៣. ចូឡបន្ថកត្ថេរវត្ថុ

ឧដ្ឋានេនប្បមាទេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ចូឡបន្ថកត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

រាជគហេ កិរ ធនសេដ្ឋិកុលស្ស ធីតា វយប្បត្តកាលេ មាតាបិតូហិ សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ អតិវិយ រក្ខិយមានា យោព្ពនមទមត្តតាយ បុរិសលោលា ហុត្វា អត្តនោ ទាសេនេវ សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា, ‘‘អញ្ញេបិ មេ ឥទំ កម្មំ ជានេយ្យុ’’ន្តិ ភីតា ឯវមាហ – ‘‘អម្ហេហិ ឥមស្មិំ ឋានេ ន សក្កា វសិតុំ. សចេ មេ មាតាបិតរោ ឥមំ ទោសំ ជានិស្សន្តិ, ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ មំ ករិស្សន្តិ. វិទេសំ គន្ត្វា វសិស្សាមា’’តិ. តេ ហត្ថសារំ គហេត្វា អគ្គទ្វារេន និក្ខមិត្វា, ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា អញ្ញេហិ អជាននដ្ឋានំ គន្ត្វា វសិស្សាមា’’តិ ឧភោបិ អគមំសុ. តេសំ ឯកស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ សំវាសមន្វាយ តស្សា កុច្ឆិស្មិំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សា គព្ភបរិបាកំ អាគម្ម តេន សទ្ធិំ មន្តេសិ, ‘‘គព្ភោ មេ បរិបាកំ គតោ, ញាតិពន្ធុវិរហិតេ ឋានេ គព្ភវុដ្ឋានំ នាម ឧភិន្នម្បិ អម្ហាកំ ទុក្ខាវហំ, កុលគេហមេវ គច្ឆាមា’’តិ. សោ ‘‘សចាហំ តត្ថ គមិស្សាមិ, ជីវិតំ មេ នត្ថី’’តិ ភយេន ‘‘អជ្ជ គច្ឆាម, ស្វេ គច្ឆាមា’’តិ ទិវសេ អតិក្កាមេសិ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ពាលោ អត្តនោ ទោសមហន្តតាយ គន្តុំ ន ឧស្សហតិ, មាតាបិតរោ នាម ឯកន្តហិតាវ, អយំ គច្ឆតុ វា, មា វា, អហំ គមិស្សាមី’’តិ. សា តស្មិំ គេហា និក្ខន្តេ គេហបរិក្ខារំ បដិសាមេត្វា អត្តនោ កុលឃរំ គតភាវំ អនន្តរគេហវាសីនំ អារោចេត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

សោបិ ឃរំ អាគន្ត្វា តំ អទិស្វា បដិវិស្សកេ បុច្ឆិត្វា, ‘‘សា កុលឃរំ គតា’’តិ សុត្វា វេគេន អនុពន្ធិត្វា អន្តរាមគ្គេ សម្បាបុណិ. តស្សាបិ តត្ថេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សោ ‘‘កិំ ឥទំ, ភទ្ទេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមិ, មេ ឯកោ បុត្តោ ជាតោ’’តិ. ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សាមា’’តិ? ‘‘យស្សត្ថាយ មយំ កុលឃរំ គច្ឆេយ្យាម, តំ កម្មំ អន្តរាមគ្គេវ និប្ផន្នំ, តត្ថ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាម, និវត្តិស្សាមា’’តិ ទ្វេបិ ឯកចិត្តា ហុត្វា និវត្តិំសុ. តស្ស ច ទារកស្ស បន្ថេ ជាតត្តា បន្ថកោតិ នាមំ ករិំសុ. តស្សា នចិរស្សេវ អបរោបិ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. តស្សបិ ទារកស្ស បន្ថេ ជាតត្តា បឋមជាតស្ស មហាបន្ថកោតិ នាមំ កត្វា ឥតរស្ស ចូឡបន្ថកោតិ នាមំ ករិំសុ. តេ ទ្វេបិ ទារកេ គហេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតា. តេសំ តត្ថ វសន្តានំ មហាបន្ថកទារកោ អញ្ញេ ទារកេ ‘‘ចូឡបិតា មហាបិតាតិ, អយ្យកោ អយ្យិកា’’តិ ច វទន្តេ សុត្វា មាតរំ បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, អញ្ញេ ទារកា ‘អយ្យកោ អយ្យិកា’តិបិ, ‘មហាបិតា ចូឡបិតា’តិបិ វទន្តិ, កច្ចិ អម្ហាកញ្ញេវ ញាតកា នត្ថី’’តិ? ‘‘អាម, តាត, អម្ហាកំ ឯត្ថ ញាតកា នត្ថិ. រាជគហនគរេ បន វោ ធនសេដ្ឋិ នាម អយ្យកោ, តត្ថ អម្ហាកំ ពហូ ញាតកា’’តិ. ‘‘កស្មា តត្ថ ន គច្ឆថ, អម្មា’’តិ? សា អត្តនោ អគមនការណំ បុត្តស្ស អកថេត្វា បុត្តេសុ បុនប្បុនំ កថេន្តេសុ សាមិកំ អាហ – ‘‘ឥមេ ទារកា មំ អតិវិយ កិលមេន្តិ, កិំ នោ មាតាបិតរោ ទិស្វា មំសំ ខាទិស្សន្តិ, ឯហិ, ទារកានំ អយ្យកកុលំ ទស្សេស្សាមា’’តិ? ‘‘អហំ សម្មុខា ភវិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, តេ បន នយិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ យេន កេនចិ ឧបាយេន ទារកានំ អយ្យកកុលមេវ ទដ្ឋុំ វដ្ដតី’’តិ. ទ្វេបិ ជនា ទារកេ អាទាយ អនុបុព្ពេន រាជគហំ បត្វា នគរទ្វារេ ឯកិស្សា សាលាយ បវិសិត្វា ទារកមាតា ទ្វេ ទារកេ គហេត្វា អត្តនោ អាគតភាវំ មាតាបិតូនំ អារោចាបេសិ. តេ តំ សាសនំ សុត្វា, ‘‘សំសារេ វិចរន្តានំ ន បុត្តោ ន ធីតា ភូតបុព្ពា នាម នត្ថិ, តេ អម្ហាកំ មហាបរាធិកា, ន សក្កា តេហិ អម្ហាកំ ចក្ខុបថេ ឋាតុំ, ឯត្តកំ នាម ធនំ គហេត្វា ទ្វេបិ ជនា ផាសុកដ្ឋានំ គន្ត្វា ជីវន្តុ, ទារកេ បន ឥធ បេសេន្តូ’’តិ ធនំ ទត្វា ទូតំ បាហេសុំ.

តេហិ បេសិតំ ធនំ គហេត្វា ទារកេ អាគតទូតានញ្ញេវ ហត្ថេ ទត្វា បហិណិំសុ. ទារកា អយ្យកកុលេ វឌ្ឍន្តិ. តេសុ ចូឡបន្ថកោ អតិទហរោ, មហាបន្ថកោ បន អយ្យកេន សទ្ធិំ ទសពលស្ស ធម្មកថំ សោតុំ គច្ឆតិ. តស្ស និច្ចំ សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆន្តស្ស បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមិ. សោ អយ្យកំ អាហ – ‘‘សចេ មំ អនុជានេយ្យាថ, អហំ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘កិំ វទេសិ, តាត, សកលស្ស លោកស្សបិ មេ បព្ពជ្ជាតោ តវ បព្ពជ្ជា ភទ្ទិកា. សចេ សក្កោសិ បព្ពជាហី’’តិ. តំ សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា, ‘‘កិំ, គហបតិ, ទារកោ តេ លទ្ធោ’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ, អយំ មេ នត្តា តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជិតុកាមោ’’តិ អាហ. សត្ថា អញ្ញតរំ បិណ្ឌបាតចារិកំ ភិក្ខុំ ‘‘ឥមំ ទារកំ បព្ពាជេហី’’តិ អាណាបេសិ. ថេរោ តស្ស តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ពហុំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បរិបុណ្ណវស្សោ ឧបសម្បទំ លភិត្វា យោនិសោមនសិការេន កម្មដ្ឋានំ ករោន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ ឈានសុខេន ផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សក្កា នុ ខោ ឥទំ សុខំ ចូឡបន្ថកស្ស ទាតុ’’ន្តិ! តតោ អយ្យកសេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯវមាហ – ‘‘មហាសេដ្ឋិ, សចេ អនុជានេយ្យាថ, អហំ ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘បព្ពាជេថ, ភន្តេ’’តិ. សេដ្ឋិ កិរ សាសនេ ច សុប្បសន្នោ, ‘‘កតរធីតាយ វោ ឯតេ បុត្តា’’តិ បុច្ឆិយមានោ ច ‘‘បលាតធីតាយា’’តិ វត្តុំ លជ្ជតិ, តស្មា សុខេនេវ តេសំ បព្ពជ្ជំ អនុជានិ. ថេរោ ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេត្វា សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. សោ បព្ពជិត្វាវ ទន្ធោ អហោសិ.

‘‘បទ្មំ យថា កោកនទំ សុគន្ធំ,

បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ,

តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៣; អ. និ. ៥.១៩៥) –

ឥមំ ឯកំ គាថំ ចតូហិ មាសេហិ ឧគ្គណ្ហិតុំ នាសក្ខិ. សោ កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បព្ពជិត្វា បញ្ញវា ហុត្វា អញ្ញតរស្ស ទន្ធភិក្ខុនោ ឧទ្ទេសគ្គហណកាលេ បរិហាសកេឡិំ អកាសិ. សោ ភិក្ខុ តេន បរិហាសេន លជ្ជិតោ នេវ ឧទ្ទេសំ គណ្ហិ, ន សជ្ឈាយមកាសិ. តេន កម្មេន អយំ បព្ពជិត្វាវ ទន្ធោ ជាតោ, គហិតគហិតំ បទំ ឧបរូបរិបទំ គណ្ហន្តស្ស នស្សតិ. តស្ស ឥមមេវ គាថំ ឧគ្គហេតុំ វាយមន្តស្ស ចត្តារោ មាសា អតិក្កន្តា. អថ នំ មហាបន្ថកោ, ‘‘ចូឡបន្ថក, ត្វំ ឥមស្មិំ សាសនេ អភព្ពោ, ចតូហិ មាសេហិ ឯកំ គាថម្បិ គណ្ហិតុំ ន សក្កោសិ, បព្ពជិតកិច្ចំ បន កថំ មត្ថកំ បាបេស្សសិ, និក្ខម ឥតោ’’តិ វិហារា និក្កឌ្ឍិ. ចូឡបន្ថកោ ពុទ្ធសាសនេ សិនេហេន គិហិភាវំ ន បត្ថេតិ.

តស្មិញ្ច កាលេ មហាបន្ថកោ ភត្តុទ្ទេសកោ អហោសិ. ជីវកោ កោមារភច្ចោ ពហុំ មាលាគន្ធវិលេបនំ អាទាយ អត្តនោ អម្ពវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា ធម្មំ សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ទសពលំ វន្ទិត្វា មហាបន្ថកំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘កិត្តកា, ភន្តេ, សត្ថុ សន្តិកេ ភិក្ខូ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បញ្ចមត្តានិ ភិក្ខុសតានី’’តិ. ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, ពុទ្ធប្បមុខានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អាទាយ អម្ហាកំ និវេសនេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. ‘‘ឧបាសក, ចូឡបន្ថកោ នាម ភិក្ខុ ទន្ធោ អវិរុឡ្ហិធម្មោ, តំ ឋបេត្វា សេសានំ និមន្តនំ សម្បដិច្ឆាមី’’តិ ថេរោ អាហ. តំ សុត្វា ចូឡបន្ថកោ ចិន្តេសិ – ‘‘ថេរោ ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ និមន្តនំ សម្បដិច្ឆន្តោ មំ ពាហិរំ កត្វា សម្បដិច្ឆតិ, និស្សំសយំ មយ្ហំ ភាតិកស្ស មយិ ចិត្តំ ភិន្នំ ភវិស្សតិ, កិំ ទានិ មយ្ហំ ឥមិនា សាសនេន, គិហី ហុត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ជីវិស្សាមី’’តិ? សោ បុនទិវសេ បាតោវ វិព្ភមិតុំ បាយាសិ.

សត្ថា បច្ចូសកាលេយេវ លោកំ វោលោកេន្តោ ឥមំ ការណំ ទិស្វា បឋមតរំ គន្ត្វា ចូឡបន្ថកស្ស គមនមគ្គេ ទ្វារកោដ្ឋកេ ចង្កមន្តោ អដ្ឋាសិ. ចូឡបន្ថកោ គច្ឆន្តោ សត្ថារំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កុហិំ បន ត្វំ, ចូឡបន្ថក, ឥមាយ វេលាយ គច្ឆសី’’តិ អាហ. ‘‘ភាតា មំ, ភន្តេ, និក្កឌ្ឍតិ, តេនាហំ វិព្ភមិតុំ គច្ឆាមី’’តិ. ‘‘ចូឡបន្ថក, តវ បព្ពជ្ជា នាម មម សន្តកា, ភាតរា និក្កឌ្ឍិតោ កស្មា មម សន្តិកំ នាគញ្ឆិ, ឯហិ, កិំ តេ គិហិភាវេន, មម សន្តិកេ ភវិស្សសី’’តិ ចក្កង្កិតតលេន បាណិនា តំ សិរសិ បរាមសិត្វា អាទាយ គន្ត្វា គន្ធកុដិប្បមុខេ និសីទាបេត្វា, ‘‘ចូឡបន្ថក, បុរត្ថាភិមុខោ ហុត្វា ឥមំ បិលោតិកំ ‘រជោហរណំ រជោហរណ’ន្តិ បរិមជ្ជន្តោ ឥធេវ ហោហី’’តិ ឥទ្ធិយា អភិសង្ខតំ បរិសុទ្ធំ បិលោតិកំ ទត្វា កាលេ អារោចិតេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ជីវកស្ស គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. ចូឡបន្ថកោបិ សូរិយំ ឱលោកេន្តោ តំ បិលោតិកំ ‘‘រជោហរណំ រជោហរណ’’ន្តិ បរិមជ្ជន្តោ និសីទិ. តស្ស តំ បិលោតិកខណ្ឌំ បរិមជ្ជន្តស្ស កិលិដ្ឋំ អហោសិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ បិលោតិកខណ្ឌំ អតិវិយ បរិសុទ្ធំ, ឥមំ បន អត្តភាវំ និស្សាយ បុរិមបកតិំ វិជហិត្វា ឯវំ កិលិដ្ឋំ ជាតំ, អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ ខយវយំ បដ្ឋបេន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេសិ. សត្ថា ‘‘ចូឡបន្ថកស្ស ចិត្តំ វិបស្សនំ អារុឡ្ហ’’ន្តិ ញត្វា, ‘‘ចូឡបន្ថក, ត្វំ បិលោតិកខណ្ឌមេវ សំកិលិដ្ឋំ ‘រជំ រជ’ន្តិ មា សញ្ញំ ករិ, អព្ភន្តរេ បន តេ រាគរជាទយោ អត្ថិ, តេ ហរាហី’’តិ វត្វា ឱភាសំ វិស្សជ្ជេត្វា បុរតោ និសិន្នោ វិយ បញ្ញាយមានរូបោ ហុត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ,

រាគស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជ្ជំ វិប្បជហិត្វ ភិក្ខវោ,

វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘ទោសោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ,

ទោសស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វ ភិក្ខវោ,

វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘មោហោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ,

មោហស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វ ភិក្ខវោ,

វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ’’តិ. (មហានិ. ២០៩);

គាថាបរិយោសានេ ចូឡបន្ថកោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សហ បដិសម្ភិទាហិយេវស្ស តីណិ បិដកានិ អាគមិំសុ.

សោ កិរ បុព្ពេ រាជា ហុត្វា នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ នលាដតោ សេទេ មុច្ចន្តេ បរិសុទ្ធេន សាដកេន នលាដន្តំ បុញ្ឆិ, សាដកោ កិលិដ្ឋោ អហោសិ. សោ ‘‘ឥមំ សរីរំ និស្សាយ ឯវរូបោ បរិសុទ្ធោ សាដកោ បកតិំ ជហិត្វា កិលិដ្ឋោ ជាតោ, អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ អនិច្ចសញ្ញំ បដិលភិ. តេ ការណេនស្ស រជោហរណមេវ បច្ចយោ ជាតោ.

ជីវកោបិ ខោ កោមារភច្ចោ ទសពលស្ស ទក្ខិណោទកំ ឧបនាមេសិ. សត្ថា ‘‘ននុ, ជីវក, វិហារេ ភិក្ខូ អត្ថី’’តិ ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. មហាបន្ថកោ ‘‘ននុ, ភន្តេ, វិហារេ ភិក្ខូ នត្ថី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘អត្ថិ, ជីវកា’’តិ អាហ. ជីវកោ ‘‘តេន ហិ ភណេ គច្ឆ, វិហារេ ភិក្ខូនំ អត្ថិភាវំ វា នត្ថិភាវំ វា ត្វញ្ញេវ ជានាហី’’តិ បុរិសំ បេសេសិ. តស្មិំ ខណេ ចូឡបន្ថកោ ‘‘មយ្ហំ ភាតិកោ ‘វិហារេ ភិក្ខូ នត្ថី’តិ ភណតិ, វិហារេ ភិក្ខូនំ អត្ថិភាវមស្ស បកាសេស្សាមី’’តិ សកលំ អម្ពវនំ ភិក្ខូនញ្ញេវ បូរេសិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ចីវរកម្មំ ករោន្តិ, ឯកច្ចេ រជនកម្មំ ករោន្តិ, ឯកច្ចេ សជ្ឈាយំ ករោន្តិ. ឯវំ អញ្ញមញ្ញអសទិសំ ភិក្ខុសហស្សំ មាបេសិ. សោ បុរិសោ វិហារេ ពហូ ភិក្ខូ ទិស្វា និវត្តិត្វា, ‘‘អយ្យ, សកលំ អម្ពវនំ ភិក្ខូហិ បរិបុណ្ណ’’ន្តិ ជីវកស្ស អារោចេសិ. ថេរោបិ ខោ តត្ថេវ –

‘‘សហស្សក្ខត្តុមត្តានំ, និម្មិនិត្វាន បន្ថកោ;

និសីទម្ពវនេ រម្មេ, យាវ កាលប្បវេទនា’’តិ.

អថ សត្ថា តំ បុរិសំ អាហ – ‘‘វិហារំ គន្ត្វា ‘សត្ថា ចូឡបន្ថកំ នាម បក្កោសតី’តិ វទេហី’’តិ. តេន គន្ត្វា តថា វុត្តេ, ‘‘អហំ ចូឡបន្ថកោ, អហំ ចូឡបន្ថកោ’’តិ មុខសហស្សំ ឧដ្ឋហិ. សោ បុរិសោ បុន គន្ត្វា, ‘‘សព្ពេបិ កិរ, ភន្តេ, ចូឡបន្ថកាយេវ នាមា’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ គន្ត្វា យោ ‘អហំ ចូឡបន្ថកោ’តិ បឋមំ វទតិ, តំ ហត្ថេ គណ្ហ, អវសេសា អន្តរធាយិស្សន្តី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. តាវទេវ សហស្សមត្តា ភិក្ខូ អន្តរធាយិំសុ. ថេរោបិ តេន បុរិសេន សទ្ធិំ អគមាសិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ជីវកំ អាមន្តេសិ – ‘‘ជីវក, ចូឡបន្ថកស្ស បត្តំ គណ្ហាហិ, អយំ តេ អនុមោទនំ ករិស្សតី’’តិ. ជីវកោ តថា អកាសិ. ថេរោ សីហនាទំ នទន្តោ តរុណសីហោ វិយ តីហិ បិដកេហិ សង្ខោភេត្វា អនុមោទនមកាសិ. សត្ថា ឧដ្ឋាយាសនា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខូហិ វត្តេ ទស្សិតេ គន្ធកុដិប្បមុខេ ឋត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស សុគតោវាទំ ទត្វា កម្មដ្ឋានំ កថេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឧយ្យោជេត្វា សុរភិគន្ធវាសិតំ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ ឧបគតោ. អថ សាយន្ហសមយេ ភិក្ខូ ឥតោ ចិតោ ច សមោសរិត្វា រត្តកម្ពលសាណិយា បរិក្ខិត្តា វិយ និសីទិត្វា សត្ថុ គុណកថំ អារភិំសុ, ‘‘អាវុសោ, មហាបន្ថកោ ចូឡបន្ថកស្ស អជ្ឈាសយំ អជានន្តោ ចតូហិ មាសេហិ ឯកំ គាថំ ឧគ្គណ្ហាបេតុំ ន សក្កោតិ, ‘ទន្ធោ អយ’ន្តិ វិហារា និក្កឌ្ឍិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន អត្តនោ អនុត្តរធម្មរាជតាយ ឯកស្មិំយេវស្ស អន្តរភត្តេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ អទាសិ, តីណិ បិដកានិ សហ បដិសម្ភិទាហិយេវ អាគតានិ, អហោ ពុទ្ធានំ ពលំ នាម មហន្ត’’ន្តិ.

អថ ភគវា ធម្មសភាយំ ឥមំ កថាបវត្តិំ ញត្វា, ‘‘អជ្ជ មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ពុទ្ធសេយ្យាយ ឧដ្ឋាយ សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា វិជ្ជុលតំ វិយ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា រត្តកម្ពលសទិសំ សុគតមហាចីវរំ បារុបិត្វា សុរភិគន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម មត្តវរវារណសីហវិជម្ភិតវិលាសេន អនន្តាយ ពុទ្ធលីឡាយ ធម្មសភំ គន្ត្វា អលង្កតមណ្ឌលមាឡមជ្ឈេ សុបញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនំ អភិរុយ្ហ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ អណ្ណវកុច្ឆិំ ខោភយមានោ យុគន្ធរមត្ថកេ ពាលសូរិយោ វិយ អាសនមជ្ឈេ និសីទិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេ បន អាគតមត្តេ ភិក្ខុសង្ឃោ កថំ បច្ឆិន្ទិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. សត្ថា មុទុកេន មេត្តចិត្តេន បរិសំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អយំ បរិសា អតិវិយ សោភតិ, ឯកស្សបិ ហត្ថកុក្កុច្ចំ វា បាទកុក្កុច្ចំ វា ឧក្កាសិតសទ្ទោ វា ខិបិតសទ្ទោ វា នត្ថិ, សព្ពេបិ ឥមេ ពុទ្ធគារវេន សគារវា, ពុទ្ធតេជេន តជ្ជិតា. មយិ អាយុកប្បម្បិ អកថេត្វា និសិន្នេ បឋមំ កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា ន កថេស្សន្តិ. កថាសមុដ្ឋាបនវត្តំ នាម មយាវ ជានិតព្ពំ, អហមេវ បឋមំ កថេស្សាមី’’តិ មធុរេន ព្រហ្មស្សរេន ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា, ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា, កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ចូឡបន្ថកោ ឥទានេវ ទន្ធោ, បុព្ពេបិ ទន្ធោយេវ. ន កេវលញ្ចស្សាហំ ឥទានេវ អវស្សយោ ជាតោ, បុព្ពេបិ អវស្សយោ អហោសិមេវ. បុព្ពេ បនាហំ ឥមំ លោកិយកុដុម្ពស្ស សាមិកំ អកាសិំ, ឥទានិ លោកុត្តរកុដុម្ពស្សា’’តិ វត្វា តមត្ថំ វិត្ថារតោ សោតុកាមេហិ ភិក្ខូហិ អាយាចិតោ អតីតំ អាហរិ –

‘‘អតីតេ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិនគរវាសី ឯកោ មាណវោ តក្កសិលំ គន្ត្វា សិប្បុគ្គហណត្ថាយ ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស ធម្មន្តេវាសិកោ ហុត្វា បញ្ចន្នំ មាណវកសតានំ អន្តរេ អតិវិយ អាចរិយស្ស ឧបការកោ អហោសិ, បាទបរិកម្មាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ ករោតិ. ទន្ធតាយ បន កិញ្ចិ ឧគ្គណ្ហិតុំ ន សក្កោ’’តិ. អាចរិយោ ‘‘អយំ មម ពហូបការោ, សិក្ខាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ វាយមន្តោបិ កិញ្ចិ សិក្ខាបេតុំ ន សក្កោតិ. សោ ចិរំ វសិត្វា ឯកគាថម្បិ ឧគ្គណ្ហិតុំ អសក្កោន្តោ ឧក្កណ្ឋិត្វា ‘‘គមិស្សាមី’’តិ អាចរិយំ អាបុច្ឆិ. អាចរិយោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មយ្ហំ ឧបការកោ, បណ្ឌិតភាវមស្ស បច្ចាសីសាមិ, ន នំ កាតុំ សក្កោមិ, អវស្សំ មយា ឥមស្ស បច្ចុបការោ កាតព្ពោ, ឯកមស្ស មន្តំ ពន្ធិត្វា ទស្សាមី’’តិ សោ តំ អរញ្ញំ នេត្វា ‘‘ឃដ្ដេសិ ឃដ្ដេសិ, កិំ ការណា ឃដ្ដេសិ? អហម្បិ តំ ជានាមិ ជានាមី’’តិ ឥមំ មន្តំ ពន្ធិត្វា ឧគ្គណ្ហាបេន្តោ អនេកសតក្ខត្តុំ បរិវត្តាបេត្វា, ‘‘បញ្ញាយតិ តេ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘អាម, បញ្ញាយតី’’តិ វុត្តេ ‘‘ទន្ធេន នាម វាយាមំ កត្វា បគុណំ កតំ សិប្បំ ន បលាយតី’’តិ ចិន្តេត្វា មគ្គបរិព្ពយំ ទត្វា, ‘‘គច្ឆ, ឥមំ មន្តំ និស្សាយ ជីវិស្សសិ, អបលាយនត្ថាយ បនស្ស និច្ចំ សជ្ឈាយំ ករេយ្យាសី’’តិ វត្វា តំ ឧយ្យោជេសិ. អថស្ស មាតា ពារាណសិយំ សម្បត្តកាលេ ‘‘បុត្តោ មេ សិប្បំ សិក្ខិត្វា អាគតោ’’តិ មហាសក្ការសម្មានំ អកាសិ.

តទា ពារាណសិរាជា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មេ កាយកម្មាទីសុ កោចិ ទោសោ’’តិ បច្ចវេក្ខន្តោ អត្តនោ អរុច្ចនកំ កិញ្ចិ កម្មំ អទិស្វា ‘‘អត្តនោ វជ្ជំ នាម អត្តនោ ន បញ្ញាយតិ, បរេសំ បញ្ញាយតិ, នាគរានំ បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សាយំ អញ្ញាតកវេសេន និក្ខមិត្វា, ‘‘សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា និសិន្នមនុស្សានំ កថាសល្លាបោ នាម នានប្បការកោ ហោតិ, ‘សចាហំ អធម្មេន រជ្ជំ ការេមិ, បាបេន អធម្មិកេន រញ្ញា ទណ្ឌពលិអាទីហិ ហតម្ហា’តិ វក្ខន្តិ. ‘សចេ ធម្មេន រជ្ជំ ការេមិ, ទីឃាយុកោ ហោតុ នោ រាជា’តិអាទីនិ វត្វា មម គុណំ កថេស្សន្តី’’តិ តេសំ តេសំ គេហានំ ភិត្តិអនុសារេនេវ វិចរតិ.

តស្មិំ ខណេ ឧមង្គចោរា ទ្វិន្នំ គេហានំ អន្តរេ ឧមង្គំ ភិន្ទន្តិ ឯកឧមង្គេនេវ ទ្វេ គេហានិ បវិសនត្ថាយ. រាជា តេ ទិស្វា គេហច្ឆាយាយ អដ្ឋាសិ. តេសំ ឧមង្គំ ភិន្ទិត្វា គេហំ បវិសិត្វា ភណ្ឌកំ ឱលោកិតកាលេ មាណវោ បពុជ្ឈិត្វា តំ មន្តំ សជ្ឈាយន្តោ ‘‘ឃដ្ដេសិ ឃដ្ដេសិ, កិំ ការណា ឃដ្ដេសិ? អហម្បិ តំ ជានាមិ ជានាមី’’តិ អាហ. តេ តំ សុត្វា, ‘‘ឥមិនា កិរម្ហា ញាតា, ឥទានិ នោ នាសេស្សតី’’តិ និវត្ថវត្ថានិបិ ឆឌ្ឌេត្វា ភីតា សម្មុខសម្មុខដ្ឋានេនេវ បលាយិំសុ. រាជា តេ បលាយន្តេ ទិស្វា ឥតរស្ស ច មន្តសជ្ឈាយនសទ្ទំ សុត្វា គេហញ្ញេវ វវត្ថបេត្វា នាគរានំ បរិគ្គណ្ហិត្វា និវេសនំ បាវិសិ. សោ វិភាតាយ បន រត្តិយា បាតោវេកំ បុរិសំ បក្កោសិត្វា អាហ – ‘‘គច្ឆ ភណេ, អសុកវីថិយំ នាម យស្មិំ គេហេ ឧមង្គោ ភិន្នោ, តត្ថ តក្កសិលតោ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អាគតមាណវោ អត្ថិ, តំ អានេហី’’តិ. សោ គន្ត្វា ‘‘រាជា តំ បក្កោសតី’’តិ វត្វា មាណវំ អានេសិ. អថ នំ រាជា អាហ – ‘‘ត្វំ, តាត, តក្កសិលតោ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អាគតមាណវោ’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘អម្ហាកម្បិ តំ សិប្បំ ទេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ទេវ, សមានាសនេ និសីទិត្វា គណ្ហាហី’’តិ. រាជាបិ តថា កត្វា មន្តំ គហេត្វា ‘‘អយំ តេ អាចរិយភាគោ’’តិ សហស្សំ អទាសិ.

តទា សេនាបតិ រញ្ញោ កប្បកំ អាហ – ‘‘កទា រញ្ញោ មស្សុំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘ស្វេ វា បរសុវេ វា’’តិ. សោ តស្ស សហស្សំ ទត្វា ‘‘កិច្ចំ មេ អត្ថី’’តិ វត្វា, ‘‘កិំ, សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘រញ្ញោ មស្សុកម្មំ ករោន្តោ វិយ ហុត្វា ខុរំ អតិវិយ បហំសិត្វា គលនាឡិំ ឆិន្ទ, ត្វំ សេនាបតិ ភវិស្សសិ, អហំ រាជា’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា រញ្ញោ មស្សុកម្មករណទិវសេ គន្ធោទកេន មស្សុំ តេមេត្វា ខុរំ បហំសិត្វា នលាដន្តេ គហេត្វា, ‘‘ខុរោ ថោកំ កុណ្ឋធារោ, ឯកប្បហារេនេវ គលនាឡិំ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតី’’តិ បុន ឯកមន្តំ ឋត្វា ខុរំ បហំសិ. តស្មិំ ខណេ រាជា អត្តនោ មន្តំ សរិត្វា សជ្ឈាយំ ករោន្តោ ‘‘ឃដ្ដេសិ ឃដ្ដេសិ, កិំ ការណា ឃដ្ដេសិ? អហម្បិ តំ ជានាមិ ជានាមី’’តិ អាហ. ន្ហាបិតស្ស នលាដតោ សេទា មុច្ចិំសុ. សោ ‘‘ជានាតិ មម ការណំ រាជា’’តិ ភីតោ ខុរំ ភូមិយំ ខិបិត្វា បាទមូលេ ឧរេន និបជ្ជិ. រាជានោ នាម ឆេកា ហោន្តិ, តេន តំ ឯវមាហ – ‘‘អរេ, ទុដ្ឋ, ន្ហាបិត, ‘ន មំ រាជា ជានាតី’តិ សញ្ញំ ករោសី’’តិ. ‘‘អភយំ មេ ទេហិ, ទេវា’’តិ. ‘‘ហោតុ, មា ភាយិ, កថេហី’’តិ. សេនាបតិ មេ, ទេវ, សហស្សំ ទត្វា, ‘‘រញ្ញោ មស្សុំ ករោន្តោ វិយ គលនាឡិំ ឆិន្ទ, អហំ រាជា ហុត្វា តំ សេនាបតិំ ករិស្សាមី’’តិ អាហាតិ. រាជា តំ សុត្វា ‘‘អាចរិយំ មេ និស្សាយ ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សេនាបតិំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អម្ភោ, សេនាបតិ, កិំ នាម តយា មម សន្តិកា ន លទ្ធំ, ឥទានិ តំ ទដ្ឋុំ ន សក្កោមិ, មម រដ្ឋា និក្ខមាហី’’តិ តំ រដ្ឋា បព្ពាជេត្វា អាចរិយំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អាចរិយ, តំ និស្សាយ មយា ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា មហន្តំ សក្ការំ ករិត្វា តស្ស សេនាបតិដ្ឋានំ អទាសិ. ‘‘សោ តទា ចូឡបន្ថកោ អហោសិ, សត្ថា ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ’’តិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា, ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេបិ ចូឡបន្ថកោ ទន្ធោយេវ អហោសិ, តទាបិស្សាហំ អវស្សយោ ហុត្វា តំ លោកិយកុដុម្ពេ បតិដ្ឋាបេសិ’’ន្តិ វត្វា បុន ឯកទិវសំ ‘‘អហោ សត្ថា ចូឡបន្ថកស្ស អវស្សយោ ជាតោ’’តិ កថាយ សមុដ្ឋិតាយ ចូឡសេដ្ឋិជាតកេ អតីតវត្ថុំ កថេត្វា –

‘‘អប្បកេនាបិ មេធាវី, បាភតេន វិចក្ខណោ;

សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានំ, អណុំ អគ្គិំវ សន្ធម’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៤) –

គាថំ វត្វា, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវាហំ ឥមស្ស អវស្សយោ ជាតោ, បុព្ពេបិ អវស្សយោ អហោសិមេវ. បុព្ពេ បនាហំ ឥមំ លោកិយកុដុម្ពស្ស សាមិកំ អកាសិំ, ឥទានិ លោកុត្តរកុដុម្ពស្ស. តទា ហិ ចូឡន្តេវាសិកោ ចូឡបន្ថកោ អហោសិ, ចូឡសេដ្ឋិ បន បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ នក្ខត្តកោវិទោ អហមេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេសិ.

បុនេកទិវសំ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អាវុសោ, ចូឡបន្ថកោ ចតូហិ មាសេហិ ចតុប្បទំ គាថំ គហេតុំ អសក្កោន្តោបិ វីរិយំ អនោស្សជ្ជិត្វាវ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោ, ឥទានិ លោកុត្តរធម្មកុដុម្ពស្ស សាមិកោ ជាតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា, ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, មម សាសនេ អារទ្ធវីរិយោ ភិក្ខុ លោកុត្តរធម្មស្ស សាមិកោ ហោតិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៥. ‘‘ឧដ្ឋានេនប្បមាទេន, សំយមេន ទមេន ច;

ទីបំ កយិរាថ មេធាវី, យំ ឱឃោ នាភិកីរតី’’តិ.

តត្ថ ទីបំ កយិរាថាតិ វីរិយសង្ខាតេន ឧដ្ឋានេន, សតិយា អវិប្បវាសាការសង្ខាតេន អប្បមាទេន, ចតុបារិសុទ្ធិសីលសង្ខាតេន សំយមេន, ឥន្ទ្រិយទមេន ចាតិ ឥមេហិ ការណភូតេហិ ចតូហិ ធម្មេហិ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតោ មេធាវី ឥមស្មិំ អតិវិយ ទុល្លភបតិដ្ឋតាយ អតិគម្ភីរេ សំសារសាគរេ អត្តនោ បតិដ្ឋានភូតំ អរហត្តផលំ ទីបំ កយិរាថ ករេយ្យ, កាតុំ សក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ. កីទិសំ? យំ ឱឃោ នាភិកីរតីតិ យំ ចតុព្ពិធោបិ កិលេសោឃោ អភិកិរិតុំ វិទ្ធំសេតុំ ន សក្កោតិ. ន ហិ សក្កា អរហត្តំ ឱឃេន អភិកិរិតុន្តិ.

គាថាបរិយោសានេ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុំ. ឯវំ ទេសនា សម្បត្តបរិសាយ សាត្ថិកា ជាតាតិ.

ចូឡបន្ថកត្ថេរវត្ថុ តតិយំ.