៧. កបិរាជចរិយាវណ្ណនា

៦៧. សត្តមេ យទា អហំ កបិ អាសិន្តិ យស្មិំ កាលេ អហំ កបិយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វុទ្ធិមន្វាយ នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ អស្សបោតកប្បមាណោ មហាសរីរោ កបិ ហោមិ. នទីកូលេ ទរីសយេតិ ឯកិស្សា នទិយា តីរេ ឯកស្មិំ ទរីភាគេ យទា វាសំ កប្បេមីតិ អត្ថោ.

តទា កិរ ពោធិសត្តោ យូថបរិហរណំ អកត្វា ឯកចរោ ហុត្វា វិហាសិ. តស្សា បន នទិយា វេមជ្ឈេ ឯកោ ទីបកោ នានប្បការេហិ អម្ពបនសាទីហិ ផលរុក្ខេហិ សម្បន្នោ. ពោធិសត្តោ ថាមជវសម្បន្នតាយ នទិយា ឱរិមតីរតោ ឧប្បតិត្វា ទីបកស្ស បន នទិយា ច មជ្ឈេ ឯកោ បិដ្ឋិបាសាណោ អត្ថិ, តស្មិំ បតតិ. តតោ ឧប្បតិត្វា តស្មិំ ទីបកេ បតតិ. សោ តត្ថ នានប្បការានិ ផលាផលានិ ខាទិត្វា សាយំ តេនេវ ឧបាយេន បច្ចាគន្ត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានេ វសិត្វា បុនទិវសេបិ តថេវ ករោតិ. ឥមិនា និយាមេន វាសំ កប្បេសិ.

តស្មិំ បន កាលេ ឯកោ កុម្ភីលោ សបជាបតិកោ តស្សំ នទិយំ វសតិ. តស្ស ភរិយា ពោធិសត្តំ អបរាបរំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា តស្ស ហទយមំសេ ទោហឡំ ឧប្បាទេត្វា កុម្ភីលំ អាហ – ‘‘មយ្ហំ ខោ, អយ្យបុត្ត, ឥមស្ស វានរស្ស ហទយមំសេ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ, លច្ឆសី’’តិ វត្វា ‘‘អជ្ជ តំ សាយំ ទីបកតោ អាគច្ឆន្តមេវ គណ្ហិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា បិដ្ឋិបាសាណេ និបជ្ជិ. ពោធិសត្តោ តំ ទិវសំ គោចរំ ចរិត្វា សាយន្ហសមយេ ទីបកេ ឋិតោវ បាសាណំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ បាសាណោ ឥទានិ ឧច្ចតរោ ខាយតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. មហាសត្តស្ស ហិ ឧទកប្បមាណញ្ច បាសាណប្បមាណញ្ច សុវវត្ថាបិតមេវ ហោតិ. តេនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អជ្ជ ឥមិស្សា នទិយា ឧទកំ នេវ ហាយតិ, អថ ច បនាយំ បាសាណោ មហា ហុត្វា បញ្ញាយតិ, កច្ចិ នុ ខោ ឯត្ថ មយ្ហំ គហណត្ថាយ កុម្ភីលោ និបន្នោ’’តិ?

សោ ‘‘វីមំសិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ តត្ថេវ ឋត្វា បាសាណេន សទ្ធិំ កថេន្តោ វិយ ‘‘ភោ, បាសាណា’’តិ វត្វា បដិវចនំ អលភន្តោ យាវតតិយំ ‘‘ភោ, បាសាណា’’តិ អាហ. បាសាណោ បដិវចនំ ន ទេតិ. បុនបិ ពោធិសត្តោ ‘‘កិំ, ភោ បាសាណ, អជ្ជ មយ្ហំ បដិវចនំ ន ទេសី’’តិ អាហ. កុម្ភីលោ ‘‘អទ្ធា អយំ បាសាណោ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ វានរិន្ទស្ស បដិវចនំ ទេតិ មញ្ញេ, អជ្ជ បន មយា ឱត្ថរិតត្តា ន ទេតិ, ហន្ទាហំ ទស្សាមិស្ស បដិវចន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ វានរិន្ទា’’តិ អាហ. ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘អហំ កុម្ភីលោ’’តិ. ‘‘កិមត្ថំ ឯត្ថ និបន្នោសី’’តិ? ‘‘តវ ហទយំ បត្ថយមានោ’’តិ. ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អញ្ញោ មេ គមនមគ្គោ នត្ថិ, បដិរុទ្ធំ វត មេ គមន’’ន្តិ. តេន វុត្តំ –

‘‘បីឡិតោ សុសុមារេន, គមនំ ន លភាមហំ’’.

៦៨. ‘‘យម្ហោកាសេ អហំ ឋត្វា, ឱរា បារំ បតាមហំ;

តត្ថច្ឆិ សត្តុវធកោ, កុម្ភីលោ លុទ្ទទស្សនោ’’តិ.

តត្ថ ‘‘បីឡិតោ សុសុមារេនា’’តិ អទ្ធគាថាយ វុត្តមេវត្ថំ. ‘‘យម្ហោកាសេ’’តិ គាថាយ បាកដំ ករោតិ. តត្ថ យម្ហោកាសេតិ យស្មិំ នទីមជ្ឈេ ឋិតបិដ្ឋិបាសាណសង្ខាតេ បទេសេ ឋត្វា. ឱរាតិ ទីបកសង្ខាតា ឱរតីរា. បារន្តិ តទា មម វសនដ្ឋានភូតំ នទិយា បរតីរំ. បតាមហន្តិ ឧប្បតិត្វា បតាមិ អហំ. តត្ថច្ឆីតិ តស្មិំ បិដ្ឋិបាសាណប្បទេសេ សត្តុភូតោ វធកោ ឯកន្តេនេវ ឃាតកោ បច្ចត្ថិកោ លុទ្ទទស្សនោ ឃោររូបោ ភយានកទស្សនោ និសីទិ.

អថ មហាសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អញ្ញោ មេ គមនមគ្គោ នត្ថិ, អជ្ជ មយា កុម្ភីលោ វញ្ចេតព្ពោ, ឯវញ្ហិ អយញ្ច មហតា បាបតោ មយា បរិមោចិតោ សិយា, មយ្ហញ្ច ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ. សោ កុម្ភីលំ អាហ – ‘‘សម្ម, កុម្ភីល, អហំ តុយ្ហំ ឧបរិ បតិស្សាមី’’តិ. កុម្ភីលោ ‘‘វានរិន្ទ, បបញ្ចំ អកត្វា ឥតោ អាគច្ឆាហី’’តិ អាហ. មហាសត្តោ ‘‘អហំ អាគច្ឆាមិ, ត្វំ បន អត្តនោ មុខំ វិវរិត្វា មំ តវ សន្តិកំ អាគតកាលេ គណ្ហាហី’’តិ អវោច. កុម្ភីលានញ្ច មុខេ វិវដេ អក្ខីនិ និម្មីលន្តិ. សោ តំ ការណំ អសល្លក្ខេន្តោ មុខំ វិវរិ. អថស្ស អក្ខីនិ និម្មីលិំសុ. សោ មុខំ វិវរិត្វា សព្ពសោ និម្មីលិតក្ខី ហុត្វា និបជ្ជិ. មហាសត្តោ តស្ស តថាភាវំ ញត្វា ទីបកតោ ឧប្បតិតោ គន្ត្វា កុម្ភីលស្ស មត្ថកំ អក្កមិត្វា តតោ ឧប្បតន្តោ វិជ្ជុលតា វិយ វិជ្ជោតមានោ បរតីរេ អដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ –

៦៩. ‘‘សោ មំ អសំសិ ឯហីតិ, អហម្បេមីតិ តំ វទិំ;

តស្ស មត្ថកមក្កម្ម, បរកូលេ បតិដ្ឋហិ’’ន្តិ.

តត្ថ អសំសីតិ អភាសិ. អហម្បេមីតិ អហម្បិ អាគច្ឆាមីតិ តំ កថេសិំ.

យស្មា បន តំ ទីបកំ អម្ពជម្ពុបនសាទិផលរុក្ខសណ្ឌមណ្ឌិតំ រមណីយំ និវាសយោគ្គញ្ច, ‘‘អាគច្ឆាមី’’តិ បន បដិញ្ញាយ ទិន្នត្តា សច្ចំ អនុរក្ខន្តោ មហាសត្តោបិ ‘‘អាគមិស្សាមេវា’’តិ តថា អកាសិ. តេន វុត្តំ –

៧០. ‘‘ន តស្ស អលិកំ ភណិតំ, យថា វាចំ អកាសហ’’ន្តិ.

យស្មា ចេតំ សច្ចានុរក្ខណំ អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា កតំ, តស្មា អាហ –

‘‘សច្ចេន មេ សមោ នត្ថិ, ឯសា មេ សច្ចបារមី’’តិ.

កុម្ភីលោ បន តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា ‘‘ឥមិនា វានរិន្ទេន អតិអច្ឆេរកំ កត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ភោ វានរិន្ទ, ឥមស្មិំ លោកេ ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ អមិត្តេ អភិភវតិ, តេ សព្ពេបិ តុយ្ហំ អព្ភន្តរេ អត្ថិ មញ្ញេ’’តិ អាហ –

‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, វានរិន្ទ, យថា តវ;

សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ទិដ្ឋំ សោ អតិវត្តតី’’តិ. (ជា. ១.២.១៤៧);

តត្ថ យស្សាតិ យស្ស កស្សចិ បុគ្គលស្ស. ឯតេតិ ឥទានិ វត្តព្ពេ បច្ចក្ខតោ ទស្សេតិ. ចតុរោ ធម្មាតិ ចត្តារោ គុណា. សច្ចន្តិ វចីសច្ចំ, ‘‘មម សន្តិកំ អាគមិស្សាមី’’តិ វត្វា មុសាវាទំ អកត្វា អាគតោ ឯវាតិ ឯតំ តេ វចីសច្ចំ. ធម្មោតិ វិចារណបញ្ញា, ‘‘ឯវំ កតេ ឥទំ នាម ភវិស្សតី’’តិ បវត្តា តេ ឯសា វិចារណបញ្ញា. ធិតីតិ អព្ពោច្ឆិន្នំ វីរិយំ វុច្ចតិ, ឯតម្បិ តេ អត្ថិ. ចាគោតិ អត្តបរិច្ចាគោ, ត្វំ អត្តានំ បរិច្ចជិត្វា មម សន្តិកំ អាគតោ, យំ បនាហំ គណ្ហិតុំ នាសក្ខិំ, មយ្ហមេវេស ទោសោ. ទិដ្ឋន្តិ បច្ចាមិត្តំ. សោ អតិវត្តតីតិ យស្ស បុគ្គលស្ស យថា តវ ឯវំ ឯតេ ចត្តារោ ធម្មា អត្ថិ, សោ យថា មំ ត្វំ អជ្ជ អតិក្កន្តោ, តថេវ អត្តនោ បច្ចាមិត្តំ អតិក្កមតិ អភិភវតីតិ.

ឯវំ កុម្ភីលោ ពោធិសត្តំ បសំសិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គតោ. តទា កុម្ភីលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, តស្ស ភរិយា ចិញ្ចមាណវិកា, កបិរាជា បន លោកនាថោ.

តស្ស ឥធាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សេសបារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. តថា ឧទកស្ស បាសាណស្ស ច បមាណវវត្ថានេន ឥទានិ បាសាណោ ឧច្ចតរោ ខាយតីតិ បរិគ្គណ្ហនវសេន បាសាណស្ស ឧបរិ សុសុមារស្ស និបន្នភាវជាននំ, បាសាណេន កថនាបទេសេន តស្សត្ថស្ស និច្ឆយគមនំ, សុសុមារស្ស ឧបរិ អក្កមិត្វា សហសា បរតីរេ បតិដ្ឋានវសេន សីឃការិតាយ តស្ស មហតា បាបតោ បរិមោចនំ, អត្តនោ ជីវិតរក្ខណំ, សច្ចវាចានុរក្ខណញ្ចាតិ ឯវមាទយោ គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

កបិរាជចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.