្មិំ អត្ថេ អារោចិតេ តាសំ អកុជ្ឈិត្វា, កិញ្ចិ អវត្វាវ ឆិទ្ទានិ បិទហាបេត្វា សព្ពគព្ភេសុ ឧទ្ធច្ឆិទ្ទកវាតបានានិ ការេសិ. ឧទ្ធច្ឆិទ្ទកវាតបានានិ កិរ តស្មិំ កាលេ ឧប្បន្នានិ. មាគណ្ឌិយា តាសំ កិញ្ចិ កាតុំ អសក្កុណិត្វា, ‘‘សមណស្ស គោតមស្សេវ កត្តព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ នាគរានំ លញ្ជំ ទត្វា, ‘‘សមណំ គោតមំ អន្តោនគរំ បវិសិត្វា វិចរន្តំ ទាសកម្មករបោរិសេហិ អក្កោសេត្វា បរិភាសេត្វា បលាបេថា’’តិ អាណាបេសិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកា តីសុ រតនេសុ អប្បសន្នា អន្តោនគរំ បវិដ្ឋំ សត្ថារំ អនុពន្ធិត្វា, ‘‘ចោរោសិ, ពាលោសិ, មូឡ្ហោសិ, ឱដ្ឋោសិ, គោណោសិ, គទ្រភោសិ, នេរយិកោសិ, តិរច្ឆានគតោសិ, នត្ថិ តុយ្ហំ សុគតិ, ទុគ្គតិយេវ តុយ្ហំ បាដិកង្ខា’’តិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ.

តំ សុត្វា អាយស្មា អានន្ទោ សត្ថារំ ឯតទវោច – ‘‘ភន្តេ, ឥមេ នាគរា អម្ហេ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ, ឥតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆាមា’’តិ. ‘‘កុហិំ, អានន្ទោតិ’’? ‘‘អញ្ញំ នគរំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តត្ថ មនុស្សេសុ អក្កោសន្តេសុ បុន កត្ថ គមិស្សាម, អានន្ទោ’’តិ? ‘‘តតោបិ អញ្ញំ នគរំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តត្ថាបិ មនុស្សេសុ អក្កោសន្តេសុ កុហិំ គមិស្សាមា’’តិ? ‘‘តតោបិ អញ្ញំ នគរំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អានន្ទ, ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. យត្ថ អធិករណំ ឧប្បន្នំ, តត្ថេវ តស្មិំ វូបសន្តេ អញ្ញត្ថ គន្តុំ វដ្ដតិ. កេ បន តេ, អានន្ទ, អក្កោសន្តី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ទាសកម្មករេ ឧបាទាយ សព្ពេ អក្កោសន្តី’’តិ. ‘‘អហំ, អានន្ទ, សង្គាមំ ឱតិណ្ណហត្ថិសទិសោ, សង្គាមំ ឱតិណ្ណហត្ថិនោ ហិ ចតូហិ ទិសាហិ អាគតេ សរេ សហិតុំ ភារោ, តថេវ ពហូហិ ទុស្សីលេហិ កថិតកថានំ សហនំ នាម មយ្ហំ ភារោ’’តិ វត្វា អត្តានំ អារព្ភ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា នាគវគ្គេ តិស្សោ គាថា អភាសិ –

‘‘អហំ នាគោវ សង្គាមេ, ចាបតោ បតិតំ សរំ;

អតិវាក្យំ តិតិក្ខិស្សំ, ទុស្សីលោ ហិ ពហុជ្ជនោ.

‘‘ទន្តំ នយន្តិ សមិតិំ, ទន្តំ រាជាភិរូហតិ;

ទន្តោ សេដ្ឋោ មនុស្សេសុ, យោតិវាក្យំ តិតិក្ខតិ.

‘‘វរមស្សតរា ទន្តា, អាជានីយា ច សិន្ធវា;

កុញ្ជរា ច មហានាគា, អត្តទន្តោ តតោ វរ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣២០-៣២២);

ធម្មកថា សម្បត្តមហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសិ. ឯវំ ធម្មំ ទេសេត្វា មា ចិន្តយិ, អានន្ទ, ឯតេ សត្តាហមត្តមេវ អក្កោសិស្សន្តិ, អដ្ឋមេ ទិវសេ តុណ្ហី ភវិស្សន្តិ, ពុទ្ធានញ្ហិ ឧប្បន្នំ អធិករណំ សត្តាហតោ ឧត្តរិ ន គច្ឆតិ. មាគណ្ឌិយា សត្ថារំ អក្កោសាបេត្វា បលាបេតុំ អសក្កោន្តី, ‘‘កិំ នុ ខោ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ឥមា ឯតស្ស ឧបត្ថម្ភភូតា, ឯតាសម្បិ ព្យសនំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកទិវសំ រញ្ញោ សុរាបានដ្ឋានេ ឧបដ្ឋានំ ករោន្តី ចូឡបិតុ សាសនំ បហិណិ ‘‘អត្ថោ មេ កិរ កុក្កុដេហិ, អដ្ឋ មតកុក្កុដេ, អដ្ឋ សជីវកុក្កុដេ ច គហេត្វា អាគច្ឆតុ, អាគន្ត្វា ច សោបានមត្ថកេ ឋត្វា អាគតភាវំ និវេទេត្វា ‘បវិសតូ’តិ វុត្តេបិ អបវិសិត្វា បឋមំ អដ្ឋ សជីវកុក្កុដេ បហិណតុ, ‘បច្ឆា ឥតរេ’’’តិ. ចូឡាបដ្ឋាកស្ស ច ‘‘មម វចនំ ករេយ្យាសី’’តិ លញ្ជំ អទាសិ. មាគណ្ឌិយោ អាគន្ត្វា, រញ្ញោ និវេទាបេត្វា, ‘‘បវិសតូ’’តិ វុត្តេ, ‘‘រញ្ញោ អាបានភូមិំ ន បវិសិស្សាមី’’តិ អាហ. ឥតរា ចូឡុបដ្ឋាកំ បហិណិ – ‘‘គច្ឆ, តាត, មម ចូឡបិតុ សន្តិក’’ន្តិ. សោ គន្ត្វា តេន ទិន្នេ អដ្ឋ សជីវកុក្កុដេ អានេត្វា, ‘‘ទេវ, បុរោហិតេន បណ្ណាការោ បហិតោ’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ភទ្ទកោ វត នោ ឧត្តរិភង្គោ ឧប្បន្នោ, កោ នុ ខោ បចេយ្យា’’តិ អាហ. មាគណ្ឌិយា, ‘‘មហារាជ, សាមាវតិប្បមុខា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ និក្កម្មិកា វិចរន្តិ, តាសំ បេសេហិ, តា បចិត្វា អាហរិស្សន្តី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘គច្ឆ, តាសំ ទត្វា អញ្ញស្ស កិរ ហត្ថេ អទត្វា សយមេវ មារេត្វា បចន្តូ’’តិ បេសេសិ. ចូឡុបដ្ឋាកោ ‘‘សាធុ ទេវា’’តិ គន្ត្វា តថា វត្វា តាហិ ‘‘មយំ បាណាតិបាតំ ន ករោមា’’តិ បដិក្ខិត្តោ អាគន្ត្វា តមត្ថំ រញ្ញោ អារោចេសិ. មាគណ្ឌិយា ‘‘ទិដ្ឋំ តេ, មហារាជ, ឥទានិ តាសំ បាណាតិបាតស្ស ករណំ វា អករណំ វា ជានិស្សសិ, ‘សមណស្ស គោតមស្ស បចិត្វា បេសេន្តូ’តិ វទេហិ ទេវា’’តិ អាហ. រាជា តថា វត្វា បេសេសិ. ឥតរោ តេ គហេត្វា គច្ឆន្តោ វិយ ហុត្វា គន្ត្វា តេ កុក្កុដេ បុរោហិតស្ស ទត្វា មតកុក្កុដេ តាសំ សន្តិកំ នេត្វា, ‘‘ឥមេ កិរ កុក្កុដេ បចិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ បហិណថា’’តិ អាហ. តា, ‘‘សាមិ, អាហរ, ឥទំ នាម អម្ហាកំ កិច្ច’’ន្តិ បច្ចុគ្គន្ត្វា គណ្ហិំសុ. សោ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘កិំ, តាតា’’តិ បុដ្ឋោ, ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស បចិត្វា បេសេថាតិ វុត្តមត្តេយេវ បដិមគ្គំ អាគន្ត្វា គណ្ហិំសូ’’តិ អាចិក្ខិ. មាគណ្ឌិយា ‘‘បស្ស, មហារាជ, ន តា តុម្ហាទិសានំ ករោន្តិ, ពហិទ្ធា បត្ថនា តាសំ អត្ថីតិ វុត្តេ ន សទ្ទហសី’’តិ អាហ. រាជា តំ សុត្វាបិ អធិវាសេត្វា តុណ្ហីយេវ អហោសិ. មាគណ្ឌិយា ‘‘កិំ នុ ខោ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ.

តទា បន រាជា ‘‘សាមាវតិយា វាសុលទត្តាយ មាគណ្ឌិយាយ ចា’’តិ តិស្សន្នម្បិ ឯតាសំ បាសាទតលេ វារេន វារេន សត្តាហំ សត្តាហំ វីតិនាមេតិ. អថ នំ ‘‘ស្វេ វា បរសុវេ វា សាមាវតិយា បាសាទតលំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វា មាគណ្ឌិយា ចូឡបិតុ សាសនំ បហិណិ – ‘‘អគទេន កិរ ទាឋា ធោវិត្វា ឯកំ សប្បំ បេសេតូ’’តិ. សោ តថា កត្វា បេសេសិ. រាជា អត្តនោ គមនដ្ឋានំ ហត្ថិកន្តវីណំ អាទាយយេវ គច្ឆតិ, តស្សា បោក្ខរេ ឯកំ ឆិទ្ទំ អត្ថិ. មាគណ្ឌិយា តេន ឆិទ្ទេន សប្បំ បវេសេត្វា ឆិទ្ទំ មាលាគុឡេន ថកេសិ. សប្បោ ទ្វីហតីហំ អន្តោវីណាយមេវ អហោសិ. មាគណ្ឌិយា រញ្ញោ គមនទិវសេ ‘‘អជ្ជ កតរិស្សិត្ថិយា បាសាទំ គមិស្សសិ ទេវា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សាមាវតិយា’’តិ វុត្តេ, ‘‘អជ្ជ មយា, មហារាជ, អមនាបោ សុបិនោ ទិដ្ឋោ. ន សក្កា តត្ថ គន្តុំ, ទេវា’’តិ? ‘‘គច្ឆាមេវា’’តិ. សា យាវ តតិយំ វារេត្វា, ‘‘ឯវំ សន្តេ អហម្បិ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ គមិស្សាមិ, ទេវា’’តិ វត្វា និវត្តិយមានាបិ អនិវត្តិត្វា, ‘‘ន ជានាមិ, កិំ ភវិស្សតិ ទេវា’’តិ រញ្ញា សទ្ធិំយេវ អគមាសិ.

រាជា សាមាវតិមិស្សិកាហិ ទិន្នានិ វត្ថបុប្ផគន្ធាភរណានិ ធារេត្វា សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា វីណំ ឧស្សីសកេ ឋបេត្វា សយនេ និបជ្ជិ. មាគណ្ឌិយា អបរាបរំ វិចរន្តី វិយ ហុត្វា វីណាឆិទ្ទតោ បុប្ផគុឡំ អបនេសិ. សប្បោ ទ្វីហតីហំ និរាហារោ តេន ឆិទ្ទេន និក្ខមិត្វា បស្សសន្តោ ផណំ កត្វា សយនបិដ្ឋេ និបជ្ជិ. មាគណ្ឌិយា តំ ទិស្វា, ‘‘ធី ធី, ទេវ, សប្បោ’’តិ មហាសទ្ទំ កត្វា រាជានញ្ច តា ច អក្កោសន្តី, ‘‘អយំ អន្ធពាលរាជា អលក្ខិកោ មយ្ហំ វចនំ ន សុណាតិ, ឥមាបិ និស្សិរីកា ទុព្ពិនីតា, កិំ នាម រញ្ញោ សន្តិកា ន លភន្តិ, កិំ នុ តុម្ហេ ឥមស្មិំ មតេយេវ សុខំ ជីវិស្សថ, ជីវន្តេ ទុក្ខំ ជីវថ, ‘អជ្ជ មយា បាបសុបិនោ ទិដ្ឋោ, សាមាវតិយា បាសាទំ គន្តុំ ន វដ្ដតី’តិ វារេន្តិយាបិ មេ វចនំ ន សុណសិ, ទេវា’’តិ អាហ. រាជា សប្បំ ទិស្វា មរណភយតជ្ជិតោ ‘‘ឯវរូបម្បិ នាម ឥមា ករិស្សន្តិ, អហោ បាបា, អហំ ឥមាសំ បាបភាវំ អាចិក្ខន្តិយាបិ ឥមិស្សា វចនំ ន សទ្ទហិំ, បឋមំ អត្តនោ គព្ភេសុ ឆិទ្ទានិ កត្វា និសិន្នា, បុន មយា បេសិតេ កុក្កុដេ បដិបហិណិំសុ, អជ្ជ សយនេ សប្បំ វិស្សជ្ជិំសូ’’តិ កោធេន សម្បជ្ជលិតោ វិយ អហោសិ.

សាមាវតីបិ បញ្ចន្នំ ឥត្ថិសតានំ ឱវាទំ អទាសិ – ‘‘អម្មា, អម្ហាកំ អញ្ញំ បដិសរណំ នត្ថិ, នរិន្ទេ ច ទេវិយា ច អត្តនិ ច សមមេវ មេត្តចិត្តំ បវត្តេថ, មា កស្សចិ កោបំ ករិត្ថា’’តិ. រាជា សហស្សថាមំ សិង្គធនុំ អាទាយ ជិយំ បោថេត្វា វិសបីតំ សរំ សន្នយ្ហិត្វា សាមាវតិំ ធុរេ កត្វា សព្ពា តា បដិបាដិយា ឋបាបេត្វា សាមាវតិយា ឧរេ សរំ វិស្សជ្ជេសិ. សោ តស្សា មេត្តានុភាវេន បដិនិវត្តិត្វា អាគតមគ្គាភិមុខោវ ហុត្វា រញ្ញោ ហទយំ បវិសន្តោ វិយ អដ្ឋាសិ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ខិត្តោ សរោ សិលម្បិ វិនិវិជ្ឈិត្វា គច្ឆតិ, អាកាសេ បដិហននកដ្ឋានំ នត្ថិ, អថ ច បនេស និវត្តិត្វា មម ហទយាភិមុខោ ជាតោ, អយញ្ហិ នាម និស្សត្តោ និជ្ជីវោ សរោបិ ឯតិស្សា គុណំ ជានាតិ, អហំ មនុស្សភូតោបិ ន ជានាមី’’តិ, សោ ធនុំ ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សាមាវតិយា បាទមូលេ ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សម្មុយ្ហាមិ បមុយ្ហាមិ, សព្ពា មុយ្ហន្តិ មេ ទិសា;

សាមាវតិ មំ តាយស្សុ, ត្វញ្ច មេ សរណំ ភវា’’តិ.

សា តស្ស វចនំ សុត្វា, ‘‘សាធុ, ទេវ, មំ សរណំ គច្ឆា’’តិ អវត្វា, ‘‘យមហំ, មហារាជ, សរណំ គតា, តមេវ ត្វម្បិ សរណំ គច្ឆាហី’’តិ ឥទំ វត្វា សាមាវតី សម្មាសម្ពុទ្ធសាវិកា –

‘‘មា មំ ត្វំ សរណំ គច្ឆ, យមហំ សរណំ គតា;

ឯស ពុទ្ធោ មហារាជ, ឯស ពុទ្ធោ អនុត្តរោ;

សរណំ គច្ឆ តំ ពុទ្ធំ, ត្វញ្ច មេ សរណំ ភវា’’តិ. –

អាហ. រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា, ‘‘ឥទានាហំ អតិរេកតរំ ភាយាមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឯស ភិយ្យោ បមុយ្ហាមិ, សព្ពា មុយ្ហន្តិ មេ ទិសា;

សាមាវតិ មំ តាយស្សុ, ត្វញ្ច មេ សរណំ ភវា’’តិ.

អថ នំ សា បុរិមនយេនេវ បុន បដិក្ខិបិត្វា, ‘‘តេន ហិ ត្វញ្ច សរណំ គច្ឆាមិ, សត្ថារញ្ច សរណំ គច្ឆាមិ, វរញ្ច តេ ទម្មី’’តិ វុត្តេ, ‘‘វរោ គហិតោ ហោតុ, មហារាជា’’តិ អាហ. សោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សរណំ គន្ត្វា និមន្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា សាមាវតិំ អាមន្តេត្វា, ‘‘ឧដ្ឋេហិ, វរំ គណ្ហា’’តិ អាហ. ‘‘មហារាជ, មយ្ហំ ហិរញ្ញាទីហិ អត្ថោ នត្ថិ, ឥមំ បន មេ វរំ ទេហិ, តថា ករោហិ, យថា សត្ថា និពទ្ធំ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ឥធាគច្ឆតិ, ធម្មំ សុណិស្សាមី’’តិ. រាជា សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និពទ្ធំ ឥធាគច្ឆថ, សាមាវតិមិស្សិកា ‘ធម្មំ សុណិស្សាមា’តិ វទន្តី’’តិ អាហ. ‘‘មហារាជ, ពុទ្ធានំ នាម ឯកស្មិំ ឋានេ និពទ្ធំ គន្តុំ ន វដ្ដតិ, មហាជនោ សត្ថារំ អាគមនត្ថាយ បច្ចាសីសតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ឯកំ ភិក្ខុំ អាណាបេថា’’តិ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ អាណាបេសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អាទាយ និពទ្ធំ រាជកុលំ គច្ឆតិ. តាបិ ទេវិយោ និពទ្ធំ ថេរំ សបរិវារំ ភោជេន្តិ, ធម្មំ សុណន្តិ. តា ឯកទិវសំ ថេរស្ស ធម្មកថំ សុត្វា បសីទិត្វា, បញ្ចហិ ឧត្តរាសង្គសតេហិ ធម្មបូជំ អកំសុ. ឯកេកោ ឧត្តរាសង្គោ បញ្ច សតានិ បញ្ច សតានិ អគ្ឃតិ.

តា ឯកវត្ថា ទិស្វា រាជា បុច្ឆិ – ‘‘កុហិំ វោ ឧត្តរាសង្គោ’’តិ. ‘‘អយ្យស្ស នោ ទិន្នា’’តិ. ‘‘តេន សព្ពេ គហិតា’’តិ? ‘‘អាម, គហិតា’’តិ. រាជា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា តាហិ ឧត្តរាសង្គានំ ទិន្នភាវំ បុច្ឆិត្វា តាហិ ទិន្នភាវញ្ច ថេរេន គហិតភាវញ្ច សុត្វា, ‘‘ននុ, ភន្តេ, អតិពហូនិ វត្ថានិ, ឯត្តកេហិ កិំ ករិស្សថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អម្ហាកំ បហោនកានិ វត្ថានិ គណ្ហិត្វា សេសានិ ជិណ្ណចីវរិកានំ ភិក្ខូនំ ទស្សាមិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេ អត្តនោ ជិណ្ណចីវរានិ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ជិណ្ណតរចីវរិកានំ ទស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេ អត្តនោ ជិណ្ណតរចីវរានិ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘បច្ចត្ថរណានិ ករិស្សន្តី’’តិ. ‘‘បុរាណបច្ចត្ថរណានិ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ភូមត្ថរណានិ ករិស្សន្តី’’តិ. ‘‘បុរាណភូមត្ថរណានិ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘បាទបុញ្ឆនានិ ករិស្សន្តិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘បុរាណបាទបុញ្ឆនានិ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ កោដ្ដេត្វា មត្តិកាយ មទ្ទិត្វា ភិត្តិំ លិម្បិស្សន្តី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឯត្តកានិ កត្វាបិ អយ្យានំ ទិន្នានិ ន នស្សន្តី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. រាជា បសន្នោ អបរានិបិ បញ្ច វត្ថសតានិ អាហរាបេត្វា ថេរស្ស បាទមូលេ ឋបាបេសិ. ថេរោ កិរ បញ្ចសតគ្ឃនកានេវ វត្ថានិ បញ្ចសតភាគេន បាទមូលេ ឋបេត្វា ទិន្នានិ បញ្ចសតក្ខត្តុំ លភិ, សហស្សគ្ឃនកានិ សហស្សភាគេន បាទមូលេ ឋបេត្វា ទិន្នានិ សហស្សក្ខត្តុំ លភិ, សតសហស្សគ្ឃនកានិ សតសហស្សភាគេន បាទមូលេ ឋបេត្វា ទិន្នានិ សតសហស្សក្ខត្តុំ លភិ. ឯកំ ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ បញ្ច ទសាតិអាទិនា នយេន លទ្ធានំ បន គណនា នាម នត្ថិ. តថាគតេ កិរ បរិនិព្ពុតេ ថេរោ សកលជម្ពុទីបំ វិចរិត្វា សព្ពវិហារេសុ ភិក្ខូនំ អត្តនោ សន្តកានេវ បត្តចីវរានិ អទាសិ.

តទា មាគណ្ឌិយាបិ ‘‘យមហំ ករោមិ. តំ តថា អហុត្វា អញ្ញថាវ ហោតិ, ឥទានិ កិំ នុ ខោ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ រញ្ញេ ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆន្តេ ចូឡបិតុ សាសនំ បហិណិ – ‘‘សាមាវតិយា បាសាទំ គន្ត្វា, ទុស្សកោដ្ឋាគារានិ ច តេលកោដ្ឋាគារានិ ច វិវរាបេត្វា, ទុស្សានិ តេលចាដីសុ តេមេត្វា តេមេត្វា ថម្ភេ វេឋេត្វា តា សព្ពាបិ ឯកតោ កត្វា ទ្វារំ បិទហិត្វា ពហិ យន្តកំ ទត្វា ទណ្ឌទីបិកាហិ គេហេ អគ្គិំ ទទមានោ ឱតរិត្វា គច្ឆតូ’’តិ. សោ បាសាទំ អភិរុយ្ហ កោដ្ឋាគារានិ វិវរិត្វា វត្ថានិ តេលចាដីសុ តេមេត្វា តេមេត្វា ថម្ភេ វេឋេតុំ អារភិ. អថ នំ សាមាវតិប្បមុខា ឥត្ថិយោ ‘‘កិំ ឯតំ ចូឡបិតា’’តិ វទន្តិយោ ឧបសង្កមិំសុ. ‘‘អម្មា, រាជា ទឡ្ហិកម្មត្ថាយ ឥមេ ថម្ភេ តេលបិលោតិកាហិ វេឋាបេតិ, រាជគេហេ នាម សុយុត្តំ ទុយុត្តំ ទុជ្ជានំ, មា មេ សន្តិកេ ហោថ, អម្មា’’តិ ឯវំ វត្វា តា អាគតា គព្ភេ បវេសេត្វា ទ្វារានិ បិទហិត្វា ពហិ យន្តកំ ទត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ អគ្គិំ ទេន្តោ ឱតរិ. សាមាវតី តាសំ ឱវាទំ អទាសិ – ‘‘អម្ហាកំ អនមតគ្គេ សំសារេ វិចរន្តីនំ ឯវមេវ អគ្គិនា ឈាយមានានំ អត្តភាវានំ បរិច្ឆេទោ ពុទ្ធញាណេនបិ ន សុករោ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ. តា គេហេ ឈាយន្តេ វេទនាបរិគ្គហកម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តិយោ កាចិ ទុតិយផលំ, កាចិ តតិយផលំ បាបុណិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘ឥធ, ភន្តេ, រញ្ញោ ឧតេនស្ស ឧយ្យានគតស្ស អន្តេបុរំ ទឌ្ឍំ, បញ្ច ច ឥត្ថិសតានិ កាលកតានិ សាមាវតិប្បមុខានិ. តាសំ, ភន្តេ, ឧបាសិកានំ កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’តិ? សន្តេត្ថ, ភិក្ខវេ, ឧបាសិកាយោ សោតាបន្នា, សន្តិ សកទាគាមិយោ, សន្តិ អនាគាមិយោ, សព្ពា តា, ភិក្ខវេ, ឧបាសិកាយោ អនិប្ផលា កាលកតា’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘មោហសម្ពន្ធនោ លោកោ, ភព្ពរូបោវ ទិស្សតិ;

ឧបធីពន្ធនោ ពាលោ, តមសា បរិវារិតោ;

សស្សតោរិវ ខាយតិ, បស្សតោ នត្ថិ កិញ្ចន’’ន្តិ. (ឧទា. ៧០);

ឯវញ្ច បន វត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, សត្តា នាម វដ្ដេ វិចរន្តា និច្ចកាលំ អប្បមត្តា ហុត្វា បុញ្ញកម្មមេវ ន ករោន្តិ, បមាទិនោ ហុត្វា បាបកម្មម្បិ ករោន្តិ. តស្មា វដ្ដេ វិចរន្តា សុខម្បិ ទុក្ខម្បិ អនុភវន្តី’’តិ ធម្មំ ទេសេសិ.

រាជា ‘‘សាមាវតិយា គេហំ កិរ ឈាយតី’’តិ សុត្វា វេគេនាគច្ឆន្តោបិ អទឌ្ឍេ សម្បាបុណិតុំ នាសក្ខិ. អាគន្ត្វា បន គេហំ និព្ពាបេន្តោ ឧប្បន្នពលវទោមនស្សោ អមច្ចគណបរិវុតោ និសីទិត្វា សាមាវតិយា គុណេ អនុស្សរន្តោ, ‘‘កស្ស នុ ខោ ឥទំ កម្ម’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘មាគណ្ឌិយាយ ការិតំ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា, ‘‘តាសេត្វា បុច្ឆិយមានា ន កថេស្សតិ, សណិកំ ឧបាយេន បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អមច្ចេ អាហ – ‘‘អម្ភោ, អហំ ឥតោ បុព្ពេ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ អាសង្កិតបរិសង្កិតោវ ហោមិ, សាមាវតី មេ និច្ចំ ឱតារមេវ គវេសតិ, ឥទានិ បន មេ ចិត្តំ និព្ពុតំ ភវិស្សតិ, សុខេន ច វសិតុំ លភិស្សាមី’’តិ, តេ ‘‘កេន នុ ខោ, ទេវ, ឥទំ កត’’ន្តិ អាហំសុ. ‘‘មយិ សិនេហេន កេនចិ កតំ ភវិស្សតី’’តិ. មាគណ្ឌិយាបិ សមីបេ ឋិតា តំ សុត្វា, ‘‘នាញ្ញោ កោចិ កាតុំ សក្ខិស្សតិ, មយា កតំ, ទេវ, អហំ ចូឡបិតរំ អាណាបេត្វា ការេសិ’’ន្តិ អាហ. ‘‘តំ ឋបេត្វា អញ្ញោ មយិ សិនេហោ សត្តោ នាម នត្ថិ, បសន្នោស្មិ, វរំ តេ ទម្មិ, អត្តនោ ញាតិគណំ បក្កោសាបេហី’’តិ. សា ញាតកានំ សាសនំ បហិណិ – ‘‘រាជា មេ បសន្នោ វរំ ទេតិ, សីឃំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ. រាជា អាគតាគតានំ មហន្តំ សក្ការំ ការេសិ. តំ ទិស្វា តស្សា អញ្ញាតកាបិ លញ្ជំ ទត្វា ‘‘មយំ មាគណ្ឌិយាយ ញាតកា’’តិ អាគច្ឆិំសុ. រាជា តេ សព្ពេ គាហាបេត្វា រាជង្គណេ នាភិប្បមាណេ អាវាដេ ខណាបេត្វា តេ តត្ថ និសីទាបេត្វា បំសូហិ បូរេត្វា ឧបរិ បលាលេ វិកិរាបេត្វា អគ្គិំ ទាបេសិ. ចម្មស្ស ទឌ្ឍកាលេ អយនង្គលេន កសាបេត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌំ ហីរាហីរំ ការេសិ. មាគណ្ឌិយាយ សរីរតោបិ តិខិណេន សត្ថេន ឃនឃនដ្ឋានេសុ មំសំ ឧប្បាដេត្វា តេលកបាលំ ឧទ្ធនំ អារោបេត្វា បូវេ វិយ បចាបេត្វា តមេវ ខាទាបេសិ.

ធម្មសភាយម្បិ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អននុច្ឆវិកំ វត, អាវុសោ, ឯវរូបាយ សទ្ធាយ បសន្នាយ ឧបាសិកាយ ឯវរូបំ មរណ’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា, ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ អត្តភាវេ សាមាវតិប្បមុខានំ ឥត្ថីនំ ឯតំ អយុត្តំ សម្បត្តំ. បុព្ពេ កតកម្មស្ស បន យុត្តមេវ ឯតាហិ លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា, ‘‘កិំ, ភន្តេ, ឯតាហិ បុព្ពេ កតំ, តំ អាចិក្ខថា’’តិ តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ រាជគេហេ និពទ្ធំ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធា ភុញ្ជន្តិ. បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ តេ ឧបដ្ឋហន្តិ. តេសុ សត្ត បច្ចេកពុទ្ធា ហិមវន្តំ គច្ឆន្តិ, ឯកោ នទីតីរេ ឯកំ តិណគហនំ អត្ថិ, តត្ថ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. អថេកទិវសំ រាជា បច្ចេកពុទ្ធេសុ គតេសុ តា ឥត្ថិយោ អាទាយ នទិយំ ឧទកកីឡំ កីឡិតុំ គតោ. តត្ថ តា ឥត្ថិយោ ទិវសភាគំ ឧទកេ កីឡិត្វា ឧត្តរិត្វា សីតបីឡិតា អគ្គិំ វិសិព្ពេតុកាមា ‘‘អម្ហាកំ អគ្គិករណដ្ឋានំ ឱលោកេថា’’តិ អបរាបរំ វិចរន្តិយោ តំ តិណគហនំ ទិស្វា, ‘‘តិណរាសី’’តិ សញ្ញាយ តំ បរិវារេត្វា ឋិតា អគ្គិំ អទំសុ. តិណេសុ ឈាយិត្វា បតន្តេសុ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា, ‘‘នដ្ឋាម្ហា, អម្ហាកំ រញ្ញោ បច្ចេកពុទ្ធោ ឈាយតិ, រាជា ញត្វា អម្ហេ នាសេស្សតិ, សុទឌ្ឍំ នំ ករិស្សាមា’’តិ សព្ពា តា ឥត្ថិយោ ឥតោ ចិតោ ច ទារូនិ អាហរិត្វា តស្ស ឧបរិ ទារុរាសិំ ករិំសុ. មហាទារុរាសិ អហោសិ. អថ នំ អាលិម្បេត្វា, ‘‘ឥទានិ ឈាយិស្សតី’’តិ បក្កមិំសុ. តា បឋមំ អសញ្ចេតនិកា ហុត្វា កម្មុនា ន ពជ្ឈិំសុ, ឥទានិ បច្ឆា សញ្ចេតនាយ កម្មុនា ពជ្ឈិំសុ. បច្ចេកពុទ្ធំ បន អន្តោសមាបត្តិយំ សកដសហស្សេហិ ទារូនិ អាហរិត្វា អាលិម្បេន្តាបិ ឧស្មាការមត្តម្បិ គហេតុំ ន សក្កោន្តិ. តស្មា សោ សត្តមេ ទិវសេ ឧដ្ឋាយ យថាសុខំ អគមាសិ. តា តស្ស កម្មស្ស កតត្តា ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន អត្តភាវសតេ ឥមិនាវ និយាមេន គេហេ ឈាយមានេ ឈាយិំសុ. ឥទំ ឯតាសំ បុព្ពកម្មន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ ភិក្ខូ សត្ថារំ បដិបុច្ឆិំសុ – ‘‘ខុជ្ជុត្តរា បន, ភន្តេ, កេន កម្មេន ខុជ្ជា ជាតា, កេន កម្មេន មហាបញ្ញា, កេន កម្មេន សោតាបត្តិផលំ អធិគតា, កេន កម្មេន បរេសំ បេសនការិតា ជាតា’’តិ? ភិក្ខវេ, តស្សេវ រញ្ញោ ពារាណសិយំ រជ្ជំ ករណកាលេ ស្វេវ បច្ចេកពុទ្ធោ ថោកំ ខុជ្ជធាតុកោ អហោសិ. អថេកា ឧបដ្ឋាយិកា ឥត្ថី កម្ពលំ បារុបិត្វា សុវណ្ណសរណំ គហេត្វា, ‘‘អម្ហាកំ បច្ចេកពុទ្ធោ ឯវញ្ច ឯវញ្ច វិចរតី’’តិ ខុជ្ជា ហុត្វា តស្ស វិចរណាការំ ទស្សេសិ. តស្ស និស្សន្ទេន ខុជ្ជា ជាតា. តេ បន បច្ចេកពុទ្ធេ បឋមទិវសេ រាជគេហេ និសីទាបេត្វា បត្តេ គាហាបេត្វា បាយាសស្ស បូរេត្វា ទាបេសិ. ឧណ្ហបាយាសស្ស បូរេ បត្តេ បច្ចេកពុទ្ធា បរិវត្តេត្វា បរិវត្តេត្វា គណ្ហន្តិ. សា ឥត្ថី តេ តថា ករោន្តេ ទិស្វា អត្តនោ សន្តកានិ អដ្ឋ ទន្តវលយានិ ទត្វា, ‘‘ឥធ ឋបេត្វា គណ្ហថា’’តិ អាហ. តេសុ តថា កត្វា តំ ឱលោកេត្វា ឋិតេសុ តេសំ អធិប្បាយំ ញត្វា, ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឯតេហិ អត្ថោ. តុម្ហាកញ្ញេវ ឯតានិ បរិច្ចត្តានិ, គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ អាហ. តេ គហេត្វា នន្ទមូលកបព្ភារំ អគមំសុ. អជ្ជតនាបិ តានិ វលយានិ អរោគានេវ. សា តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ឥទានិ តិបិដកធរា មហាបញ្ញា ជាតា. បច្ចេកពុទ្ធានំ កតឧបដ្ឋានស្ស និស្សន្ទេន បន សោតាបត្តិផលំ បត្តា. ឥទមស្សា ពុទ្ធន្តរេ បុព្ពកម្មំ.

កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បន ឯកា ពារាណសិសេដ្ឋិនោ ធីតា វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយ អាទាសំ គហេត្វា អត្តានំ អលង្ករោន្តី និសីទិ. អថស្សា វិស្សាសិកា ឯកា ខីណាសវា ភិក្ខុនី តំ ទដ្ឋុំ អគមាសិ. ភិក្ខុនិយោ ហិ ខីណាសវាបិ សាយន្ហសមយេ ឧបដ្ឋាកកុលានិ ទដ្ឋុកាមា ហោន្តិ. តស្មិំ បន ខណេ សេដ្ឋិធីតាយ សន្តិកេ កាចិ បេសនការិកា នត្ថិ, សា ‘‘វន្ទាមិ, អយ្យេ, ឯតំ តាវ មេ បសាធនបេឡកំ គហេត្វា ទេថា’’តិ អាហ. ថេរី ចិន្តេសិ – ‘‘សចស្សា ឥមំ គណ្ហិត្វា ន ទស្សាមិ, មយិ អាឃាតំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ. សចេ បន ទស្សាមិ, បរស្ស បេសនការិកា ហុត្វា និព្ពត្តិស្សតិ. និរយសន្តាបតោ ខោ បន បរស្ស បេសនភាវោវ សេយ្យោ’’តិ. ‘‘សា អនុទយំ បដិច្ច តំ គហេត្វា តស្សា អទាសិ. តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន បរេសំ បេសនការិកា ជាតា’’តិ.

អថ បុនេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘សាមាវតិប្បមុខា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ គេហេ អគ្គិនា ឈាយិំសុ, មាគណ្ឌិយាយ ញាតកា ឧបរិ បលាលគ្គិំ ទត្វា អយនង្គលេហិ ភិន្នា, មាគណ្ឌិយា បក្កុថិតតេលេ បក្កា, កេ នុ ខោ ឯត្ថ ជីវន្តិ នាម, កេ មតា នាមា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា, ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, យេ កេចិ បមត្តា, តេ វស្សសតំ ជីវន្តាបិ មតាយេវ នាម. យេ អប្បមត្តា, តេ មតាបិ ជីវន្តិយេវ. តស្មា មាគណ្ឌិយា ជីវន្តីបិ មតាយេវ នាម, សាមាវតិប្បមុខា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ មតាបិ ជីវន្តិយេវ នាម. ន ហិ, ភិក្ខវេ, អប្បមត្តា មរន្តិ នាមា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២១. ‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ, បមាទោ មច្ចុនោ បទំ;

អប្បមត្តា ន មីយន្តិ, យេ បមត្តា យថា មតា.

២២. ‘‘ឯវំ វិសេសតោ ញត្វា, អប្បមាទម្ហិ បណ្ឌិតា;

អប្បមាទេ បមោទន្តិ, អរិយានំ គោចរេ រតា.

២៣. ‘‘តេ ឈាយិនោ សាតតិកា, និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមា;

ផុសន្តិ ធីរា និព្ពានំ, យោគក្ខេមំ អនុត្តរ’’ន្តិ.

តត្ថ អប្បមាទោតិ បទំ មហន្តំ អត្ថំ ទីបេតិ, មហន្តំ អត្ថំ គហេត្វា តិដ្ឋតិ. សកលម្បិ ហិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អាហរិត្វា កថិយមានំ អប្បមាទបទមេវ ឱតរតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ ជង្គលានំ បាណានំ បទជាតានិ, សព្ពានិ តានិ ហត្ថិបទេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ, ហត្ថិបទំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ យទិទំ មហន្តត្តេន. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេតេ អប្បមាទមូលកា អប្បមាទសមោសរណា, អប្បមាទោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១៤០).

សោ បនេស អត្ថតោ សតិយា អវិប្បវាសោ នាម. និច្ចំ ឧបដ្ឋិតាយ សតិយា ចេតំ នាមំ. អមតបទន្តិ អមតំ វុច្ចតិ និព្ពានំ. តញ្ហិ អជាតត្តា នុ ជីយតិ ន មីយតិ, តស្មា អមតន្តិ វុច្ចតិ. បជ្ជន្តិ ឥមិនាតិ បទំ, អមតំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. អមតស្ស បទំ អមតបទំ, អមតស្ស អធិគមូបាយោតិ វុត្តំ ហោតិ, បមាទោតិ បមជ្ជនភាវោ, មុដ្ឋស្សតិសង្ខាតស្ស សតិយា វោសគ្គស្សេតំ នាមំ. មច្ចុនោតិ មរណស្ស. បទន្តិ ឧបាយោ មគ្គោ. បមត្តោ ហិ ជាតិំ នាតិវត្តតិ, ជាតោ ជីយតិ ចេវ មីយតិ ចាតិ បមាទោ មច្ចុនោ បទំ នាម ហោតិ, មរណំ ឧបេតិ. អប្បមត្តា ន មីយន្តីតិ សតិយា សមន្នាគតា ហិ អប្បមត្តា ន មរន្តិ. អជរា អមរា ហោន្តីតិ ន សល្លក្ខេតព្ពំ. ន ហិ កោចិ សត្តោ អជរោ អមរោ នាម អត្ថិ, បមត្តស្ស បន វដ្ដំ នាម អបរិច្ឆិន្នំ, អប្បមត្តស្ស បរិច្ឆិន្នំ. តស្មា បមត្តា ជាតិអាទីហិ អបរិមុត្តត្តា ជីវន្តាបិ មតាយេវ នាម. អប្បមត្តា បន អប្បមាទលក្ខណំ វឌ្ឍេត្វា ខិប្បំ មគ្គផលានិ សច្ឆិកត្វា ទុតិយតតិយអត្តភាវេសុ ន និព្ពត្តន្តិ. តស្មា តេ ជីវន្តាបិ មតាបិ ន មីយន្តិយេវ នាម. យេ បមត្តា យថា មតាតិ យេ បន សត្តា បមត្តា, តេ បមាទមរណេន មតត្តា, យថា ហិ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទេន មតា ទារុក្ខន្ធសទិសា អបគតវិញ្ញាណា, តថេវ ហោន្តិ. តេសម្បិ ហិ មតានំ វិយ គហដ្ឋានំ តាវ ‘‘ទានំ ទស្សាម, សីលំ រក្ខិស្សាម, ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ ឯកចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ, បព្ពជិតានម្បិ ‘‘អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តាទីនិ បូរេស្សាម, ធុតង្គានិ សមាទិយិស្សាម, ភាវនំ វឌ្ឍេស្សាមា’’តិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ មតេន តេ កិំ នានាករណាវ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យេ បមត្តា យថា មតា’’តិ.

ឯវំ វិសេសតោ ញត្វាតិ បមត្តស្ស វដ្ដតោ និស្សរណំ នត្ថិ, អប្បមត្តស្ស អត្ថីតិ ឯវំ វិសេសតោវ ជានិត្វា. កេ បនេតំ វិសេសំ ជានន្តីតិ? អប្បមាទម្ហិ បណ្ឌិតាតិ យេ បណ្ឌិតា មេធាវិនោ សប្បញ្ញា អត្តនោ អប្បមាទេ ឋត្វា អប្បមាទំ វឌ្ឍេន្តិ, តេ ឯវំ វិសេសការណំ ជានន្តិ. អប្បមាទេ បមោទន្តីតិ តេ ឯវំ ញត្វា តស្មិំ អត្តនោ អប្បមាទេ បមោទន្តិ, បហំសិតមុខា តុដ្ឋបហដ្ឋា ហោន្តិ. អរិយានំ គោចរេ រតាតិ តេ ឯវំ អប្បមាទេ បមោទន្តា តំ អប្បមាទំ វឌ្ឍេត្វា អរិយានំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ គោចរសង្ខាតេ ចតុសតិបដ្ឋានាទិភេទេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ នវវិធលោកុត្តរធម្មេ ច រតា និរតា, អភិរតា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

តេ ឈាយិនោតិ តេ អប្បមត្តា បណ្ឌិតា អដ្ឋសមាបត្តិសង្ខាតេន អារម្មណូបនិជ្ឈានេន វិបស្សនាមគ្គផលសង្ខាតេន លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ចាតិ ទុវិធេនបិ ឈានេន ឈាយិនោ. សាតតិកាតិ អភិនិក្ខមនកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា សតតំ បវត្តកាយិកចេតសិកវីរិយា. និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមាតិ យំ តំ បុរិសថាមេន បុរិសវីរិយេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ, ន តំ អបាបុណិត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតីតិ ឯវរូបេន វីរិយេន អន្តរា អនោសក្កិត្វា និច្ចប្បវត្តេន ទឡ្ហបរក្កមេន សមន្នាគតា. ផុសន្តីតិ ឯត្ថ ទ្វេ ផុសនា ញាណផុសនា ច, វិបាកផុសនា ច. តត្ថ ចត្តារោ មគ្គា ញាណផុសនា នាម, ចត្តារិ ផលានិ វិបាកផុសនា នាម. តេសុ ឥធ វិបាកផុសនា អធិប្បេតា. អរិយផលេន និព្ពានំ សច្ឆិករោន្តោ ធីរា បណ្ឌិតា តាយ វិបាកផុសនាយ ផុសន្តិ, និព្ពានំ សច្ឆិករោន្តិ. យោគក្ខេមំ អនុត្តរន្តិ យេ ចត្តារោ យោគា មហាជនំ វដ្ដេ ឱសីទាបេន្តិ, តេហិ ខេមំ និព្ភយំ សព្ពេហិ លោកិយលោកុត្តរធម្មេហិ សេដ្ឋត្តា អនុត្តរន្តិ.

ទេសនាបរិយោសានេ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុំ. ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

សាមាវតីវត្ថុ បឋមំ.

២. កុម្ភឃោសកសេដ្ឋិវត្ថុ

ឧដ្ឋានវតោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ កុម្ភឃោសកំ អារព្ភ កថេសិ. រាជគហនគរស្មិញ្ហិ រាជគហសេដ្ឋិនោ គេហេ អហិវាតរោគោ ឧប្បជ្ជិ, តស្មិំ ឧប្បន្នេ មក្ខិកា អាទិំ កត្វា យាវ គាវា បឋមំ តិរច្ឆានគតា មរន្តិ, តតោ ទាសកម្មករោ, សព្ពបច្ឆា គេហសាមិកា, តស្មា សោ រោគោ សព្ពបច្ឆា សេដ្ឋិញ្ច ជាយញ្ច គណ្ហិ. តេ រោគេន ផុដ្ឋា បុត្តំ សន្តិកេ ឋិតំ ឱលោកេត្វា អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ តំ អាហំសុ – ‘‘តាត, ឥមស្មិំ កិរ រោគេ ឧប្បន្នេ ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា បលាយន្តាវ ជីវិតំ លភន្តិ, ត្វំ អម្ហេ អនោលោកេត្វា បលាយិត្វា ជីវន្តោ បុនាគន្ត្វា អម្ហាកំ អសុកដ្ឋានេ នាម ចត្តាលីស ធនកោដិយោ និទហិត្វា ឋបិតា, តា ឧទ្ធរិត្វា ជីវិកំ កប្បេយ្យាសី’’តិ. សោ តេសំ វចនំ សុត្វា រុទមានោ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា មរណភយភីតោ ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា បលាយិត្វា បព្ពតគហនំ គន្ត្វា ទ្វាទស វស្សានិ តត្ថ វសិត្វា មាតាបិតុវសនដ្ឋានំ បច្ចាគញ្ឆិ.

អថ នំ ទហរកាលេ គន្ត្វា បរូឡ្ហកេសមស្សុកាលេ អាគតត្តា ន កោចិ សញ្ជានិ. សោ មាតាបិតូហិ ទិន្នសញ្ញាវសេន ធនដ្ឋានំ គន្ត្វា ធនស្ស អរោគភាវំ ញត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មំ ន កោចិ សញ្ជានាតិ, សចាហំ ធនំ ឧទ្ធរិត្វា វលញ្ជិស្សាមិ, ‘ឯកេន ទុគ្គតេន និធិ ឧទ្ធដោ’តិ មំ គហេត្វា វិហេឋេយ្យុំ, យំនូនាហំ ភតិំ កត្វា ជីវេយ្យ’’ន្តិ. អថេកំ បិលោតិកំ និវាសេត្វា, ‘‘អត្ថិ កោចិ ភតកេន អត្ថិកោ’’តិ បុច្ឆន្តោ ភតកវីថិំ បាបុណិ. អថ នំ ភតកា ទិស្វា, ‘‘សចេ អម្ហាកំ ឯកំ កម្មំ ករិស្សសិ, ភត្តវេតនំ តេ ទស្សាមា’’តិ អាហំសុ. ‘‘កិំ កម្មំ នាមា’’តិ? ‘‘បពោធនចោទនកម្មំ. សចេ ឧស្សហសិ, បាតោវ ឧដ្ឋាយ ‘តាតា, ឧដ្ឋហថ, សកដានិ សន្នយ្ហថ, គោណេ យោជេថ, ហត្ថិអស្សានំ តិណត្ថាយ គមនវេលា; អម្មា, តុម្ហេបិ ឧដ្ឋហថ, យាគុំ បចថ, ភត្តំ បចថា’តិ វិចរិត្វា អារោចេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. អថស្ស វសនត្ថាយ ឯកំ ឃរំ អទំសុ. សោ ទេវសិកំ តំ កម្មំ អកាសិ.

អថស្ស ឯកទិវសំ រាជា ពិម្ពិសារោ សទ្ទមស្សោសិ. សោ បន សព្ពរវញ្ញូ អហោសិ. តស្មា ‘‘មហាធនស្ស បុរិសស្សេស សទ្ទោ’’តិ អាហ. អថស្ស សន្តិកេ ឋិតា ឯកា បរិចារិកា ‘‘រាជា យំ វា តំ វា ន កថេស្សតិ, ឥទំ មយា ញាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘គច្ឆ, តាត, ឯតំ ជានាហី’’តិ ឯកំ បុរិសំ បហិណិ. សោ វេគេន គន្ត្វា តំ ទិស្វា អាគន្ត្វា, ‘‘ឯកោ ភតកានំ ភតិការកោ កបណមនុស្សោ ឯសោ’’តិ អារោចេសិ. រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា តុណ្ហី ហុត្វា ទុតិយទិវសេបិ តតិយទិវសេបិ តំ តស្ស សទ្ទំ សុត្វា តថេវ អាហ. សាបិ បរិចារិកា តថេវ ចិន្តេត្វា បុនប្បុនំ បេសេត្វា, ‘‘កបណមនុស្សោ ឯសោ’’តិ វុត្តេ ចិន្តេសិ – ‘‘រាជា ‘កបណមនុស្សោ ឯសោ’តិ វចនំ សុត្វាបិ ន សទ្ទហតិ, បុនប្បុនំ ‘មហាធនស្ស បុរិសស្សេស សទ្ទោ’តិ វទតិ, ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេន, យថាសភាវតោ ឯតំ ញាតុំ វដ្ដតី’’តិ. សា រាជានំ អាហ, ‘‘ទេវ, អហំ សហស្សំ លភមានា ធីតរំ អាទាយ គន្ត្វា ឯតំ ធនំ រាជកុលំ បវេសេស្សាមី’’តិ. រាជា តស្សា សហស្សំ ទាបេសិ.

សា តំ គហេត្វា ធីតរំ ឯកំ មលិនធាតុកំ វត្ថំ និវាសាបេត្វា តាយ សទ្ធិំ រាជគេហតោ និក្ខមិត្វា មគ្គបដិបន្នា វិយ ភតកវីថិំ គន្ត្វា ឯកំ ឃរំ បវិសិត្វា, ‘‘អម្ម, មយំ មគ្គបដិបន្នា, ឯកាហទ្វីហំ ឥធ វិស្សមិត្វា គមិស្សាមា’’តិ អាហ. ‘‘អម្ម, ពហូនិ ឃរមានុសកានិ, ន សក្កា ឥធ វសិតុំ, ឯតំ កុម្ភឃោសកស្ស គេហំ តុច្ឆំ, តត្ថ គច្ឆថា’’តិ. សា តត្ថ គន្ត្វា, ‘‘សាមិ, មយំ មគ្គបដិបន្នកា, ឯកាហទ្វីហំ ឥធ វសិស្សាមា’’តិ វត្វា តេន បុនប្បុនំ បដិក្ខិត្តាបិ, ‘‘សាមិ, អជ្ជេកទិវសមត្តំ វសិត្វា បាតោវ គមិស្សាមា’’តិ និក្ខមិតុំ ន ឥច្ឆិ. សា តត្ថេវ វសិត្វា បុនទិវសេ តស្ស អរញ្ញគមនវេលាយ, ‘‘សាមិ, តវ និវាបំ ទត្វា យាហិ, អាហារំ តេ បចិស្សាមី’’តិ វត្វា, ‘‘អលំ, អម្ម, អហមេវ បចិត្វា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ វុត្តេ បុនប្បុនំ និពន្ធិត្វា តេន ទិន្នេ គហិតមត្តកេយេវ កត្វា អន្តរាបណតោ ភាជនានិ ចេវ បរិសុទ្ធតណ្ឌុលាទីនិ ច អាហរាបេត្វា រាជកុលេ បចននិយាមេន សុបរិសុទ្ធំ ឱទនំ, សាធុរសានិ ច ទ្វេ តីណិ សូបព្យញ្ជនានិ បចិត្វា តស្ស អរញ្ញតោ អាគតស្ស អទាសិ. អថ នំ ភុញ្ជិត្វា មុទុចិត្តតំ អាបន្នំ ញត្វា, ‘‘សាមិ, កិលន្តម្ហ, ឯកាហទ្វីហំ ឥធេវ ហោមា’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

អថស្ស សាយម្បិ បុនទិវសេបិ មធុរភត្តំ បចិត្វា អទាសិ. អថ មុទុចិត្តតំ តស្ស ញត្វា ‘‘សាមិ, កតិបាហំ ឥធេវ វសិស្សាមា’’តិ. តត្ថ វសមានា តិខិណេន សត្ថេន តស្ស មញ្ចវាណំ ហេដ្ឋាអដនិយំ តហំ តហំ ឆិន្ទិ. មញ្ចោ តស្មិំ អាគន្ត្វា និសិន្នមត្តេយេវ ហេដ្ឋា ឱលម្ពិ. សោ ‘‘កស្មា អយំ មញ្ចោ ឯវំ ឆិជ្ជិត្វា គតោ’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, ទហរទារកេ វារេតុំ ន សក្កោមិ, ឯត្ថេវ សន្និបតន្តី’’តិ. ‘‘អម្ម, ឥទំ មេ ទុក្ខំ តុម្ហេ និស្សាយ ជាតំ. អហញ្ហិ បុព្ពេ កត្ថចិ គច្ឆន្តោ ទ្វារំ បិទហិត្វា គច្ឆាមី’’តិ. ‘‘កិំ ករោមិ, តាត, វារេតុំ ន សក្កោមី’’តិ. សា ឥមិនាវ និយាមេន ទ្វេ តយោ ទិវសេ ឆិន្ទិត្វា តេន ឧជ្ឈាយិត្វា ខីយិត្វា វុច្ចមានាបិ តថេវ វត្វា បុន ឯកំ ទ្វេ រជ្ជុកេ ឋបេត្វា សេសេ ឆិន្ទិ. តំ ទិវសំ តស្មិំ និសិន្នមត្តេយេវ សព្ពំ វាណំ ភូមិយំ បតិ, សីសំ ជណ្ណុកេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ អហោសិ, សោ ឧដ្ឋាយ, ‘‘កិំ ករោមិ, ឥទានិ កុហិំ គមិស្សាមិ, និបជ្ជនមញ្ចស្សបិ តុម្ហេហិ អសាមិកោ វិយ កតោម្ហី’’តិ អាហ. ‘‘តាត, កិំ ករោមិ, បដិវិស្សកទារកេ វារេតុំ ន សក្កោមិ, ហោតុ, មា ចិន្តយិ, ឥមាយ នាម វេលាយ កុហិំ គមិស្សសី’’តិ ធីតរំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អម្ម, តវ ភាតិកស្ស និបជ្ជនោកាសំ ករោហី’’តិ អាហ. សា ឯកបស្សេ សយិត្វា ‘‘ឥធាគច្ឆ, សាមី’’តិ អាហ. ឥតរោបិ នំ ‘‘គច្ឆ, តាត, ភគិនិយា សទ្ធិំ និបជ្ជា’’តិ វទេសិ. សោ តាយ សទ្ធិំ ឯកមញ្ចេ និបជ្ជិត្វា តំ ទិវសញ្ញេវ សន្ថវំ អកាសិ, កុមារិកា បរោទិ. អថ នំ មាតា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, អម្ម, រោទសី’’តិ? ‘‘អម្ម, ឥទំ នាម ជាត’’ន្តិ. ‘‘ហោតុ, អម្ម, កិំ សក្កា កាតុំ, តយាបិ ឯកំ ភត្តារំ ឥមិនាបេកំ បាទបរិចារិកំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ តំ ជាមាតរំ អកាសិ. តេ សមគ្គវាសំ វសិំសុ.

សា កតិបាហច្ចយេន រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘ភតកវីថិយំ ឆណំ ករោន្តុ. យស្ស បន ឃរេ ឆណោ ន ករីយតិ, តស្ស ឯត្តកោ នាម ទណ្ឌោតិ ឃោសនំ ការេតូ’’តិ. រាជា តថា ការេសិ. អថ នំ សស្សុ អាហ – ‘‘តាត, ភតកវីថិយំ រាជាណាយ ឆណោ កត្តព្ពោ ជាតោ, កិំ ករោមា’’តិ? ‘‘អម្ម, អហំ ភតិំ ករោន្តោបិ ជីវិតុំ ន សក្កោមិ, កិំ ករិស្សាមី’’តិ? ‘‘តាត, ឃរាវាសំ វសន្តា នាម ឥណម្បិ គណ្ហន្តិ, រញ្ញោ អាណា អកាតុំ ន លព្ភា. ឥណតោ នាម យេន កេនចិ ឧបាយេន មុច្ចិតុំ សក្កា, គច្ឆ, កុតោចិ ឯកំ វា ទ្វេ វា កហាបណេ អាហរា’’តិ អាហ. សោ ឧជ្ឈាយន្តោ ខីយន្តោ គន្ត្វា ចត្តាលីសកោដិធនដ្ឋានតោ ឯកមេវ កហាបណំ អាហរិ. សា តំ កហាបណំ រញ្ញោ បេសេត្វា អត្តនោ កហាបណេន ឆណំ កត្វា បុន កតិបាហច្ចយេន តថេវ សាសនំ បហិណិ. បុន រាជា តថេវ ‘‘ឆណំ ករោន្តុ, អករោន្តានំ ឯត្តកោ ទណ្ឌោ’’តិ អាណាបេសិ. បុនបិ សោ តាយ តថេវ វត្វា និប្បីឡិយមានោ គន្ត្វា តយោ កហាបណេ អាហរិ. សា តេបិ កហាបណេ រញ្ញោ បេសេត្វា បុន កតិបាហច្ចយេន តថេវ សាសនំ បហិណិ – ‘‘ឥទានិ បុរិសេ បេសេត្វា ឥមំ បក្កោសាបេតូ’’តិ. រាជា បេសេសិ. បុរិសា គន្ត្វា, ‘‘កុម្ភឃោសកោ នាម កតរោ’’តិ បុច្ឆិត្វា បរិយេសន្តា តំ ទិស្វា ‘‘ឯហិ, ភោ រាជា, តំ បក្កោសតី’’តិ អាហំសុ. សោ ភីតោ ‘‘ន មំ រាជា ជានាតី’’តិអាទីនិ វត្វា គន្តុំ ន ឥច្ឆិ. អថ នំ ពលក្ការេន ហត្ថាទីសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍិំសុ. សា ឥត្ថី តេ ទិស្វា, ‘‘អរេ, ទុព្ពិនីតា, តុម្ហេ មម ជាមាតរំ ហត្ថាទីសុ គហេតុំ អននុច្ឆវិកា’’តិ តជ្ជេត្វា, ‘‘ឯហិ, តាត, មា ភាយិ, រាជានំ ទិស្វា តវ ហត្ថាទិគាហកានំ ហត្ថេយេវ ឆិន្ទាបេស្សាមី’’តិ ធីតរំ អាទាយ បុរតោ ហុត្វា រាជគេហំ បត្វា វេសំ បរិវត្តេត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឥតរម្បិ បរិកឌ្ឍិត្វា អានយិំសុយេវ.

អថ នំ វន្ទិត្វា ឋិតំ រាជា អាហ – ‘‘ត្វំ កុម្ភឃោសកោ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា មហាធនំ វញ្ចេត្វា ខាទសី’’តិ? ‘‘កុតោ មេ, ទេវ, ធនំ ភតិំ កត្វា ជីវន្តស្សា’’តិ? ‘‘មា ឯវំ ករិ, កិំ អម្ហេ វញ្ចេសី’’តិ? ‘‘ន វញ្ចេមិ, ទេវ, នត្ថិ មេ ធន’’ន្តិ. អថស្ស រាជា តេ កហាបណេ ទស្សេត្វា, ‘‘ឥមេ កស្ស កហាបណា’’តិ អាហ. សោ សញ្ជានិត្វា, ‘‘អហោ ពាលោម្ហិ, កថំ នុ ខោ ឥមេ រញ្ញោ ហត្ថំ បត្តា’’តិ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ តា ទ្វេបិ បដិមណ្ឌិតបសាធនា គព្ភទ្វារមូលេ ឋិតា ទិស្វា, ‘‘ភារិយំ វតិទំ កម្មំ, ឥមាហិ រញ្ញា បយោជិតាហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេសិ. អថ នំ រាជា ‘‘វទេហិ, ភោ, កស្មា ឯវំ ករោសី’’តិ អាហ. ‘‘និស្សយោ មេ នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘មាទិសោ និស្សយោ ភវិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. ‘‘កល្យាណំ, ទេវ, សចេ មេ ទេវោ អវស្សយោ ហោតី’’តិ. ‘‘ហោមិ, ភោ, កិត្តកំ តេ ធន’’ន្តិ? ‘‘ចត្តាលីសកោដិយោ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សកដានិ ទេវា’’តិ? រាជា អនេកសតានិ សកដានិ យោជាបេត្វា បហិណិត្វា តំ ធនំ អាហរាបេត្វា រាជង្គណេ រាសិំ ការាបេត្វា រាជគហវាសិនោ សន្និបាតាបេត្វា, ‘‘អត្ថិ កស្សចិ ឥមស្មិំ នគរេ ‘‘ឯត្តកំ ធន’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ បនស្ស កាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សក្ការំ, ទេវា’’តិ វុត្តេ មហន្តេន សក្ការេន តំ សេដ្ឋិដ្ឋានេ ឋបេត្វា ធីតរំ តស្សេវ ទត្វា តេន សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, បស្សថិមំ បុរិសំ, ឯវរូបោ ធិតិមា នាម នត្ថិ, ចត្តាលីសកោដិវិភវោ ហោន្តោបិ ឧប្បិលាវិតាការំ វា អស្មិមានមត្តំ វា ន ករោតិ, កបណោ វិយ បិលោតិកំ និវាសេត្វា ភតកវីថិយំ ភតិំ កត្វា ជីវន្តោ មយា ឥមិនា នាម ឧបាយេន ញាតោ. ជានិត្វា ច បន បក្កោសាបេត្វា សធនភាវំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា តំ ធនំ អាហរាបេត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានេ ឋបិតោ, ធីតា ចស្ស មយា ទិន្នា. ភន្តេ, មយា ច ឯវរូបោ ធិតិមា ន ទិដ្ឋបុព្ពោ’’តិ អាហ.

តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ឯវំ ជីវន្តស្ស ជីវិកំ ធម្មិកជីវិកំ នាម, មហារាជ, ចោរិកាទិកម្មំ បន ឥធលោកេ ចេវ បីឡេតិ ហិំសេតិ, បរលោកេ ច, តតោនិទានំ សុខំ នាម នត្ថិ. បុរិសស្ស ហិ ធនបារិជុញ្ញកាលេ កសិំ វា ភតិំ វា កត្វា ជីវិកមេវ ធម្មិកជីវិកំ នាម. ឯវរូបស្ស ហិ វីរិយសម្បន្នស្ស សតិសម្បន្នស្ស កាយវាចាហិ បរិសុទ្ធកម្មស្ស បញ្ញាយ និសម្មការិនោ កាយាទីហិ សញ្ញតស្ស ធម្មជីវិកំ ជីវន្តស្ស សតិអវិប្បវាសេ ឋិតស្ស ឥស្សរិយំ វឌ្ឍតិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៤. ‘‘ឧដ្ឋានវតោ សតីមតោ,

សុចិកម្មស្ស និសម្មការិនោ;

សញ្ញតស្ស ធម្មជីវិនោ,

អប្បមត្តស្ស យសោភិវឌ្ឍតី’’តិ.

តត្ថ ឧដ្ឋានវតោតិ ឧដ្ឋានវីរិយវន្តស្ស. សតិមតោតិ សតិសម្បន្នស្ស. សុចិកម្មស្សាតិ និទ្ទោសេហិ និរបរាធេហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតស្ស. និសម្មការិនោតិ ឯវញ្ចេ ភវិស្សតិ, ឯវំ ករិស្សាមីតិ វា, ឥមស្មិំ កម្មេ ឯវំ កតេ ឥទំ នាម ភវិស្សតីតិ វា ឯវំ និទានំ សល្លក្ខេត្វា រោគតិកិច្ឆនំ វិយ សព្ពកម្មានិ និសាមេត្វា ឧបធារេត្វា ករោន្តស្ស. សញ្ញតស្សាតិ កាយាទីហិ សញ្ញតស្ស និច្ឆិទ្ទស្ស. ធម្មជីវិនោតិ អគារិកស្ស តុលាកូដាទីនិ វជ្ជេត្វា កសិគោរក្ខាទីហិ, អនគារិកស្ស វេជ្ជកម្មទូតកម្មាទីនិ វជ្ជេត្វា ធម្មេន សមេន ភិក្ខាចរិយាយ ជីវិកំ កប្បេន្តស្ស. អប្បមត្តស្សាតិ អវិប្បវុត្ថសតិនោ. យសោភិវឌ្ឍតីតិ ឥស្សរិយភោគសម្បន្នសង្ខាតោ ចេវ កិត្តិវណ្ណភណនសង្ខាតោ ច យសោ អភិវឌ្ឍតីតិ.

គាថាបរិយោសានេ កុម្ភឃោសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. ឯវំ មហាជនស្ស សាត្ថិកា ធម្មទេសនា ជាតាតិ.

កុម្ភឃោសកសេដ្ឋិវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. ចូឡបន្ថកត្ថេរវត្ថុ

ឧដ្ឋានេនប្បមាទេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ចូឡបន្ថកត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

រាជគហេ កិរ ធនសេដ្ឋិកុលស្ស ធីតា វយប្បត្តកាលេ មាតាបិតូហិ សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ អតិវិយ រក្ខិយមានា យោព្ពនមទមត្តតាយ បុរិសលោលា ហុត្វា អត្តនោ ទាសេនេវ សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា, ‘‘អញ្ញេបិ មេ ឥទំ កម្មំ ជានេយ្យុ’’ន្តិ ភីតា ឯវមាហ – ‘‘អម្ហេហិ ឥមស្មិំ ឋានេ ន សក្កា វសិតុំ. សចេ មេ មាតាបិតរោ ឥមំ ទោសំ ជានិស្សន្តិ, ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ មំ ករិស្សន្តិ. វិទេសំ គន្ត្វា វសិស្សាមា’’តិ. តេ ហត្ថសារំ គហេត្វា អគ្គទ្វារេន និក្ខមិត្វា, ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា អញ្ញេហិ អជាននដ្ឋានំ គន្ត្វា វសិស្សាមា’’តិ ឧភោបិ អគមំសុ. តេសំ ឯកស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ សំវាសមន្វាយ តស្សា កុច្ឆិស្មិំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សា គព្ភបរិបាកំ អាគម្ម តេន សទ្ធិំ មន្តេសិ, ‘‘គព្ភោ មេ បរិបាកំ គតោ, ញាតិពន្ធុវិរហិតេ ឋានេ គព្ភវុដ្ឋានំ នាម ឧភិន្នម្បិ អម្ហាកំ ទុក្ខាវហំ, កុលគេហមេវ គច្ឆាមា’’តិ. សោ ‘‘សចាហំ តត្ថ គមិស្សាមិ, ជីវិតំ មេ នត្ថី’’តិ ភយេន ‘‘អជ្ជ គច្ឆាម, ស្វេ គច្ឆាមា’’តិ ទិវសេ អតិក្កាមេសិ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ពាលោ អត្តនោ ទោសមហន្តតាយ គន្តុំ ន ឧស្សហតិ, មាតាបិតរោ នាម ឯកន្តហិតាវ, អយំ គច្ឆតុ វា, មា វា, អហំ គមិស្សាមី’’តិ. សា តស្មិំ គេហា និក្ខន្តេ គេហបរិក្ខារំ បដិសាមេត្វា អត្តនោ កុលឃរំ គតភាវំ អនន្តរគេហវាសីនំ អារោចេត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

សោបិ ឃរំ អាគន្ត្វា តំ អទិស្វា បដិវិស្សកេ បុច្ឆិត្វា, ‘‘សា កុលឃរំ គតា’’តិ សុត្វា វេគេន អនុពន្ធិត្វា អន្តរាមគ្គេ សម្បាបុណិ. តស្សាបិ តត្ថេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សោ ‘‘កិំ ឥទំ, ភទ្ទេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមិ, មេ ឯកោ បុត្តោ ជាតោ’’តិ. ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សាមា’’តិ? ‘‘យស្សត្ថាយ មយំ កុលឃរំ គច្ឆេយ្យាម, តំ កម្មំ អន្តរាមគ្គេវ និប្ផន្នំ, តត្ថ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាម, និវត្តិស្សាមា’’តិ ទ្វេបិ ឯកចិត្តា ហុត្វា និវត្តិំសុ. តស្ស ច ទារកស្ស បន្ថេ ជាតត្តា បន្ថកោតិ នាមំ ករិំសុ. តស្សា នចិរស្សេវ អបរោបិ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. តស្សបិ ទារកស្ស បន្ថេ ជាតត្តា បឋមជាតស្ស មហាបន្ថកោតិ នាមំ កត្វា ឥតរស្ស ចូឡបន្ថកោតិ នាមំ ករិំសុ. តេ ទ្វេបិ ទារកេ គហេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតា. តេសំ តត្ថ វសន្តានំ មហាបន្ថកទារកោ អញ្ញេ ទារកេ ‘‘ចូឡបិតា មហាបិតាតិ, អយ្យកោ អយ្យិកា’’តិ ច វទន្តេ សុត្វា មាតរំ បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, អញ្ញេ ទារកា ‘អយ្យកោ អយ្យិកា’តិបិ, ‘មហាបិតា ចូឡបិតា’តិបិ វទន្តិ, កច្ចិ អម្ហាកញ្ញេវ ញាតកា នត្ថី’’តិ? ‘‘អាម, តាត, អម្ហាកំ ឯត្ថ ញាតកា នត្ថិ. រាជគហនគរេ បន វោ ធនសេដ្ឋិ នាម អយ្យកោ, តត្ថ អម្ហាកំ ពហូ ញាតកា’’តិ. ‘‘កស្មា តត្ថ ន គច្ឆថ, អម្មា’’តិ? សា អត្តនោ អគមនការណំ បុត្តស្ស អកថេត្វា បុត្តេសុ បុនប្បុនំ កថេន្តេសុ សាមិកំ អាហ – ‘‘ឥមេ ទារកា មំ អតិវិយ កិលមេន្តិ, កិំ នោ មាតាបិតរោ ទិស្វា មំសំ ខាទិស្សន្តិ, ឯហិ, ទារកានំ អយ្យកកុលំ ទស្សេស្សាមា’’តិ? ‘‘អហំ សម្មុខា ភវិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, តេ បន នយិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ យេន កេនចិ ឧបាយេន ទារកានំ អយ្យកកុលមេវ ទដ្ឋុំ វដ្ដតី’’តិ. ទ្វេបិ ជនា ទារកេ អាទាយ អនុបុព្ពេន រាជគហំ បត្វា នគរទ្វារេ ឯកិស្សា សាលាយ បវិសិត្វា ទារកមាតា ទ្វេ ទារកេ គហេត្វា អត្តនោ អាគតភាវំ មាតាបិតូនំ អារោចាបេសិ. តេ តំ សាសនំ សុត្វា, ‘‘សំសារេ វិចរន្តានំ ន បុត្តោ ន ធីតា ភូតបុព្ពា នាម នត្ថិ, តេ អម្ហាកំ មហាបរាធិកា, ន សក្កា តេហិ អម្ហាកំ ចក្ខុបថេ ឋាតុំ, ឯត្តកំ នាម ធនំ គហេត្វា ទ្វេបិ ជនា ផាសុកដ្ឋានំ គន្ត្វា ជីវន្តុ, ទារកេ បន ឥធ បេសេន្តូ’’តិ ធនំ ទត្វា ទូតំ បាហេសុំ.

តេហិ បេសិតំ ធនំ គហេត្វា ទារកេ អាគតទូតានញ្ញេវ ហត្ថេ ទត្វា បហិណិំសុ. ទារកា អយ្យកកុលេ វឌ្ឍន្តិ. តេសុ ចូឡបន្ថកោ អតិទហរោ, មហាបន្ថកោ បន អយ្យកេន សទ្ធិំ ទសពលស្ស ធម្មកថំ សោតុំ គច្ឆតិ. តស្ស និច្ចំ សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆន្តស្ស បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមិ. សោ អយ្យកំ អាហ – ‘‘សចេ មំ អនុជានេយ្យាថ, អហំ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘កិំ វទេសិ, តាត, សកលស្ស លោកស្សបិ មេ បព្ពជ្ជាតោ តវ បព្ពជ្ជា ភទ្ទិកា. សចេ សក្កោសិ បព្ពជាហី’’តិ. តំ សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា, ‘‘កិំ, គហបតិ, ទារកោ តេ លទ្ធោ’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ, អយំ មេ នត្តា តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជិតុកាមោ’’តិ អាហ. សត្ថា អញ្ញតរំ បិណ្ឌបាតចារិកំ ភិក្ខុំ ‘‘ឥមំ ទារកំ បព្ពាជេហី’’តិ អាណាបេសិ. ថេរោ តស្ស តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ពហុំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បរិបុណ្ណវស្សោ ឧបសម្បទំ លភិត្វា យោនិសោមនសិការេន កម្មដ្ឋានំ ករោន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ ឈានសុខេន ផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សក្កា នុ ខោ ឥទំ សុខំ ចូឡបន្ថកស្ស ទាតុ’’ន្តិ! តតោ អយ្យកសេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯវមាហ – ‘‘មហាសេដ្ឋិ, សចេ អនុជានេយ្យាថ, អហំ ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘បព្ពាជេថ, ភន្តេ’’តិ. សេដ្ឋិ កិរ សាសនេ ច សុប្បសន្នោ, ‘‘កតរធីតាយ វោ ឯតេ បុត្តា’’តិ បុច្ឆិយមានោ ច ‘‘បលាតធីតាយា’’តិ វត្តុំ លជ្ជតិ, តស្មា សុខេនេវ តេសំ បព្ពជ្ជំ អនុជានិ. ថេរោ ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេត្វា សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. សោ បព្ពជិត្វាវ ទន្ធោ អហោសិ.

‘‘បទ្មំ យថា កោកនទំ សុគន្ធំ,

បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ,