២. កុម្ភឃោសកសេដ្ឋិវត្ថុ

ឧដ្ឋានវតោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ កុម្ភឃោសកំ អារព្ភ កថេសិ. រាជគហនគរស្មិញ្ហិ រាជគហសេដ្ឋិនោ គេហេ អហិវាតរោគោ ឧប្បជ្ជិ, តស្មិំ ឧប្បន្នេ មក្ខិកា អាទិំ កត្វា យាវ គាវា បឋមំ តិរច្ឆានគតា មរន្តិ, តតោ ទាសកម្មករោ, សព្ពបច្ឆា គេហសាមិកា, តស្មា សោ រោគោ សព្ពបច្ឆា សេដ្ឋិញ្ច ជាយញ្ច គណ្ហិ. តេ រោគេន ផុដ្ឋា បុត្តំ សន្តិកេ ឋិតំ ឱលោកេត្វា អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ តំ អាហំសុ – ‘‘តាត, ឥមស្មិំ កិរ រោគេ ឧប្បន្នេ ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា បលាយន្តាវ ជីវិតំ លភន្តិ, ត្វំ អម្ហេ អនោលោកេត្វា បលាយិត្វា ជីវន្តោ បុនាគន្ត្វា អម្ហាកំ អសុកដ្ឋានេ នាម ចត្តាលីស ធនកោដិយោ និទហិត្វា ឋបិតា, តា ឧទ្ធរិត្វា ជីវិកំ កប្បេយ្យាសី’’តិ. សោ តេសំ វចនំ សុត្វា រុទមានោ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា មរណភយភីតោ ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា បលាយិត្វា បព្ពតគហនំ គន្ត្វា ទ្វាទស វស្សានិ តត្ថ វសិត្វា មាតាបិតុវសនដ្ឋានំ បច្ចាគញ្ឆិ.

អថ នំ ទហរកាលេ គន្ត្វា បរូឡ្ហកេសមស្សុកាលេ អាគតត្តា ន កោចិ សញ្ជានិ. សោ មាតាបិតូហិ ទិន្នសញ្ញាវសេន ធនដ្ឋានំ គន្ត្វា ធនស្ស អរោគភាវំ ញត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មំ ន កោចិ សញ្ជានាតិ, សចាហំ ធនំ ឧទ្ធរិត្វា វលញ្ជិស្សាមិ, ‘ឯកេន ទុគ្គតេន និធិ ឧទ្ធដោ’តិ មំ គហេត្វា វិហេឋេយ្យុំ, យំនូនាហំ ភតិំ កត្វា ជីវេយ្យ’’ន្តិ. អថេកំ បិលោតិកំ និវាសេត្វា, ‘‘អត្ថិ កោចិ ភតកេន អត្ថិកោ’’តិ បុច្ឆន្តោ ភតកវីថិំ បាបុណិ. អថ នំ ភតកា ទិស្វា, ‘‘សចេ អម្ហាកំ ឯកំ កម្មំ ករិស្សសិ, ភត្តវេតនំ តេ ទស្សាមា’’តិ អាហំសុ. ‘‘កិំ កម្មំ នាមា’’តិ? ‘‘បពោធនចោទនកម្មំ. សចេ ឧស្សហសិ, បាតោវ ឧដ្ឋាយ ‘តាតា, ឧដ្ឋហថ, សកដានិ សន្នយ្ហថ, គោណេ យោជេថ, ហត្ថិអស្សានំ តិណត្ថាយ គមនវេលា; អម្មា, តុម្ហេបិ ឧដ្ឋហថ, យាគុំ បចថ, ភត្តំ បចថា’តិ វិចរិត្វា អារោចេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. អថស្ស វសនត្ថាយ ឯកំ ឃរំ អទំសុ. សោ ទេវសិកំ តំ កម្មំ អកាសិ.

អថស្ស ឯកទិវសំ រាជា ពិម្ពិសារោ សទ្ទមស្សោសិ. សោ បន សព្ពរវញ្ញូ អហោសិ. តស្មា ‘‘មហាធនស្ស បុរិសស្សេស សទ្ទោ’’តិ អាហ. អថស្ស សន្តិកេ ឋិតា ឯកា បរិចារិកា ‘‘រាជា យំ វា តំ វា ន កថេស្សតិ, ឥទំ មយា ញាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘គច្ឆ, តាត, ឯតំ ជានាហី’’តិ ឯកំ បុរិសំ បហិណិ. សោ វេគេន គន្ត្វា តំ ទិស្វា អាគន្ត្វា, ‘‘ឯកោ ភតកានំ ភតិការកោ កបណមនុស្សោ ឯសោ’’តិ អារោចេសិ. រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា តុណ្ហី ហុត្វា ទុតិយទិវសេបិ តតិយទិវសេបិ តំ តស្ស សទ្ទំ សុត្វា តថេវ អាហ. សាបិ បរិចារិកា តថេវ ចិន្តេត្វា បុនប្បុនំ បេសេត្វា, ‘‘កបណមនុស្សោ ឯសោ’’តិ វុត្តេ ចិន្តេសិ – ‘‘រាជា ‘កបណមនុស្សោ ឯសោ’តិ វចនំ សុត្វាបិ ន សទ្ទហតិ, បុនប្បុនំ ‘មហាធនស្ស បុរិសស្សេស សទ្ទោ’តិ វទតិ, ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេន, យថាសភាវតោ ឯតំ ញាតុំ វដ្ដតី’’តិ. សា រាជានំ អាហ, ‘‘ទេវ, អហំ សហស្សំ លភមានា ធីតរំ អាទាយ គន្ត្វា ឯតំ ធនំ រាជកុលំ បវេសេស្សាមី’’តិ. រាជា តស្សា សហស្សំ ទាបេសិ.

សា តំ គហេត្វា ធីតរំ ឯកំ មលិនធាតុកំ វត្ថំ និវាសាបេត្វា តាយ សទ្ធិំ រាជគេហតោ និក្ខមិត្វា មគ្គបដិបន្នា វិយ ភតកវីថិំ គន្ត្វា ឯកំ ឃរំ បវិសិត្វា, ‘‘អម្ម, មយំ មគ្គបដិបន្នា, ឯកាហទ្វីហំ ឥធ វិស្សមិត្វា គមិស្សាមា’’តិ អាហ. ‘‘អម្ម, ពហូនិ ឃរមានុសកានិ, ន សក្កា ឥធ វសិតុំ, ឯតំ កុម្ភឃោសកស្ស គេហំ តុច្ឆំ, តត្ថ គច្ឆថា’’តិ. សា តត្ថ គន្ត្វា, ‘‘សាមិ, មយំ មគ្គបដិបន្នកា, ឯកាហទ្វីហំ ឥធ វសិស្សាមា’’តិ វត្វា តេន បុនប្បុនំ បដិក្ខិត្តាបិ, ‘‘សាមិ, អជ្ជេកទិវសមត្តំ វសិត្វា បាតោវ គមិស្សាមា’’តិ និក្ខមិតុំ ន ឥច្ឆិ. សា តត្ថេវ វសិត្វា បុនទិវសេ តស្ស អរញ្ញគមនវេលាយ, ‘‘សាមិ, តវ និវាបំ ទត្វា យាហិ, អាហារំ តេ បចិស្សាមី’’តិ វត្វា, ‘‘អលំ, អម្ម, អហមេវ បចិត្វា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ វុត្តេ បុនប្បុនំ និពន្ធិត្វា តេន ទិន្នេ គហិតមត្តកេយេវ កត្វា អន្តរាបណតោ ភាជនានិ ចេវ បរិសុទ្ធតណ្ឌុលាទីនិ ច អាហរាបេត្វា រាជកុលេ បចននិយាមេន សុបរិសុទ្ធំ ឱទនំ, សាធុរសានិ ច ទ្វេ តីណិ សូបព្យញ្ជនានិ បចិត្វា តស្ស អរញ្ញតោ អាគតស្ស អទាសិ. អថ នំ ភុញ្ជិត្វា មុទុចិត្តតំ អាបន្នំ ញត្វា, ‘‘សាមិ, កិលន្តម្ហ, ឯកាហទ្វីហំ ឥធេវ ហោមា’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

អថស្ស សាយម្បិ បុនទិវសេបិ មធុរភត្តំ បចិត្វា អទាសិ. អថ មុទុចិត្តតំ តស្ស ញត្វា ‘‘សាមិ, កតិបាហំ ឥធេវ វសិស្សាមា’’តិ. តត្ថ វសមានា តិខិណេន សត្ថេន តស្ស មញ្ចវាណំ ហេដ្ឋាអដនិយំ តហំ តហំ ឆិន្ទិ. មញ្ចោ តស្មិំ អាគន្ត្វា និសិន្នមត្តេយេវ ហេដ្ឋា ឱលម្ពិ. សោ ‘‘កស្មា អយំ មញ្ចោ ឯវំ ឆិជ្ជិត្វា គតោ’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, ទហរទារកេ វារេតុំ ន សក្កោមិ, ឯត្ថេវ សន្និបតន្តី’’តិ. ‘‘អម្ម, ឥទំ មេ ទុក្ខំ តុម្ហេ និស្សាយ ជាតំ. អហញ្ហិ បុព្ពេ កត្ថចិ គច្ឆន្តោ ទ្វារំ បិទហិត្វា គច្ឆាមី’’តិ. ‘‘កិំ ករោមិ, តាត, វារេតុំ ន សក្កោមី’’តិ. សា ឥមិនាវ និយាមេន ទ្វេ តយោ ទិវសេ ឆិន្ទិត្វា តេន ឧជ្ឈាយិត្វា ខីយិត្វា វុច្ចមានាបិ តថេវ វត្វា បុន ឯកំ ទ្វេ រជ្ជុកេ ឋបេត្វា សេសេ ឆិន្ទិ. តំ ទិវសំ តស្មិំ និសិន្នមត្តេយេវ សព្ពំ វាណំ ភូមិយំ បតិ, សីសំ ជណ្ណុកេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ អហោសិ, សោ ឧដ្ឋាយ, ‘‘កិំ ករោមិ, ឥទានិ កុហិំ គមិស្សាមិ, និបជ្ជនមញ្ចស្សបិ តុម្ហេហិ អសាមិកោ វិយ កតោម្ហី’’តិ អាហ. ‘‘តាត, កិំ ករោមិ, បដិវិស្សកទារកេ វារេតុំ ន សក្កោមិ, ហោតុ, មា ចិន្តយិ, ឥមាយ នាម វេលាយ កុហិំ គមិស្សសី’’តិ ធីតរំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អម្ម, តវ ភាតិកស្ស និបជ្ជនោកាសំ ករោហី’’តិ អាហ. សា ឯកបស្សេ សយិត្វា ‘‘ឥធាគច្ឆ, សាមី’’តិ អាហ. ឥតរោបិ នំ ‘‘គច្ឆ, តាត, ភគិនិយា សទ្ធិំ និបជ្ជា’’តិ វទេសិ. សោ តាយ សទ្ធិំ ឯកមញ្ចេ និបជ្ជិត្វា តំ ទិវសញ្ញេវ សន្ថវំ អកាសិ, កុមារិកា បរោទិ. អថ នំ មាតា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, អម្ម, រោទសី’’តិ? ‘‘អម្ម, ឥទំ នាម ជាត’’ន្តិ. ‘‘ហោតុ, អម្ម, កិំ សក្កា កាតុំ, តយាបិ ឯកំ ភត្តារំ ឥមិនាបេកំ បាទបរិចារិកំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ តំ ជាមាតរំ អកាសិ. តេ សមគ្គវាសំ វសិំសុ.

សា កតិបាហច្ចយេន រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘ភតកវីថិយំ ឆណំ ករោន្តុ. យស្ស បន ឃរេ ឆណោ ន ករីយតិ, តស្ស ឯត្តកោ នាម ទណ្ឌោតិ ឃោសនំ ការេតូ’’តិ. រាជា តថា ការេសិ. អថ នំ សស្សុ អាហ – ‘‘តាត, ភតកវីថិយំ រាជាណាយ ឆណោ កត្តព្ពោ ជាតោ, កិំ ករោមា’’តិ? ‘‘អម្ម, អហំ ភតិំ ករោន្តោបិ ជីវិតុំ ន សក្កោមិ, កិំ ករិស្សាមី’’តិ? ‘‘តាត, ឃរាវាសំ វសន្តា នាម ឥណម្បិ គណ្ហន្តិ, រញ្ញោ អាណា អកាតុំ ន លព្ភា. ឥណតោ នាម យេន កេនចិ ឧបាយេន មុច្ចិតុំ សក្កា, គច្ឆ, កុតោចិ ឯកំ វា ទ្វេ វា កហាបណេ អាហរា’’តិ អាហ. សោ ឧជ្ឈាយន្តោ ខីយន្តោ គន្ត្វា ចត្តាលីសកោដិធនដ្ឋានតោ ឯកមេវ កហាបណំ អាហរិ. សា តំ កហាបណំ រញ្ញោ បេសេត្វា អត្តនោ កហាបណេន ឆណំ កត្វា បុន កតិបាហច្ចយេន តថេវ សាសនំ បហិណិ. បុន រាជា តថេវ ‘‘ឆណំ ករោន្តុ, អករោន្តានំ ឯត្តកោ ទណ្ឌោ’’តិ អាណាបេសិ. បុនបិ សោ តាយ តថេវ វត្វា និប្បីឡិយមានោ គន្ត្វា តយោ កហាបណេ អាហរិ. សា តេបិ កហាបណេ រញ្ញោ បេសេត្វា បុន កតិបាហច្ចយេន តថេវ សាសនំ បហិណិ – ‘‘ឥទានិ បុរិសេ បេសេត្វា ឥមំ បក្កោសាបេតូ’’តិ. រាជា បេសេសិ. បុរិសា គន្ត្វា, ‘‘កុម្ភឃោសកោ នាម កតរោ’’តិ បុច្ឆិត្វា បរិយេសន្តា តំ ទិស្វា ‘‘ឯហិ, ភោ រាជា, តំ បក្កោសតី’’តិ អាហំសុ. សោ ភីតោ ‘‘ន មំ រាជា ជានាតី’’តិអាទីនិ វត្វា គន្តុំ ន ឥច្ឆិ. អថ នំ ពលក្ការេន ហត្ថាទីសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍិំសុ. សា ឥត្ថី តេ ទិស្វា, ‘‘អរេ, ទុព្ពិនីតា, តុម្ហេ មម ជាមាតរំ ហត្ថាទីសុ គហេតុំ អននុច្ឆវិកា’’តិ តជ្ជេត្វា, ‘‘ឯហិ, តាត, មា ភាយិ, រាជានំ ទិស្វា តវ ហត្ថាទិគាហកានំ ហត្ថេយេវ ឆិន្ទាបេស្សាមី’’តិ ធីតរំ អាទាយ បុរតោ ហុត្វា រាជគេហំ បត្វា វេសំ បរិវត្តេត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឥតរម្បិ បរិកឌ្ឍិត្វា អានយិំសុយេវ.

អថ នំ វន្ទិត្វា ឋិតំ រាជា អាហ – ‘‘ត្វំ កុម្ភឃោសកោ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា មហាធនំ វញ្ចេត្វា ខាទសី’’តិ? ‘‘កុតោ មេ, ទេវ, ធនំ ភតិំ កត្វា ជីវន្តស្សា’’តិ? ‘‘មា ឯវំ ករិ, កិំ អម្ហេ វញ្ចេសី’’តិ? ‘‘ន វញ្ចេមិ, ទេវ, នត្ថិ មេ ធន’’ន្តិ. អថស្ស រាជា តេ កហាបណេ ទស្សេត្វា, ‘‘ឥមេ កស្ស កហាបណា’’តិ អាហ. សោ សញ្ជានិត្វា, ‘‘អហោ ពាលោម្ហិ, កថំ នុ ខោ ឥមេ រញ្ញោ ហត្ថំ បត្តា’’តិ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ តា ទ្វេបិ បដិមណ្ឌិតបសាធនា គព្ភទ្វារមូលេ ឋិតា ទិស្វា, ‘‘ភារិយំ វតិទំ កម្មំ, ឥមាហិ រញ្ញា បយោជិតាហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេសិ. អថ នំ រាជា ‘‘វទេហិ, ភោ, កស្មា ឯវំ ករោសី’’តិ អាហ. ‘‘និស្សយោ មេ នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘មាទិសោ និស្សយោ ភវិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. ‘‘កល្យាណំ, ទេវ, សចេ មេ ទេវោ អវស្សយោ ហោតី’’តិ. ‘‘ហោមិ, ភោ, កិត្តកំ តេ ធន’’ន្តិ? ‘‘ចត្តាលីសកោដិយោ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សកដានិ ទេវា’’តិ? រាជា អនេកសតានិ សកដានិ យោជាបេត្វា បហិណិត្វា តំ ធនំ អាហរាបេត្វា រាជង្គណេ រាសិំ ការាបេត្វា រាជគហវាសិនោ សន្និបាតាបេត្វា, ‘‘អត្ថិ កស្សចិ ឥមស្មិំ នគរេ ‘‘ឯត្តកំ ធន’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ បនស្ស កាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សក្ការំ, ទេវា’’តិ វុត្តេ មហន្តេន សក្ការេន តំ សេដ្ឋិដ្ឋានេ ឋបេត្វា ធីតរំ តស្សេវ ទត្វា តេន សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, បស្សថិមំ បុរិសំ, ឯវរូបោ ធិតិមា នាម នត្ថិ, ចត្តាលីសកោដិវិភវោ ហោន្តោបិ ឧប្បិលាវិតាការំ វា អស្មិមានមត្តំ វា ន ករោតិ, កបណោ វិយ បិលោតិកំ និវាសេត្វា ភតកវីថិយំ ភតិំ កត្វា ជីវន្តោ មយា ឥមិនា នាម ឧបាយេន ញាតោ. ជានិត្វា ច បន បក្កោសាបេត្វា សធនភាវំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា តំ ធនំ អាហរាបេត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានេ ឋបិតោ, ធីតា ចស្ស មយា ទិន្នា. ភន្តេ, មយា ច ឯវរូបោ ធិតិមា ន ទិដ្ឋបុព្ពោ’’តិ អាហ.

តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ឯវំ ជីវន្តស្ស ជីវិកំ ធម្មិកជីវិកំ នាម, មហារាជ, ចោរិកាទិកម្មំ បន ឥធលោកេ ចេវ បីឡេតិ ហិំសេតិ, បរលោកេ ច, តតោនិទានំ សុខំ នាម នត្ថិ. បុរិសស្ស ហិ ធនបារិជុញ្ញកាលេ កសិំ វា ភតិំ វា កត្វា ជីវិកមេវ ធម្មិកជីវិកំ នាម. ឯវរូបស្ស ហិ វីរិយសម្បន្នស្ស សតិសម្បន្នស្ស កាយវាចាហិ បរិសុទ្ធកម្មស្ស បញ្ញាយ និសម្មការិនោ កាយាទីហិ សញ្ញតស្ស ធម្មជីវិកំ ជីវន្តស្ស សតិអវិប្បវាសេ ឋិតស្ស ឥស្សរិយំ វឌ្ឍតិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៤. ‘‘ឧដ្ឋានវតោ សតីមតោ,

សុចិកម្មស្ស និសម្មការិនោ;

សញ្ញតស្ស ធម្មជីវិនោ,

អប្បមត្តស្ស យសោភិវឌ្ឍតី’’តិ.

តត្ថ ឧដ្ឋានវតោតិ ឧដ្ឋានវីរិយវន្តស្ស. សតិមតោតិ សតិសម្បន្នស្ស. សុចិកម្មស្សាតិ និទ្ទោសេហិ និរបរាធេហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតស្ស. និសម្មការិនោតិ ឯវញ្ចេ ភវិស្សតិ, ឯវំ ករិស្សាមីតិ វា, ឥមស្មិំ កម្មេ ឯវំ កតេ ឥទំ នាម ភវិស្សតីតិ វា ឯវំ និទានំ សល្លក្ខេត្វា រោគតិកិច្ឆនំ វិយ សព្ពកម្មានិ និសាមេត្វា ឧបធារេត្វា ករោន្តស្ស. សញ្ញតស្សាតិ កាយាទីហិ សញ្ញតស្ស និច្ឆិទ្ទស្ស. ធម្មជីវិនោតិ អគារិកស្ស តុលាកូដាទីនិ វជ្ជេត្វា កសិគោរក្ខាទីហិ, អនគារិកស្ស វេជ្ជកម្មទូតកម្មាទីនិ វជ្ជេត្វា ធម្មេន សមេន ភិក្ខាចរិយាយ ជីវិកំ កប្បេន្តស្ស. អប្បមត្តស្សាតិ អវិប្បវុត្ថសតិនោ. យសោភិវឌ្ឍតីតិ ឥស្សរិយភោគសម្បន្នសង្ខាតោ ចេវ កិត្តិវណ្ណភណនសង្ខាតោ ច យសោ អភិវឌ្ឍតីតិ.

គាថាបរិយោសានេ កុម្ភឃោសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. ឯវំ មហាជនស្ស សាត្ថិកា ធម្មទេសនា ជាតាតិ.

កុម្ភឃោសកសេដ្ឋិវត្ថុ ទុតិយំ.