នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

ចរិយាបិដក-អដ្ឋកថា

គន្ថារម្ភកថា

ចរិយា សព្ពលោកស្ស, ហិតា យស្ស មហេសិនោ;

អចិន្តេយ្យានុភាវំ តំ, វន្ទេ លោកគ្គនាយកំ.

វិជ្ជាចរណសម្បន្នា, យេន នីយន្តិ លោកតោ;

វន្ទេ តមុត្តមំ ធម្មំ, សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិតំ.

សីលាទិគុណសម្បន្នោ, ឋិតោ មគ្គផលេសុ យោ;

វន្ទេ អរិយសង្ឃំ តំ, បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរំ.

វន្ទនាជនិតំ បុញ្ញំ, ឥតិ យំ រតនត្តយេ;

ហតន្តរាយោ សព្ពត្ថ, ហុត្វាហំ តស្ស តេជសា.

ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បស្មិំ, សម្ភតា យា សុទុក្ករា;

ឧក្កំសបារមិប្បត្តា, ទានបារមិតាទយោ.

តាសំ សម្ពោធិចរិយានំ, អានុភាវវិភាវនំ;

សក្កេសុ និគ្រោធារាមេ, វសន្តេន មហេសិនា.

យំ ធម្មសេនាបតិនោ, សព្ពសាវកកេតុនោ;

លោកនាថេន ចរិយា-បិដកំ នាម ទេសិតំ.

យំ ខុទ្ទកនិកាយស្មិំ, សង្គាយិំសុ មហេសយោ;

ធម្មសង្គាហកា សត្ថុ, ហេតុសម្បត្តិទីបនំ.

តស្ស សម្ពោធិសម្ភារ-វិភាគនយយោគតោ;

កិញ្ចាបិ ទុក្ករា កាតុំ, អត្ថសំវណ្ណនា មយា.

សហ សំវណ្ណនំ យស្មា, ធរតេ សត្ថុ សាសនំ;

បុព្ពាចរិយសីហានំ, តិដ្ឋតេវ វិនិច្ឆយោ.

តស្មា តំ អវលម្ពិត្វា, ឱគាហិត្វា ច សព្ពសោ;

ជាតកានុបនិស្សាយ, បោរាណដ្ឋកថានយំ.

និស្សិតំ វាចនាមគ្គំ, សុវិសុទ្ធមនាកុលំ;

មហាវិហារវាសីនំ, និបុណត្ថវិនិច្ឆយំ.

នីតនេយ្យត្ថភេទា ច, បារមី បរិទីបយំ;

ករិស្សាមិ តំ ចរិយា-បិដកស្សត្ថវណ្ណនំ.

ឥតិ អាកង្ខមានស្ស, សទ្ធម្មស្ស ចិរដ្ឋិតិំ;

វិភជន្តស្ស តស្សត្ថំ, និសាមយថ សាធវោតិ.

តត្ថ ចរិយាបិដកន្តិ កេនដ្ឋេន ចរិយាបិដកំ? អតីតាសុ ជាតីសុ សត្ថុ ចរិយានុភាវប្បកាសិនី បរិយត្តីតិ កត្វា, បរិយត្តិអត្ថោ ហិ អយំ បិដកសទ្ទោ, ‘‘មា បិដកសម្បទានេនា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៦៦) វិយ. អថ វា យស្មា សា បរិយត្តិ តស្សេវ សត្ថុ បុរិមជាតីសុ ចរិយានំ អានុភាវប្បកាសនេន ភាជនភូតា, តស្មាបិ ‘‘ចរិយាបិដក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ភាជនត្ថោបិ ហិ បិដកសទ្ទោ និទ្ទិដ្ឋោ ‘‘អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ, កុទាលបិដកំ អាទាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២៨; អ. និ. ៣.៧០) វិយ. តំ បនេតំ ចរិយាបិដកំ វិនយបិដកំ, សុត្តន្តបិដកំ, អភិធម្មបិដកន្តិ តីសុ បិដកេសុ សុត្តន្តបិដកបរិយាបន្នំ. ទីឃនិកាយោ, មជ្ឈិមនិកាយោ, សំយុត្តនិកាយោ, អង្គុត្តរនិកាយោ, ខុទ្ទកនិកាយោតិ បញ្ចសុ និកាយេសុ ខុទ្ទកនិកាយបរិយាបន្នំ. សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថា, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លន្តិ នវសុ សាសនង្គេសុ គាថាសង្គហំ.

‘‘ទ្វាសីតិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិំ, ទ្វេសហស្សានិ ភិក្ខុតោ;

ចតុរាសីតិ សហស្សានិ, យេ មេ ធម្មា បវត្តិនោ’’តិ. (ថេរគា. ១០២៧) –

ឯវំ ធម្មភណ្ឌាគារិកេន បដិញ្ញាតេសុ ចតុរាសីតិយា ធម្មក្ខន្ធសហស្សេសុ កតិបយធម្មក្ខន្ធសង្គហំ. វគ្គតោ អកិត្តិវគ្គោ, ហត្ថិនាគវគ្គោ, យុធញ្ជយវគ្គោតិ វគ្គត្តយសង្គហំ. ចរិយតោ អកិត្តិវគ្គេ ទស, ហត្ថិនាគវគ្គេ ទស, យុធញ្ជយវគ្គេ បញ្ចទសាតិ បញ្ចតិំសចរិយាសង្គហំ. តីសុ វគ្គេសុ អកិត្តិវគ្គោ អាទិ, ចរិយាសុ អកិត្តិចរិយា. តស្សាបិ –

‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ, ចតុរោ ច អសង្ខិយេ;

ឯត្ថន្តរេ យំ ចរិតំ, សព្ពំ តំ ពោធិបាចន’’ន្តិ. –

អយំ គាថា អាទិ. តស្ស ឥតោ បភុតិ អនុក្កមេន អត្ថសំវណ្ណនា ហោតិ.

គន្ថារម្ភកថា និដ្ឋិតា.

និទានកថា

សា បនាយំ អត្ថសំវណ្ណនា យស្មា ទូរេនិទានំ, អវិទូរេនិទានំ, សន្តិកេនិទានន្តិ ឥមានិ តីណិ និទានានិ ទស្សេត្វា វុច្ចមានា សុណន្តេហិ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ សុដ្ឋុ វិញ្ញាតា នាម ហោតិ. តស្មា តេសំ និទានានំ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

ទីបង្ករទសពលស្ស បាទមូលស្មិញ្ហិ កតាភិនីហារស្ស មហាពោធិសត្តស្ស យាវ តុសិតភវនេ និព្ពត្តិ, តាវ បវត្តោ កថាមគ្គោ ទូរេនិទានំ នាម. តុសិតភវនតោ បដ្ឋាយ យាវ ពោធិមណ្ឌេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បត្តិ, តាវ បវត្តោ កថាមគ្គោ អវិទូរេនិទានំ នាម. មហាពោធិមណ្ឌតោ បន បដ្ឋាយ យាវ បច្ចុប្បន្នវត្ថុ, តាវ បវត្តោ កថាមគ្គោ សន្តិកេនិទានំ នាម. ឥមេសុ តីសុ និទានេសុ យស្មា ទូរេនិទានអវិទូរេនិទានានិ សព្ពសាធារណានិ, តស្មា តានិ ជាតកដ្ឋកថាយំ (ជា. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា) វិត្ថារិតនយេនេវ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពានិ. សន្តិកេនិទានេ បន អត្ថិ វិសេសោតិ តិណ្ណម្បិ និទានានំ អយមាទិតោ បដ្ឋាយ សង្ខេបកថា.

ទីបង្ករស្ស ភគវតោ បាទមូលេ កតាភិនីហារោ ពោធិសត្តភូតោ លោកនាថោ អត្តនោ អភិនីហារានុរូបំ សមត្តិំសបារមិយោ បូរេត្វា, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសម្ភារំ មត្ថកំ បាបេត្វា, តុសិតភវនេ និព្ពត្តោ ពុទ្ធភាវាយ ឧប្បត្តិកាលំ អាគមយមានោ, តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ សក្យរាជកុលេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អនន្តេន បរិហារេន មហន្តេន សិរិសោភគ្គេន វឌ្ឍមានោ អនុក្កមេន យោព្ពនំ បត្វា ឯកូនតិំសេ វយស្មិំ កតមហាភិនិក្ខមនោ, ឆព្ពស្សានិ មហាបធានំ បទហិត្វា, វេសាខបុណ្ណមាយំ ពោធិរុក្ខមូលេ និសិន្នោ សូរិយេ អនត្ថង្គមិតេយេវ មារពលំ វិធមិត្វា បុរិមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា, បច្ឆិមយាមេ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ ខេបេត្វា, អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិមភិសម្ពុជ្ឈិ.

តតោ តត្ថេវ សត្តសត្តាហេ វីតិនាមេត្វា, អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយំ ពារាណសិំ គន្ត្វា ឥសិបតនេ មិគទាយេ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញប្បមុខា អដ្ឋារស ព្រហ្មកោដិយោ ធម្មាមតំ បាយេន្តោ, ធម្មចក្កំ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣ អាទយោ; បដិ. ម. ២.៣០) បវត្តេត្វា, យសាទិកេ វេនេយ្យេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា, តេ សព្ពេវ សដ្ឋិ អរហន្តេ លោកានុគ្គហាយ វិស្សជ្ជេត្វា, ឧរុវេលំ គច្ឆន្តោ កប្បាសិកវនសណ្ឌេ តិំស ភទ្ទវគ្គិយេ សោតាបត្តិផលាទីសុ បតិដ្ឋាបេត្វា, ឧរុវេលំ គន្ត្វា អឌ្ឍុឌ្ឍានិ បាដិហារិយសហស្សានិ ទស្សេត្វា ឧរុវេលកស្សបាទយោ សហស្សជដិលបរិវារេ តេភាតិកជដិលេ វិនេត្វា, តេហិ បរិវុតោ រាជគហនគរូបចារេ លដ្ឋិវនុយ្យានេ និសិន្នោ ពិម្ពិសារប្បមុខេ ទ្វាទសនហុតេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ សាសនេ ឱតារេត្វា, មគធរាជេន ការិតេ វេឡុវនវិហារេ វិហរតិ.

អថេវំ ភគវតិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ អគ្គសាវកដ្ឋានេ ឋបិតេសុ សាវកសន្និបាតេ ជាតេ, សុទ្ធោទនមហារាជា ‘‘បុត្តោ កិរ មេ ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកំ ចរិត្វា បរមាភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ រាជគហំ និស្សាយ វេឡុវនេ វិហរតី’’តិ សុត្វា ទសបុរិសសហស្សបរិវារេ, អនុក្កមេន ទស អមច្ចេ បេសេសិ ‘‘បុត្តំ មេ ឥធានេត្វា ទស្សេថា’’តិ. តេសុ រាជគហំ គន្ត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនាយ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតេសុ កាឡុទាយិត្ថេរេន រញ្ញោ អធិប្បាយេ អារោចិតេ ភគវា វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវុតោ រាជគហតោ និក្ខមិត្វា សដ្ឋិយោជនំ កបិលវត្ថុំ ទ្វីហិ មាសេហិ សម្បាបុណិ. សក្យរាជានោ ‘‘អម្ហាកំ ញាតិសេដ្ឋំ បស្សិស្សាមា’’តិ សន្និបតិត្វា និគ្រោធារាមំ ភគវតោ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច វសនយោគ្គំ ការេត្វា, គន្ធបុប្ផាទិហត្ថា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា, សត្ថារំ និគ្រោធារាមំ បវេសេសុំ. តត្រ ភគវា វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវុតោ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិ. សាកិយា មានត្ថទ្ធា សត្ថុ បណិបាតំ នាកំសុ. ភគវា តេសំ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា មានំ ភញ្ជិត្វា តេ ធម្មទេសនាយ ភាជនេ កាតុំ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា តេសំ សីសេ បាទបំសុំ ឱកិរមានោ វិយ, កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ កតបាដិហារិយសទិសំ យមកបាដិហារិយំ អកាសិ. រាជា តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា ‘‘អយំ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ’’តិ វន្ទិ. រញ្ញា បន វន្ទិតេ តេ ឋាតុំ នាម ន សក្កោន្តិ, សព្ពេបិ សាកិយា វន្ទិំសុ.

តទា កិរ ភគវា យមកបាដិហារិយំ ករោន្តោ លោកវិវរណបាដិហារិយម្បិ អកាសិ – យស្មិំ វត្តមានេ មនុស្សា មនុស្សលោកេ យថាឋិតា យថានិសិន្នាវ ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ យាវ អកនិដ្ឋភវនា សព្ពេ ទេវេ តត្ថ តត្ថ អត្តនោ ភវនេ កីឡន្តេ ទិព្ពានុភាវេន ជោតន្តេ មហតិំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តេ សន្តានិ សមាបត្តិសុខានិ អនុភវន្តេ អញ្ញមញ្ញំ ធម្មំ សាកច្ឆន្តេ ច ពុទ្ធានុភាវេន អត្តនោ មំសចក្ខុនាវ បស្សន្តិ. តថា ហេដ្ឋាបថវិយំ អដ្ឋសុ មហានិរយេសុ, សោឡសសុ ច ឧស្សទនិរយេសុ, លោកន្តរនិរយេ ចាតិ តត្ថ តត្ថ មហាទុក្ខំ អនុភវមានេ សត្តេ បស្សន្តិ. ទសសហស្សិលោកធាតុយំ ទេវា មហច្ចទេវានុភាវេន តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា បញ្ជលិកា នមស្សមានា បយិរុបាសន្តិ, ពុទ្ធគុណបដិសំយុត្តា គាថាយោ ឧទាហរន្តា ថោមេន្តិ អប្ផោដេន្តិ ហសន្តិ បីតិសោមនស្សំ បវេទេន្តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘ភុម្មា មហារាជិកា តាវតិំសា, យាមា ច ទេវា តុសិតា ច និម្មិតា;

បរនិម្មិតា យេបិ ច ព្រហ្មកាយិកា, អានន្ទិតា វិបុលមកំសុ ឃោស’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ១.៦)

តទា ហិ ទសពលោ ‘‘អតុលំ អត្តនោ ពុទ្ធពលំ ទស្សេស្សាមី’’តិ មហាករុណាយ សមុស្សាហិតោ អាកាសេ ទសសហស្សចក្កវាឡសមាគមេ ចង្កមំ មាបេត្វា, ទ្វាទសយោជនវិត្ថតេ សព្ពរតនមយេ ចង្កមេ ឋិតោ យថាវុត្តំ ទេវមនុស្សនយនវិហង្គានំ ឯកនិបាតភូតមច្ឆរិយំ អនញ្ញសាធារណំ ពុទ្ធានំ សមាធិញាណានុភាវទីបនំ បាដិហារិយំ ទស្សេត្វា, បុន តស្មិំ ចង្កមេ ចង្កមន្តោ វេនេយ្យានំ អជ្ឈាសយានុរូបំ អចិន្តេយ្យានុភាវាយ អនោបមាយ ពុទ្ធលីឡាយ ធម្មំ ទេសេសិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ន ហេតេ ជានន្តិ សទេវមានុសា, ពុទ្ធោ អយំ កីទិសកោ នរុត្តមោ;

ឥទ្ធិពលំ បញ្ញាពលញ្ច កីទិសំ, ពុទ្ធពលំ លោកហិតស្ស កីទិសំ.

‘‘ន ហេតេ ជានន្តិ សទេវមានុសា, ពុទ្ធោ អយំ ឯទិសកោ នរុត្តមោ;

ឥទ្ធិពលំ បញ្ញាពលញ្ច ឯទិសំ, ពុទ្ធពលំ លោកហិតស្ស ឯទិសំ.

‘‘ហន្ទាហំ ទស្សយិស្សាមិ, ពុទ្ធពលមនុត្តរំ;

ចង្កមំ មាបយិស្សាមិ, នភេ រតនមណ្ឌិត’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ១.៣-៥);

ឯវំ តថាគតេ អត្តនោ ពុទ្ធានុភាវទីបនំ បាដិហារិយំ ទស្សេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តេ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តោ រាជគហេ គិជ្ឈកូដបព្ពតេ ឋិតោ ទិព្ពចក្ខុនា បស្សិត្វា, តេន ពុទ្ធានុភាវសន្ទស្សនេន អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ ‘‘ហន្ទាហំ ភិយ្យោសោមត្តាយ ពុទ្ធានុភាវំ លោកស្ស បាកដំ ករិស្សាមី’’តិ សញ្ជាតបរិវិតក្កោ អត្តនោ បរិវារភូតានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ តមត្ថំ អារោចេត្វា ឥទ្ធិយា អាកាសេន តាវទេវ អាគន្ត្វា សបរិវារោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលមញ្ជលិំ សិរសិ បគ្គយ្ហ តថាគតស្ស មហាភិនីហារំ បារមិបរិបូរណញ្ច បុច្ឆិ. ភគវា តំ កាយសក្ខិំ កត្វា តត្ថ សន្និបតិតមនុស្សានញ្ចេវ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវព្រហ្មានញ្ច អត្តនោ ពុទ្ធានុភាវំ បរិទីបយន្តោ ពុទ្ធវំសំ ទេសេសិ. តេន វុត្តំ –

‘‘សារិបុត្តោ មហាបញ្ញោ, សមាធិជ្ឈានកោវិទោ;

បញ្ញាយ បារមិប្បត្តោ, បុច្ឆតិ លោកនាយកំ.

‘‘កីទិសោ តេ មហាវីរ, អភិនីហារោ នរុត្តម;

កម្ហិ កាលេ តយា ធីរ, បត្ថិតា ពោធិមុត្តមា.

‘‘ទានំ សីលញ្ច នេក្ខម្មំ, បញ្ញា វីរិយញ្ច កីទិសំ;

ខន្តិ សច្ចមធិដ្ឋានំ, មេត្តុបេក្ខា ច កីទិសា.

‘‘ទស បារមី តយា ធីរ, កីទិសី លោកនាយក;

កថំ ឧបបារមី បុណ្ណា, បរមត្ថបារមី កថំ.

‘‘តស្ស បុដ្ឋោ វិយាកាសិ, ករវីកមធុរគិរោ;

និព្ពាបយន្តោ ហទយំ, ហាសយន្តោ សទេវក’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ១.៧៤-៧៨);

ឯវំ ភគវតា ពុទ្ធវំសេ ទេសិតេ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ ហេតុសម្បទា, អហោ សមុទាគមសម្បត្តិ, អហោ មហាភិនីហារសមិជ្ឈនា, ទុក្ករំ វត ភគវតា កតំ ឯត្តកំ កាលំ ឯវំ បារមិយោ បូរេន្តេន, ឯវំវិធស្ស ពោធិសម្ភារសម្ភរណស្ស អនុច្ឆវិកមេវ ចេតំ ផលំ, យទិទំ សព្ពញ្ញុតា ពលេសុ ច វសីភាវោ ឯវំមហិទ្ធិកតា ឯវំមហានុភាវតា’’តិ ពុទ្ធគុណារម្មណំ ញាណំ បេសេសិ. សោ អនញ្ញសាធារណំ ភគវតោ សីលំ សមាធិ បញ្ញា វិមុត្តិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ ហិរិឱត្តប្បំ សទ្ធាវីរិយំ សតិសម្បជញ្ញំ សីលវិសុទ្ធិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ សមថវិបស្សនា តីណិ កុសលមូលានិ តីណិ សុចរិតានិ តយោ សម្មាវិតក្កា តិស្សោ អនវជ្ជសញ្ញាយោ តិស្សោ ធាតុយោ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ចត្តារោ អរិយមគ្គា ចត្តារិ អរិយផលានិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណានិ ចត្តារោ អរិយវំសា ចត្តារិ វេសារជ្ជញាណានិ បញ្ច បធានិយង្គានិ បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ បញ្ច និស្សរណិយា ធាតុយោ បញ្ច វិមុត្តាយតនញាណានិ បញ្ច វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា ឆ សារណីយា ធម្មា ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ ឆ គារវា ឆ និស្សរណិយា ធាតុយោ ឆ សតតវិហារា ឆ អនុត្តរិយានិ ឆ និព្ពេធភាគិយា សញ្ញា ឆ អភិញ្ញា ឆ អសាធារណញាណានិ សត្ត អបរិហានិយា ធម្មា សត្ត អរិយធនានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា សត្ត សប្បុរិសធម្មា សត្ត និទ្ទសវត្ថូនិ សត្ត សញ្ញា សត្ត ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទេសនា សត្ត ខីណាសវពលទេសនា អដ្ឋ បញ្ញាបដិលាភហេតុទេសនា អដ្ឋ សម្មត្តានិ អដ្ឋ លោកធម្មាតិក្កមា អដ្ឋ អារម្ភវត្ថូនិ អដ្ឋ អក្ខណទេសនា អដ្ឋ មហាបុរិសវិតក្កា អដ្ឋ អភិភាយតនទេសនា អដ្ឋ វិមោក្ខា នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា នវ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានិ នវ សត្តាវាសទេសនា នវ អាឃាតប្បដិវិនយា នវ បញ្ញា នវ នានត្តទេសនា នវ អនុបុព្ពវិហារា ទស នាថករណា ធម្មា ទស កសិណាយតនានិ ទស កុសលកម្មបថា ទស សម្មត្តានិ ទស អរិយវាសា ទស អសេក្ខា ធម្មា ទស រតនានិ ទស តថាគតពលានិ ឯកាទស មេត្តានិសំសា ទ្វាទស ធម្មចក្កាការា តេរស ធុតង្គគុណា ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ បញ្ចទស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា សោឡសវិធា អានាបានស្សតី សោឡស អបរម្បរិយា ធម្មា អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ បញ្ញាស ឧទយព្ពយញាណានិ បរោបណ្ណាស កុសលធម្មា សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនិ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិតមហាវជិរញាណំ អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានបវិចយបច្ចវេក្ខណទេសនាញាណានិ តថា អនន្តាសុ លោកធាតូសុ អនន្តានំ សត្តានំ អាសយាទិវិភាវនញាណានិ ចាតិ ឯវមាទិកេ អចិន្តេយ្យានុភាវេ ពុទ្ធគុណេ ធម្មន្វយតោ អនុគច្ឆន្តោ អនុស្សរន្តោ នេវ អន្តំ, ន បមាណំ បស្សិ. ថេរោ ហិ អត្តនោបិ នាម គុណានំ អន្តំ វា បមាណំ វា អាវជ្ជេន្តោ ន បស្សតិ, សោ ភគវតោ គុណានំ បមាណំ កិំ បស្សិស្សតិ? យស្ស យស្ស ហិ បញ្ញា មហតី ញាណំ វិសទំ, សោ សោ ពុទ្ធគុណេ មហន្តតោ សទ្ទហតិ, ឥតិ ថេរោ ភគវតោ គុណានំ បមាណំ វា បរិច្ឆេទំ វា អបស្សន្តោ ‘‘មាទិសស្ស នាម សាវកបារមិញាណេ ឋិតស្ស ពុទ្ធគុណា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិតុំ ន សក្កា, បគេវ ឥតរេសំ. អហោ អចិន្តេយ្យា អបរិមេយ្យភេទា មហានុភាវា សព្ពញ្ញុគុណា, កេវលំ បនេតេ ឯកស្ស ពុទ្ធញាណស្សេវ សព្ពសោ គោចរា, នាញ្ញេសំ. កថេតុំ បន សម្មាសម្ពុទ្ធេហិបិ វិត្ថារតោ ន សក្កាយេវា’’តិ និដ្ឋមគមាសិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ, កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ, វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៤; ៣.១៤១; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣);

ឯវំ ពុទ្ធានំ គុណមហន្តតំ និស្សាយ ឧប្បន្នពលវបីតិសោមនស្សោ បុន ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវរូបានំ នាម ពុទ្ធគុណានំ ហេតុភូតា ពុទ្ធការកា ធម្មា បារមិយោ អហោ មហានុភាវា. កតមាសុ នុ ខោ ជាតីសុ បារមិតា បរិបាចិតា, កថំ វា បរិបាកំ គតា, ហន្ទាហំ ឥមមត្ថំ បុច្ឆន្តោ ឯវម្បិ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធានុភាវំ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស បាកដតរំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ ឯវំ ចិន្តេត្វា ភគវន្តំ ឥមំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘កតមាសុ នុ ខោ, ភន្តេ, ជាតីសុ ឥមេ ពុទ្ធការកា ធម្មា បរិបាចិតា, កថំ វា បរិបាកំ គតា’’តិ? អថស្ស ភគវា តស្មិំ រតនចង្កមេ តិសន្ធិបល្លង្កំ អាភុជិត្វា យុគន្ធរបព្ពតេ ពាលសូរិយោ វិយ វិរោចមានោ និសិន្នោ ‘‘សារិបុត្ត, មយ្ហំ ពុទ្ធការកា ធម្មា សមាទានតោ បដ្ឋាយ និរន្តរំ សក្កច្ចការិតាយ វីរិយូបត្ថម្ភេន ច សព្ពេសុ កប្បេសុ ភវតោ ភវំ ជាតិតោ ជាតិំ បរិបច្ចន្តាយេវ អហេសុំ, ឥមស្មិំ បន ភទ្ទកប្បេ ឥមាសុ ជាតីសុ តេ បរិបក្កា ជាតា’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ’’តិអាទិនា ចរិយាបិដកំ ពុទ្ធាបទានិយន្តិ ទុតិយាភិធានំ ធម្មបរិយាយំ អភាសិ. អបរេ បន ‘‘រតនចង្កមេ ចង្កមន្តោ ទេវាតិទេវោ ទេវព្រហ្មាទីហិ បូជិយមានោ និគ្រោធារាមេ ឱតរិត្វា វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវុតោ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ភគវា វុត្តនយេនេវ អាយស្មតា សារិបុត្តេន បុច្ឆិតោ ចរិយាបិដកំ ទេសេសី’’តិ វទន្តិ. ឯត្តាវតា ទូរេនិទានអវិទូរេនិទានានិ សង្ខេបតោ ទស្សេត្វា ចរិយាបិដកស្ស សន្តិកេនិទានំ វិត្ថារតោ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. ទូរេនិទានំ បន អសង្ខ្យេយ្យវិភាវនាយំ អាវិ ភវិស្សតីតិ.

១. ឥទានិ ‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ’’តិអាទិនយប្បវត្តាយ ចរិយាបិដកបាឡិយា អត្ថសំវណ្ណនា ហោតិ. តត្រាយំ កប្ប-សទ្ទោ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ច វិតក្កវិធានបដិភាគបញ្ញត្តិកាលបរមាយុសមណវោហារសមន្តភាវាភិសទ្ទហន- ឆេទនវិនិយោគវិនយកិរិយាលេសន្តរកប្បតណ្ហាទិដ្ឋិអសង្ខ្យេយ្យកប្បមហាកប្បាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘នេក្ខម្មសង្កប្បោ អព្យាបាទសង្កប្បោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៣៧) វិតក្កេ អាគតោ. ‘‘ចីវរេ វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិអាទីសុ (បារា. ៦៤២) វិធានេ, អធិកវិធានំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘សត្ថុកប្បេន វត កិរ, ភោ, សាវកេន សទ្ធិំ មន្តយមានា ន ជានិម្ហា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៦០) បដិភាគេ. សត្ថុសទិសេនាតិ អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ. ‘‘ឥធាយស្មា, កប្បោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១០៩៨) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលេ. ‘‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, តថាគតោ កប្បំ វា តិដ្ឋេយ្យ កប្បាវសេសំ វា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៧៨; ឧទា. ៥១) បរមាយុម្ហិ. អាយុកប្បោ ហិ ឥធ កប្បោតិ អធិប្បេតោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ចូឡវ. ២៥០) សមណវោហារេ. ‘‘កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា’’តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៥.១; សុ. និ. មង្គលសុត្ត) សមន្តភាវេ. ‘‘សទ្ធា សទ្ទហនា ឱកប្បនា អភិប្បសាទោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១២) អភិសទ្ទហនេ, សទ្ធាយន្តិ អត្ថោ. ‘‘អលង្កតោ កប្បិតកេសមស្សូ’’តិអាទីសុ (វិ. វ. ១០៩៤; ជា. ២.២២.១៣៦៨) ឆេទនេ. ‘‘ឯវមេវ ឥតោ ទិន្នំ, បេតានំ ឧបកប្បតី’’តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៧.៧; បេ. វ. ២០) វិនិយោគេ. ‘‘កប្បកតេន អកប្បកតំ សំសិព្ពិតំ ហោតី’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៣៧១) វិនយកិរិយាយំ. ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុំ, ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិអាទីសុ លេសេ. ‘‘អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ សង្ឃភេទកោ…បេ… កប្បំ និរយម្ហិ បច្ចតី’’តិ (ឥតិវុ. ១៨; ចូឡវ. ៣៥៤; កថា. ៦៥៧, ៨៦២) ច អាទីសុ អន្តរកប្បេ.

‘‘ន កប្បយន្តិ ន បុរេក្ខរោន្តិ, ធម្មាបិ តេសំ ន បដិច្ឆិតាសេ;

ន ព្រាហ្មណោ សីលវតេន នេយ្យោ, បារង្គតោ ន បច្ចេតិ តាទី’’តិ. –

អាទីសុ (សុ. និ. ៨០៩) តណ្ហាទិដ្ឋីសុ. តថា ហិ វុត្តំ និទ្ទេសេ ‘‘កប្បាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កប្បា តណ្ហាកប្បោ ទិដ្ឋិកប្បោ’’តិ (មហានិ. ២៨). ‘‘អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ វិវដ្ដកប្បេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៤៤; ម. និ. ១.៦៨) អសង្ខ្យេយ្យកប្បេ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១៥៦) មហាកប្បេ. ឥធាបិ មហាកប្បេយេវ ទដ្ឋព្ពោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៩; ៣.២៧៥; សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.១២៨; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.ឯវមិច្ចាទិបាឋវណ្ណនា).

តត្រាយំ បទសិទ្ធិ – កប្បីយតីតិ កប្បោ, ឯត្តកានិ វស្សានីតិ វា ឯត្តកានិ វស្សសតានីតិ វា ឯត្តកានិ វស្សសហស្សានីតិ វា ឯត្តកានិ វស្សសតសហស្សានីតិ វា សំវច្ឆរវសេន គណេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា កេវលំ សាសបរាសិឧបមាទីហិ កប្បេតព្ពោ បរិកប្បេតព្ពបរិមាណោតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កីវ ទីឃោ នុ ខោ, ភន្តេ, កប្បោតិ? ទីឃោ ខោ, ភិក្ខុ, កប្បោ, សោ ន សុករោ សង្ខាតុំ ‘ឯត្តកានិ វស្សានី’តិ វា ‘ឯត្តកានិ វស្សសតានី’តិ វា ‘ឯត្តកានិ វស្សសហស្សានី’តិ វា ‘ឯត្តកានិ វស្សសតសហស្សានី’តិ វា. សក្កា បន, ភន្តេ, ឧបមំ កាតុន្តិ? ‘សក្កា, ភិក្ខូ’តិ ភគវា អវោច. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, យោជនំ អាយាមេន យោជនំ វិត្ថារេន យោជនំ ឧព្ពេធេន មហាសាសបរាសិ. តតោ វស្សសតស្ស វស្សសហស្សស្ស អច្ចយេន ឯកមេកំ សាសបំ ឧទ្ធរេយ្យ, ខិប្បតរំ ខោ សោ, ភិក្ខុ, មហាសាសបរាសិ ឥមិនា ឧបក្កមេន បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យ, ន ត្វេវ កប្បោ, ឯវំ ទីឃោ ខោ, ភិក្ខុ, កប្បោ’’តិ (សំ. និ. ២.១២៨).

ស្វាយំ មហាកប្បោ សំវដ្ដាទិវសេន ចតុអសង្ខ្យេយ្យកប្បសង្គហោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានិ. កតមានិ ចត្តារិ? សំវដ្ដោ, សំវដ្ដដ្ឋាយី, វិវដ្ដោ, វិវដ្ដដ្ឋាយី’’តិ (អ. និ. ៤.១៥៦).

តត្ថ តយោ សំវដ្ដា – តេជោសំវដ្ដោ, អាបោសំវដ្ដោ, វាយោសំវដ្ដោតិ. តិស្សោ សំវដ្ដសីមា – អាភស្សរា, សុភកិណ្ហា, វេហប្ផលាតិ. យទា ហិ កប្បោ តេជេន សំវដ្ដតិ, អាភស្សរតោ ហេដ្ឋា អគ្គិនា ឌយ្ហតិ. យទា អាបេន សំវដ្ដតិ, សុភកិណ្ហតោ ហេដ្ឋា ឧទកេន វិលីយតិ. យទា វាយុនា សំវដ្ដតិ, វេហប្ផលតោ ហេដ្ឋា វាតេន វិទ្ធំសតិ. វិត្ថារតោ បន កោដិសតសហស្សចក្កវាឡំ វិនស្សតិ, យំ ពុទ្ធានំ អាណាក្ខេត្តន្តិ វុច្ចតិ. តេសុ តីសុ សំវដ្ដេសុ យថាក្កមំ កប្បវិនាសកមហាមេឃតោ យាវ ជាលាយ វា ឧទកស្ស វា វាតស្ស វា ឧបច្ឆេទោ ឥទំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ សំវដ្ដោ នាម. កប្បវិនាសកជាលាទិបច្ឆេទតោ យាវ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡបរិបូរកោ សម្បត្តិមហាមេឃោ ឧដ្ឋហតិ, ឥទំ ទុតិយំ អសង្ខ្យេយ្យំ សំវដ្ដដ្ឋាយី នាម.

សម្បត្តិមហាមេឃតោ យាវ ចន្ទិមសូរិយបាតុភាវោ, ឥទំ តតិយំ អសង្ខ្យេយ្យំ វិវដ្ដោ នាម. ចន្ទិមសូរិយបាតុភាវតោ យាវ បុន កប្បវិនាសកមហាមេឃោ, ឥទំ ចតុត្ថំ អសង្ខ្យេយ្យំ វិវដ្ដដ្ឋាយី នាម. ឥមេសុ ចតុសដ្ឋិអន្តរកប្បសង្គហំ វិវដ្ដដ្ឋាយី. តេន សមានកាលបរិច្ឆេទា វិវដ្ដាទយោ វេទិតព្ពា. ‘‘វីសតិអន្តរកប្បសង្គហ’’ន្តិ ឯកេ. ឥតិ ឥមានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ឯកោ មហាកប្បោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ស្វាយំ មហាកប្បោ សំវដ្ដាទិវសេន ចតុអសង្ខ្យេយ្យកប្បសង្គហោ’’តិ.

កប្បេតិ ច អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគពហុវចនំ. សតសហស្សេតិ កប្បសទ្ទសម្ពន្ធេន ចាយំ បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ, ឥធាបិ អច្ចន្តសំយោគវសេនេវ ពហុវចនំ. សមានាធិករណញ្ហេតំ បទទ្វយំ. ចតុរោ ច អសង្ខិយេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កស្ស បន អសង្ខិយេតិ អញ្ញស្ស អវុត្តត្តា កប្បស្ស ច វុត្តត្តា បករណតោ កប្បានន្តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតេវ. ន ហិ វុត្តំ វជ្ជេត្វា អវុត្តស្ស កស្សចិ គហណំ យុត្តន្តិ. ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, មហាកប្បានំ ចតុរោ អសង្ខ្យេយ្យេ សតសហស្សេ ច មហាកប្បេតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. អសង្ខិយេតិ ឯត្ថ សង្ខាតុំ ន សក្កាតិ អសង្ខិយា, គណនំ អតិក្កន្តាតិ អត្ថោ. ‘‘អសង្ខ្យេយ្យន្តិ ឯកោ គណនវិសេសោ’’តិ ឯកេ. តេ ហិ ឯកតោ បដ្ឋាយ មហាពលក្ខបរិយោសានានិ ឯកូនសដ្ឋិដ្ឋានានិ វជ្ជេត្វា ទសមហាពលក្ខានិ អសង្ខ្យេយ្យំ នាម, សដ្ឋិមដ្ឋានន្តរន្តិ វទន្តិ. តំ ន យុជ្ជតិ, សង្ខ្យាឋានន្តរំ នាម គណនវិសេសោ, តស្ស អសង្ខ្យេយ្យភាវាភាវតោ ឯកំ ឋានន្តរំ អសង្ខ្យេយ្យញ្ចាតិ វិរុទ្ធមេតំ. ននុ ច អសង្ខ្យភាវេន អសង្ខ្យេយ្យត្តេបិ តស្ស ចតុព្ពិធភាវោ ន យុជ្ជតីតិ? នោ ន យុជ្ជតិ. ចតូសុ ឋានេសុ អសង្ខ្យេយ្យភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តត្រាយមាទិតោ បដ្ឋាយ វិភាវនា –

អតីតេ កិរ ឯកស្មិំ កប្បេ តណ្ហង្ករោ មេធង្ករោ សរណង្ករោ ទីបង្ករោតិ ចត្តារោ សម្មាសម្ពុទ្ធា អនុក្កមេន លោកេ ឧប្បជ្ជិំសុ. តេសុ ទីបង្ករស្ស ភគវតោ កាលេ អមរវតី នាម នគរំ អហោសិ. តត្ថ សុមេធោ នាម ព្រាហ្មណោ បដិវសតិ ឧភតោ សុជាតោ មាតិតោ ច បិតិតោ ច, សំសុទ្ធគហណិកោ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន, អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ. សោ អញ្ញំ កម្មំ អកត្វា ព្រាហ្មណសិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហិ. តស្ស ទហរកាលេយេវ មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. អថស្ស រាសិវឌ្ឍកោ អមច្ចោ អាយបោត្ថកំ អាហរិត្វា សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាទិភរិតេ សារគព្ភេ វិវរិត្វា ‘‘ឯត្តកំ តេ, កុមារ, មាតុសន្តកំ, ឯត្តកំ តេ បិតុសន្តកំ, ឯត្តកំ តេ អយ្យកបយ្យកាន’’ន្តិ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ធនំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯតំ ធនំ បដិបជ្ជាហី’’តិ អាហ. សុមេធបណ្ឌិតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ ឯវំ ពហុំ ធនំ សំហរិត្វា មយ្ហំ មាតាបិតាទយោ បរលោកំ គច្ឆន្តា ឯកកហាបណម្បិ គហេត្វា ន គតា, មយា បន គហេត្វា គមនការណំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ រញ្ញោ អារោចេត្វា នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា មហាជនស្ស ទានំ ទត្វា ហិមវន្តប្បទេសំ គន្ត្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា សត្តាហេនេវ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា សមាបត្តិវិហារេហិ វិហរតិ.

តស្មិញ្ច កាលេ ទីបង្ករទសពលោ បរមាភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ ចតូហិ ខីណាសវសតសហស្សេហិ បរិវុតោ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ រម្មវតីនគរំ នាម បត្វា តស្ស អវិទូរេ សុទស្សនមហាវិហារេ បដិវសតិ. រម្មវតីនគរវាសិនោ ‘‘សត្ថា កិរ អម្ហាកំ នគរំ បត្វា សុទស្សនមហាវិហារេ បដិវសតី’’តិ សុត្វា គន្ធមាលាទិហត្ថា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា ធម្មទេសនំ សុត្វា ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ. តេ បុនទិវសេ មហាទានំ សជ្ជេត្វា នគរំ អលង្ករិត្វា ទសពលស្ស អាគមនមគ្គំ ហដ្ឋតុដ្ឋា សោធេន្តិ.

តស្មិញ្ច កាលេ សុមេធតាបសោ អាកាសេន គច្ឆន្តោ តេ ហដ្ឋតុដ្ឋេ មនុស្សេ ទិស្វា ‘‘អម្ភោ, កស្ស តុម្ហេ ឥមំ មគ្គំ សោធេថា’’តិ បុច្ឆិ? តេហិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អាគមនមគ្គំ សោធេមា’’តិ វុត្តេ អតីតេសុ ពុទ្ធេសុ កតាធិការត្តា ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនំ សុត្វា ឧប្បន្នបីតិសោមនស្សោ តាវទេវ អាកាសតោ ឱរុយ្ហ ‘‘មយ្ហម្បិ ឱកាសំ ទេថ, អហម្បិ សោធេស្សាមី’’តិ តេហិ ទស្សិតំ ឱកាសំ ‘‘កិញ្ចាបិ អហំ ឥមំ ឥទ្ធិយា សត្តរតនវិចិត្តំ កត្វា អលង្ករិតុំ បហោមិ, អជ្ជ បន មយា កាយវេយ្យាវច្ចំ កាតុំ វដ្ដតិ, កាយារហំ បុញ្ញំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តិណកចវរាទយោ នីហរិត្វា បំសុំ អាហរិត្វា សមំ ករោន្តោ សោធេតិ. អនិដ្ឋិតេយេវ បន តស្ស បទេសស្ស សោធនេ ទីបង្ករោ ភគវា មហានុភាវានំ ឆឡភិញ្ញានំ ខីណាសវានំ ចតូហិ សតសហស្សេហិ បរិវុតោ តំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. សុមេធបណ្ឌិតោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ពុទ្ធសាវកា ច មា ចិក្ខល្លំ អក្កមន្តូ’’តិ អត្តនោ វាកចីរញ្ច ចម្មខណ្ឌញ្ច ជដាកលាបញ្ច បសារេត្វា សយញ្ច យេន ភគវា តេន សីសំ កត្វា អវកុជ្ជោ និបជ្ជិ. ឯវញ្ច ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ឥច្ឆិស្សាមិ, ឥមស្ស ភគវតោ សាវកោ ហុត្វា អជ្ជេវ កិលេសេ ឃាតេស្សាមិ. កិំ មយ្ហំ ឯកកេនេវ សំសារមហោឃតោ និត្ថរណេន? យំនូនាហម្បិ ឯវរូបោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា សទេវកំ លោកំ សំសារមហណ្ណវតោ តារេយ្យ’’ន្តិ. ឥតិ សោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតមហាភិនីហារវសេន ចិត្តំ បណិធេសិ. អថ ភគវា អាគន្ត្វា តស្ស ឧស្សីសកេ ឋត្វា ចិត្តាចារំ សមិជ្ឈនភាវញ្ចស្ស ញត្វា ‘‘អយំ ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេ គោតមោ នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ សព្ពំ ឥមំ ភគវតោ បវត្តិំ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

តតោ អបរេបិ កោណ្ឌញ្ញភគវន្តំ អាទិំ កត្វា អនុក្កមេន ឧប្បន្នា យាវ កស្សបទសពលបរិយោសានា សម្មាសម្ពុទ្ធា មហាសត្តំ ‘‘ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិំសុ. ឥតិ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស បារមិយោ បូរេន្តស្សេវ ចតុវីសតិ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឧប្បន្នា. យស្មិំ បន កប្បេ ទីបង្ករទសពលោ ឧទបាទិ, តស្មិំ អញ្ញេបិ តយោ ពុទ្ធា អហេសុំ. តេសំ សន្តិកេ ពោធិសត្តស្ស ព្យាករណំ នាហោសិ, តស្មា តេ ឥធ ន គហិតា. បោរាណដ្ឋកថាយំ បន តម្ហា កប្បា បដ្ឋាយ សព្ពពុទ្ធេ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ –

‘‘តណ្ហង្ករោ មេធង្ករោ, អថោបិ សរណង្ករោ;

ទីបង្ករោ ច សម្ពុទ្ធោ, កោណ្ឌញ្ញោ ទ្វិបទុត្តមោ.

‘‘មង្គលោ ច សុមនោ ច, រេវតោ សោភិតោ មុនិ;

អនោមទស្សី បទុមោ, នារទោ បទុមុត្តរោ.

‘‘សុមេធោ ច សុជាតោ ច, បិយទស្សី មហាយសោ;

អត្ថទស្សី ធម្មទស្សី, សិទ្ធត្ថោ លោកនាយកោ.

‘‘តិស្សោ ផុស្សោ ច សម្ពុទ្ធោ, វិបស្សី សិខិ វេស្សភូ;

កកុសន្ធោ កោណាគមនោ, កស្សបោ ចាបិ នាយកោ.

‘‘ឯតេ អហេសុំ សម្ពុទ្ធា, វីតរាគា សមាហិតា;

សតរំសីវ ឧប្បន្នា, មហាតមវិនោទនា;

ជលិត្វា អគ្គិក្ខន្ធាវ, និព្ពុតា តេ សសាវកា’’តិ. (ជា. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា; អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា);

តត្ថ ទីបង្ករទសពលស្ស ច កោណ្ឌញ្ញទសពលស្ស ច អន្តរេ មហាកប្បានំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ ពុទ្ធសុញ្ញោ លោកោ អហោសិ, តថា ភគវតោ កោណ្ឌញ្ញស្ស ច ភគវតោ មង្គលស្ស ច អន្តរេ, តថា ភគវតោ សោភិតស្ស ច ភគវតោ អនោមទស្សិស្ស ច អន្តរេ, តថា ភគវតោ នារទស្ស ច ភគវតោ បទុមុត្តរស្ស ច អន្តរេ. វុត្តញ្ហេតំ ពុទ្ធវំសេ (ពុ. វំ. ២៨.៣, ៤, ៦, ៩) –

‘‘ទីបង្ករស្ស ភគវតោ, កោណ្ឌញ្ញស្ស ច សត្ថុនោ;

ឯតេសំ អន្តរា កប្បា, គណនាតោ អសង្ខិយា.

‘‘កោណ្ឌញ្ញស្ស អបរេន, មង្គលោ នាម នាយកោ;

តេសម្បិ អន្តរា កប្បា, គណនាតោ អសង្ខិយា.

‘‘សោភិតស្ស អបរេន, អនោមទស្សី មហាយសោ;

តេសម្បិ អន្តរា កប្បា, គណនាតោ អសង្ខិយា.

‘‘នារទស្ស ភគវតោ, បទុមុត្តរស្ស សត្ថុនោ;

តេសម្បិ អន្តរា កប្បា, គណនាតោ អសង្ខិយា’’តិ.

ឯវំ គណនាតីតតាយ អសង្ខ្យេយ្យត្តេបិ ចតូសុ ឋានេសុ មហាកប្បានំ គណនាតិក្កមេន ‘‘ចតុរោ ច អសង្ខិយេ’’តិ វុត្តំ, ន សង្ខ្យាវិសេសេនាតិ វេទិតព្ពំ. យស្មា បន បទុមុត្តរទសពលស្ស ច សុមេធទសពលស្ស ច អន្តរេ តិំសកប្បសហស្សានិ, សុជាតទសពលស្ស ច បិយទស្សីទសពលស្ស ច អន្តរេ នវសហស្សាធិកានំ កប្បានំ សដ្ឋិសហស្សានិ ទ្វាសីតុត្តរានិ អដ្ឋ ច សតានិ, ធម្មទស្សីទសពលស្ស ច សិទ្ធត្ថទសពលស្ស ច អន្តរេ វីសតិ កប្បា, សិទ្ធត្ថទសពលស្ស ច តិស្សទសពលស្ស ច អន្តរេ ឯកោ កប្បោ, ភគវតោ វិបស្សិស្ស ច ភគវតោ សិខិស្ស ច អន្តរេ សដ្ឋិ កប្បា, ភគវតោ ច វេស្សភុស្ស ភគវតោ ច កកុសន្ធស្ស អន្តរេ តិំស កប្បា, ឥតិ បទុមុត្តរទសពលស្ស ឧប្បន្នកប្បតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា តេសំ តេសំ ពុទ្ធានំ ឧប្បន្នកប្បេហិ ឥមិនា ច ភទ្ទកប្បេន សទ្ធិំ សតសហស្សមហាកប្បា. តេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ’’តិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ វិត្ថារិយមានេ សព្ពំ ពុទ្ធវំសបាឡិំ អាហរិត្វា សំវណ្ណេតព្ពំ ហោតីតិ អតិវិត្ថារភីរុកស្ស មហាជនស្ស ចិត្តំ អនុរក្ខន្តា ន វិត្ថារយិម្ហ. អត្ថិកេហិ ពុទ្ធវំសតោ (ពុ. វំ. ១.១ អាទយោ) គហេតព្ពោ. យោបិ ចេត្ថ វត្តព្ពោ កថាមគ្គោ, សោបិ អដ្ឋសាលិនិយា (ធ. ស. អដ្ឋ. សុមេធកថា) ធម្មសង្គហវណ្ណនាយ ជាតកដ្ឋកថាយ (ជា. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា) ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថន្តរេតិ ឯត្ថ អន្តរសទ្ទោ –

‘‘នទីតីរេសុ សណ្ឋានេ, សភាសុ រថិយាសុ ច;

ជនា សង្គម្ម មន្តេន្តិ, មញ្ច តញ្ច កិមន្តរ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២២៨) –

អាទីសុ ការណេ អាគតោ. ‘‘អទ្ទសា ខោ មំ, ភន្តេ, អញ្ញតរា ឥត្ថី វិជ្ជន្តរិកាយ ភាជនំ ធោវន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) ខណេ, វិជ្ជុនិច្ឆរណក្ខណេតិ អត្ថោ. ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២០) ចិត្តេ. ‘‘អន្តរា ច គយំ អន្តរា ច ពោធិ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៨៥; មហាវ. ១១) វិវរេ. ‘‘ន ឧបជ្ឈាយស្ស ភណមានស្ស អន្តរន្តរា កថា ឱបាតេតព្ពា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៦៦) វេមជ្ឈេ. ឥធាបិ វេមជ្ឈេយេវ ទដ្ឋព្ពោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.៣៦), តស្មា ឯតស្មិំ អន្តរេ វេមជ្ឈេតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មិំ មហាកប្បេ អម្ហាកំ ភគវា សុមេធបណ្ឌិតោ ហុត្វា ទីបង្ករស្ស ភគវតោ បាទមូលេ –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩) –

ឯវំ វុត្តេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ មហាភិនីហារំ អកាសិ, សមត្តិំស បារមិយោ បវិចិនិ សមាទិយិ, សព្ពេបិ ពុទ្ធការកេ ធម្មេ សម្បាទេតុំ អារភិ, យម្ហិ ចេតស្មិំ ភទ្ទកប្បេ សព្ពសោ បូរិតបារមី ហុត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិ. ឥមេសំ ទ្វិន្នំ មហាកប្បានំ អន្តរេ យថាវុត្តបរិច្ឆេទេ កាលវិសេសេតិ. កថំ បនេតំ វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ, ចតុរោ ច អសង្ខិយេ’’តិ ឥទញ្ហិ មហាកប្បានំ បរិច្ឆេទតោ អបរិច្ឆេទតោ ច សង្ខ្យាទស្សនំ. សា ខោ បនាយំ សង្ខ្យា សង្ខ្យេយ្យស្ស អាទិបរិយោសានគ្គហណំ វិនា ន សម្ភវតីតិ យត្ថ ពោធិសម្ភារានមារម្ភោ យត្ថ ច តេ បរិយោសិតា តទុភយម្បិ អវធិភាវេន ‘‘ឯត្ថន្តរេ’’តិ ឯត្ថ អត្ថតោ ទស្សិតន្តិ វិញ្ញាយតិ. អវធិ ច បនាយំ អភិវិធិវសេន វេទិតព្ពោ, ន មរិយាទាវសេន, អារម្ភោសានកប្បានំ ឯកទេសេន អន្តោគធត្តា. ននុ ច និប្បទេសេន តេសំ អបរិយាទានតោ អភិវិធិ ច ឥធ ន សម្ភវតីតិ? ន ឥទមេវំ តទេកទេសេបិ តព្ពោហារតោ. យោ ហិ តទេកទេសភូតោ កប្បោ, សោ និប្បទេសតោ បរិយាទិន្នោតិ.

យំ ចរិតំ, សព្ពំ តំ ពោធិបាចនន្តិ ឯត្ថ ចរិតន្តិ ចរិយា, សមត្តិំសបារមិសង្គហា ទានសីលាទិបដិបត្តិ, ញាតត្ថចរិយាលោកត្ថចរិយាពុទ្ធត្ថចរិយានំ តទន្តោគធត្តា. តថា យា ចិមា អដ្ឋ ចរិយា, សេយ្យថិទំ – បណិធិសម្បន្នានំ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឥរិយាបថចរិយា, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ អជ្ឈត្តិកាយតនេសុ អាយតនចរិយា, អប្បមាទវិហារីនំ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សតិចរិយា, អធិចិត្តមនុយុត្តានំ ចតូសុ ឈានេសុ សមាធិចរិយា, ពុទ្ធិសម្បន្នានំ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ ញាណចរិយា, សម្មា បដិបន្នានំ ចតូសុ អរិយមគ្គេសុ មគ្គចរិយា, អធិគតផលានំ ចតូសុ សាមញ្ញផលេសុ បត្តិចរិយា, តិណ្ណំ ពុទ្ធានំ សព្ពសត្តេសុ លោកត្ថចរិយាតិ. តត្ថ បទេសតោ ទ្វិន្នំ ពោធិសត្តានំ បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានញ្ច លោកត្ថចរិយា, មហាពោធិសត្តានំ បន សម្មាសម្ពុទ្ធានញ្ច និប្បទេសតោ. វុត្តញ្ហេតំ និទ្ទេសេ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១; បដិ. ម. ១.១៩៧) ‘‘ចរិយាតិ អដ្ឋ ចរិយាយោ ឥរិយាបថចរិយា អាយតនចរិយា’’តិ វិត្ថារោ. ‘‘អធិមុច្ចន្តោ សទ្ធាយ ចរតិ, បគ្គណ្ហន្តោ វីរិយេន ចរតិ, ឧបដ្ឋហន្តោ សតិយា ចរតិ, អវិក្ខិបន្តោ សមាធិនា ចរតិ, បជានន្តោ បញ្ញាយ ចរតិ, វិជានន្តោ វិញ្ញាណេន ចរតិ, ឯវម្បិ បដិបន្នស្ស កុសលា ធម្មា អាយតន្តីតិ អាយតនចរិយាយ ចរតិ, ឯវម្បិ បដិបន្នោ វិសេសមធិគច្ឆតីតិ វិសេសចរិយាយ ចរតី’’តិ យា ឥមា អបរាបិ អដ្ឋ ចរិយា វុត្តា, តាសំ សព្ពាសំ បារមិតាស្វេវ សមោរោធោ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘ចរិតន្តិ ចរិយា, សមត្តិំសបារមិសង្គហា ទានសីលាទិបដិបត្តី’’តិ. ហេតុចរិយាយ ឯវ បន ឥធាធិប្បេតត្តា មគ្គចរិយាបត្តិចរិយានំ ឥធ អនវរោធោ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពំ តំ ពោធិបាចន’’ន្តិ.

តត្ថ សព្ព-សទ្ទោ សព្ពសព្ពំ អាយតនសព្ពំ សក្កាយសព្ពំ បទេសសព្ពន្តិ ចតូសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថមាគច្ឆន្តី’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥) សព្ពសព្ពស្មិំ. ‘‘សព្ពំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ តំ សុណាថ, កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ ចក្ខុញ្ចេវ រូបា ច…បេ… មនោ ចេវ ធម្មា ចា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣) ឯត្ថ អាយតនសព្ពស្មិំ. ‘‘សព្ពំ សព្ពតោ សញ្ជានាតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៦) សក្កាយសព្ពស្មិំ. ‘‘សព្ពេសម្បិ វោ, សារិបុត្ត, សុភាសិតំ បរិយាយេនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៤៥) បទេសសព្ពស្មិំ. ឥធាបិ បទេសសព្ពស្មិំ ឯវ វេទិតព្ពោ, ពោធិសម្ភារភូតស្ស ចរិតស្ស អធិប្បេតត្តា.

ពោធីតិ រុក្ខោបិ អរិយមគ្គោបិ និព្ពានម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ. ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ (មហាវ. ១; ឧទា. ១) ច ‘‘អន្តរា ច គយំ អន្តរា ច ពោធិ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៨៥; មហាវ. ១១) ច អាគតដ្ឋានេ ពុជ្ឈតិ ឯត្ថាតិ រុក្ខោ ពោធិ. ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១) អាគតដ្ឋានេ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ពុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ អរិយមគ្គោ ពោធិ. ‘‘បត្វាន ពោធិំ អមតំ អសង្ខត’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេ ពុជ្ឈតិ ឯតស្មិំ និមិត្តភូតេតិ និព្ពានំ ពោធិ. ‘‘បប្បោតិ ពោធិំ វរភូរិមេធសោ’’តិ (ទី. និ. ៣.២១៧) អាគតដ្ឋានេ សព្ពេ ធម្មេ សព្ពាការេន ពុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ពោធិ. ឥធាបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អធិប្បេតំ. អរហត្តមគ្គសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានិ វា ឥធ ពោធីតិ វេទិតព្ពានិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១១), មហាពោធិយា អធិប្បេតត្តា ភគវតោ. អាសវក្ខយញាណបទដ្ឋានញ្ហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ច អាសវក្ខយញាណំ ‘‘មហាពោធី’’តិ វុច្ចតិ. ឯត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – យថាវុត្តកាលបរិច្ឆេទេ យំ មម ទានាសីលាទិបដិបត្តិសង្ខាតំ ចរិតំ, តំ សព្ពំ អនវសេសំ មហាពោធិយា បាចនំ សាធកំ និព្ពត្តកន្តិ. ឯតេន ពោធិសម្ភារានំ និរន្តរភាវនំ ទស្សេតិ. អថ វា សព្ពន្តិ ឯត្ថន្តរេ យថាវុត្តកាលបរិច្ឆេទេ យំ ចរិតំ, តំ សព្ពំ សកលមេវ អនវសេសំ ពោធិសម្ភារភូតមេវ. ឯតេន សព្ពសម្ភារភាវនំ ទស្សេតិ.

តស្សោ ហិ ពោធិសម្ភារេសុ ភាវនា សព្ពសម្ភារភាវនា និរន្តរភាវនា ចិរកាលភាវនា សក្កច្ចភាវនា ចាតិ. តាសុ ‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ, ចតុរោ ច អសង្ខិយេ’’តិ ឥមិនា ចិរកាលភាវនា វុត្តា. យោ ចេត្ថ អច្ចន្តសំយោគោ, តេន បឋមេ អត្ថវិកប្បេ សព្ពគ្គហណេន ច និរន្តរភាវនា, ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ សព្ពំ ចរិត’’ន្តិ ឥមិនា សព្ពសម្ភារភាវនា, ពោធិបាចន’’ន្តិ ឥមិនា សក្កច្ចភាវនា វុត្តា ហោតិ, យថា តំ ចរិតំ សម្មាសម្ពោធិំ បាចេតិ ឯវំភូតភាវទីបនតោ. តថា ហិ តំ ‘‘ពោធិបាចន’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន អញ្ញថាតិ. កថំ បនេត្ថ ពោធិចរិយាយ និរន្តរភាវោ វេទិតព្ពោ? យទិ ចិត្តនិរន្តរតាយ តំ ន យុជ្ជតិ, ន ហិ មហាពោធិសត្តានំ មហាភិនីហារតោ ឧទ្ធំ ពោធិសម្ភារសម្ភរណចិត្តតោ អញ្ញំ ចិត្តំ នប្បវត្តតីតិ សក្កា វត្តុំ. អថ កិរិយមយចិត្តប្បវត្តិំ សន្ធាយ វុច្ចេយ្យ, ឯវម្បិ ន យុជ្ជតិ, ន ហិ សព្ពានិ តេសំ កិរិយមយចិត្តានិ ពោធិសម្ភារសម្ភរណវសេនេវ បវត្តន្តិ. ឯតេនេវ បយោគនិរន្តរតាបិ បដិក្ខិត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. ជាតិនិរន្តរតាយ បន និរន្តរភាវនា វេទិតព្ពា. យស្សញ្ហិ ជាតិយំ មហាពោធិសត្តេន មហាបណិធានំ និព្ពត្តិតំ, តតោ បដ្ឋាយ យាវ ចរិមត្តភាវា ន សា នាម ជាតិ ឧបលព្ភតិ, យា សព្ពេន សព្ពំ ពោធិសម្ភារសម្ភតា ន សិយា អន្តមសោ ទានបារមិមត្តំ ឧបាទាយ. អយញ្ហិ និយតិបត្ថិតានំ ពោធិសត្តានំ ធម្មតា. យាវ ច តេ កម្មាទីសុ វសីភាវំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សប្បទេសម្បិ សម្ភារេសុ បយោគមាបជ្ជន្តិ. យទា បន សព្ពសោ កម្មាទីសុ វសីភាវប្បត្តា ហោន្តិ, អថ តតោ បដ្ឋាយ និប្បទេសតោ ឯវ ពោធិសម្ភារេសុ សមីហនំ សាតច្ចកិរិយា ច សម្បជ្ជតិ. សក្កច្ចការិតា បន សព្ពកាលំ ហោតិ, ឯវំ យេន យេន ពោធិសត្តានំ តត្ថ តត្ថ យថាធិប្បាយំ សមិជ្ឈនំ សម្បជ្ជតីតិ. ឯវមេតាយ គាថាយ ពោធិសម្ភារេសុ សព្ពសម្ភារភាវនា ចិរកាលភាវនា និរន្តរភាវនា សក្កច្ចភាវនា ចាតិ ចតស្សោបិ ភាវនា បកាសិតាតិ វេទិតព្ពា.

តត្រ យស្មា ពោធិសត្តចរិតំ ពោធិសម្ភារា ពោធិចរិយា អគ្គយានំ បារមិយោតិ អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ, យស្មា ច បរតោ វិភាគេន វក្ខមានានំ ទានបារមិអាទីនំ ចរិតន្តិ ឥទំ អវិសេសវចនំ, តស្មា សព្ពពោធិសម្ភារេសុ កោសល្លជននត្ថំ បារមិយោ ឥធ សំវណ្ណេតព្ពា. តា បរតោ បកិណ្ណកកថាយំ សព្ពាការេន សំវណ្ណយិស្សាម.

២. ឥតិ ភគវា អត្តនោ ពោធិសត្តភូមិយំ ចរិតំ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា មហាពោធិយា បរិបាចនមេវាតិ អវិសេសតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស បរមុក្កំសគមនេន អតិសយតោ ពោធិបរិបាចនភាវំ ទស្សេតុំ ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ កតិបយា បុព្ពចរិយា វិភាគតោ វិភាវេន្តោ ‘‘អតីតកប្បេ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អតីតកប្បេតិ ឥតោ បុរិមេ បុរិមតរេ វា សព្ពស្មិំ អតិក្កន្តេ យថាវុត្តបរិច្ឆេទេ មហាកប្បេ, កប្បានំ សតសហស្សាធិកេសុ ចតូសុ អសង្ខ្យេយ្យេសូតិ អត្ថោ. ចរិតន្តិ ចិណ្ណំ ទានាទិបដិបត្តិំ. ឋបយិត្វាតិ មុញ្ចិត្វា អគ្គហេត្វា, អវត្វាតិ អត្ថោ. ភវាភវេតិ ភវេ ច អភវេ ច, ‘‘ឥតិភវាភវកថ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៧) ឯត្ថ ហិ វុទ្ធិហានិយោ ភវាភវាតិ វុត្តា. ‘‘ឥតិភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោ’’តិ (ឧទា. ២០) ឯត្ថ សម្បត្តិវិបត្តិវុទ្ធិហានិសស្សតុច្ឆេទបុញ្ញបាបានិភវាភវាតិ អធិប្បេតានិ. ‘‘ឥតិភវាភវហេតុ វា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (អ. និ. ៤.៩; ឥតិវុ. ១០៥) ឯត្ថ បន បណីតបណីតតរានិ សប្បិនវនីតាទិភេសជ្ជានិ ភវាភវាតិ អធិប្បេតានិ. សម្បត្តិភវេសុ បណីតតរា បណីតតមា ភវាភវាតិបិ វទន្តិ ឯវ, តស្មា ឥធាបិ សោ ឯវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច ភវស្មិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមម្ហិ កប្បេតិ ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ. បវក្ខិស្សន្តិ កថយិស្សំ. សុណោហីតិ ធម្មសេនាបតិំ សវនេ និយោជេតិ. មេតិ មម សន្តិកេ, មម ភាសតោតិ អត្ថោ.

និទានកថា និដ្ឋិតា.

១. អកិត្តិវគ្គោ

១. អកិត្តិចរិយាវណ្ណនា

៣. ឯវំ ភគវា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សទេវមនុស្សាយ ច បរិសាយ អត្តនោ បុព្ពចរិយាយ សវនេ ឧស្សាហំ ជនេត្វា ឥទានិ តំ បុព្ពចរិតំ ភវន្តរបដិច្ឆន្នំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បច្ចក្ខំ ករោន្តោ ‘‘យទា អហំ ព្រហារញ្ញេ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យទាតិ យស្មិំ កាលេ. ព្រហារញ្ញេតិ មហាអរញ្ញេ, អរញ្ញានិយំ, មហន្តេ វនេតិ អត្ថោ. សុញ្ញេតិ ជនវិវិត្តេ. វិបិនកាននេតិ វិបិនភូតេ កាននេ, បទទ្វយេនាបិ តស្ស អរញ្ញស្ស គហនភាវមេវ ទីបេតិ, សព្ពមេតំ ការទីបំ សន្ធាយ វុត្តំ. អជ្ឈោគាហេត្វាតិ អនុបវិសិត្វា. វិហរាមីតិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយអានេញ្ជវិហារេហិ សមុប្បាទិតសុខវិសេសេន ឥរិយាបថវិហារេន សរីរទុក្ខំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ហរាមិ អត្តភាវំ បវត្តេមិ. អកិត្តិ នាម តាបសោតិ ឯវំនាមកោ តាបសោ ហុត្វា យទា អហំ តស្មិំ អរញ្ញេ វិហរាមីតិ អត្ថោ. សត្ថា តទា អត្តនោ អកិត្តិតាបសភាវំ ធម្មសេនាបតិស្ស វទតិ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

អតីតេ កិរ ឥមស្មិំយេវ ភទ្ទកប្បេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ នាម រាជិនិ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អសីតិកោដិវិភវស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស កុលេ និព្ពត្តិ, ‘‘អកិត្តី’’តិស្ស នាមំ ករិំសុ. តស្ស បទសា គមនកាលេ ភគិនីបិ ជាយិ. ‘‘យសវតី’’តិស្សា នាមំ ករិំសុ. សោ សោឡសវស្សកាលេ តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គហេត្វា បច្ចាគមាសិ. អថស្ស មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. សោ តេសំ បេតកិច្ចានិ ការេត្វា កតិបយទិវសាតិក្កមេន រតនាវលោកនំ អាយុត្តកបុរិសេហិ ការយមានោ ‘‘ឯត្តកំ មត្តិកំ, ឯត្តកំ បេត្តិកំ, ឯត្តកំ បិតាមហ’’ន្តិ សុត្វា សំវិគ្គមានសោ ហុត្វា ‘‘ឥទំ ធនមេវ បញ្ញាយតិ, ន ធនស្ស សំហារកា, សព្ពេ ឥមំ ធនំ បហាយេវ គតា, អហំ បន នំ អាទាយ គមិស្សាមី’’តិ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘ធនេន អត្ថិកា អកិត្តិបណ្ឌិតស្ស គេហំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ.

សោ សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា ធនេ អខីយមានេ ‘‘កិំ មេ ឥមាយ ធនកីឡាយ, អត្ថិកា គណ្ហិស្សន្តី’’តិ និវេសនទ្វារំ វិវរិត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិភរិតេ សារគព្ភេ វិវរាបេត្វា ‘‘ទិន្នំយេវ ហរន្តូ’’តិ គេហំ បហាយ ញាតិបរិវដ្ដស្ស បរិទេវន្តស្ស ភគិនិំ គហេត្វា ពារាណសិតោ និក្ខមិត្វា នទិំ ឧត្តរិត្វា ទ្វេ តីណិ យោជនានិ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា រមណីយេ ភូមិភាគេ បណ្ណសាលំ ករិត្វា វសតិ. យេន បន ទ្វារេន តទា និក្ខមិ, តំ អកិត្តិទ្វារំ នាម ជាតំ. យេន តិត្ថេន នទិំ ឱតិណ្ណោ, តំ អកិត្តិតិត្ថំ នាម ជាតំ. តស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ពហូ មនុស្សា គាមនិគមរាជធានិវាសិនោ តស្ស គុណេហិ អាកឌ្ឍិយមានហទយា អនុបព្ពជិំសុ. មហាបរិវារោ អហោសិ, មហាលាភសក្ការោ និព្ពត្តិ, ពុទ្ធុប្បាទោ វិយ អហោសិ. អថ មហាសត្តោ ‘‘អយំ លាភសក្ការោ មហា, បរិវារោបិ មហន្តោ, កាយវិវេកមត្តម្បិ ឥធ ន លភតិ, មយា ឯកាកិនា វិហរិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បរមប្បិច្ឆភាវតោ វិវេកនិន្នតាយ ច កស្សចិ អជានាបេត្វា ឯកកោវ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ទមិឡរដ្ឋំ បត្វា កាវីរបដ្ដនសមីបេ ឧយ្យានេ វិហរន្តោ ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេសិ. តត្រាបិស្ស មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. សោ តំ ជិគុច្ឆន្តោ ឆឌ្ឌេត្វា អាកាសេន គន្ត្វា ការទីបេ ឱតរិ. តទា ការទីបោ អហិទីបោ នាម. សោ តត្ថ មហន្តំ ការរុក្ខំ ឧបនិស្សាយ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា វាសំ កប្បេសិ. អប្បិច្ឆតាយ បន កត្ថចិ អគន្ត្វា តស្ស រុក្ខស្ស ផលកាលេ ផលានិ ខាទន្តោ ផលេ អសតិ បត្តានិ ឧទកសិត្តានិ ខាទន្តោ ឈានសមាបត្តីហិ វីតិនាមេសិ.

តស្ស សីលតេជេន សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ ‘‘កោ នុ ខោ មំ ឥមម្ហា ឋានា ចាវេតុកាមោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ បណ្ឌិតំ ទិស្វា ‘‘កិមត្ថំ នុ ខោ អយំ តាបសោ ឯវំ ទុក្ករំ តបំ ចរតិ, សក្កត្តំ នុ ខោ បត្ថេតិ, ឧទាហុ អញ្ញំ, វីមំសិស្សាមិ នំ. អយញ្ហិ សុវិសុទ្ធកាយវចីមនោសមាចារោ ជីវិតេ និរបេក្ខោ ឧទកសិត្តានិ ការបត្តានិ ខាទតិ, សចេ សក្កត្តំ បត្ថេតិ អត្តនោ សិត្តានិ ការបត្តានិ មយ្ហំ ទស្សតិ, នោ ចេ, ន ទស្សតី’’តិ ព្រាហ្មណវណ្ណេន តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ពោធិសត្តោបិ ការបត្តានិ សេទេត្វា ‘‘សីតលីភូតានិ ខាទិស្សាមី’’តិ បណ្ណសាលទ្វារេ និសីទិ. អថស្ស បុរតោ សក្កោ ព្រាហ្មណរូបេន ភិក្ខាយ អត្ថិកោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. មហាសត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, ចិរស្សំ វត មេ យាចកោ ទិដ្ឋោ’’តិ សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា ‘‘អជ្ជ មម មនោរថំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទានំ ទស្សាមី’’តិ បក្កភាជនេនេវ អាទាយ គន្ត្វា ទានបារមិំ អាវជ្ជេត្វា អត្តនោ អសេសេត្វាវ តស្ស ភិក្ខាភាជនេ បក្ខិបិ. សក្កោ តំ គហេត្វា ថោកំ គន្ត្វា អន្តរធាយិ. មហាសត្តោបិ តស្ស ទត្វា បុន បរិយេដ្ឋិំ អនាបជ្ជិត្វា តេនេវ បីតិសុខេន វីតិនាមេសិ.

ទុតិយទិវសេ បន ការបត្តានិ បចិត្វា ‘‘ហិយ្យោ ទក្ខិណេយ្យំ អលភិំ, អជ្ជ នុ ខោ កថ’’ន្តិ បណ្ណសាលទ្វារេ និសីទិ. សក្កោបិ តថេវ អាគមិ. មហាសត្តោ បុនបិ តថេវ ទត្វា វីតិនាមេសិ. តតិយទិវសេ ច តថេវ ទត្វា ‘‘អហោ វត មេ លាភា, ពហុំ វត បុញ្ញំ បសវាមិ, សចាហំ ទក្ខិណេយ្យំ លភេយ្យំ, ឯវមេវ មាសម្បិ ទ្វេមាសម្បិ ទានំ ទទេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. តីសុបិ ទិវសេសុ ‘‘តេន ទានេន ន លាភសក្ការសិលោកំ ន ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ ន សក្កសម្បត្តិំ ន ព្រហ្មសម្បត្តិំ ន សាវកពោធិំ ន បច្ចេកពោធិំ បត្ថេមិ, អបិ ច ឥទំ មេ ទានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតូ’’តិ យថាធិការំ ចិត្តំ ឋបេសិ. តេន វុត្តំ –

៤. ‘‘តទា មំ តបតេជេន, សន្តត្តោ តិទិវាភិភូ;

ធារេន្តោ ព្រាហ្មណវណ្ណំ, ភិក្ខាយ មំ ឧបាគមិ.

៥. ‘‘បវនា អាភតំ បណ្ណំ, អតេលញ្ច អលោណិកំ;

មម ទ្វារេ ឋិតំ ទិស្វា, សកដាហេន អាកិរិំ.

៦. ‘‘តស្ស ទត្វានហំ បណ្ណំ, និកុជ្ជិត្វាន ភាជនំ;

បុនេសនំ ជហិត្វាន, បាវិសិំ បណ្ណសាលកំ.

៧. ‘‘ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ, ឧបគញ្ឆិ មមន្តិកំ;

អកម្បិតោ អនោលគ្គោ, ឯវមេវមទាសហំ.

៨. ‘‘ន មេ តប្បច្ចយា អត្ថិ, សរីរស្មិំ វិវណ្ណិយំ;

បីតិសុខេន រតិយា, វីតិនាមេមិ តំ ទិវំ.

៩. ‘‘យទិ មាសម្បិ ទ្វេមាសំ, ទក្ខិណេយ្យំ វរំ លភេ;

អកម្បិតោ អនោលីនោ, ទទេយ្យំ ទានមុត្តមំ.

១០. ‘‘ន តស្ស ទានំ ទទមានោ, យសំ លាភញ្ច បត្ថយិំ;

សព្ពញ្ញុតំ បត្ថយានោ, តានិ កម្មានិ អាចរិ’’ន្តិ.

តត្ថ តទាតិ យទា អហំ អកិត្តិនាមកោ តាបសោ ហុត្វា តស្មិំ ទីបេ ការារញ្ញេ វិហរាមិ, តទា. មន្តិ មម. តបតេជេនាតិ សីលបារមិតានុភាវេន. សីលញ្ហិ ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស តបនតោ ‘‘តបោ’’តិ វុច្ចតិ, នេក្ខម្មវីរិយបារមិតានុភាវេន វា. តាបិ ហិ តណ្ហាសំកិលេសស្ស កោសជ្ជស្ស ច តបនតោ ‘‘តបោ’’តិ វុច្ចតិ, ឧក្កំសគតា ច តា ពោធិសត្តស្ស ឥមស្មិំ អត្តភាវេតិ. ខន្តិសំវរស្ស ចាបិ បរមុក្កំសគមនតោ ‘‘ខន្តិបារមិតានុភាវេនា’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតេវ. ‘‘ខន្តី បរមំ តបោ’’តិ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៤) ហិ វុត្តំ. សន្តត្តោតិ យថាវុត្តគុណានុភាវជនិតេន ធម្មតាសិទ្ធេន បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនស្ស ឧណ្ហាការេន សន្តាបិតោ. តិទិវាភិភូតិ ទេវលោកាធិបតិ, សក្កោតិ អត្ថោ. បណ្ណសាលាយ សមីបេ គហិតម្បិ ការបណ្ណំ បណ្ណសាលាយ អរញ្ញមជ្ឈគតត្តា ‘‘បវនា អាភត’’ន្តិ វុត្តំ.

អតេលញ្ច អលោណិកន្តិ ទេយ្យធម្មស្ស អនុឡារភាវេបិ អជ្ឈាសយសម្បត្តិយា ទានធម្មស្ស មហាជុតិកភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. មម ទ្វារេតិ មយ្ហំ បណ្ណសាលាយ ទ្វារេ. សកដាហេន អាកិរិន្តិ ឥមិនា អត្តនោ កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា ទិន្នភាវំ ទស្សេតិ.

បុនេសនំ ជហិត្វានាតិ ‘‘ឯកទិវសំ ទ្វិក្ខត្តុំ ឃាសេសនំ ន សល្លេខ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ទានបីតិយា តិត្តោ វិយ ហុត្វា តស្មិំ ទិវសេ បុន អាហារបរិយេដ្ឋិំ អកត្វា.

អកម្បិតោតិ សុទូរវិក្ខម្ភិតត្តា មច្ឆរិយេន អចលិតោ ទានជ្ឈាសយតោ ចលនមត្តម្បិ អការិតោ. អនោលគ្គោតិ លោភវសេន ឦសកម្បិ អលគ្គោ. តតិយម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ទុតិយម្បីតិ ឥមំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯវមេវមទាសហន្តិ យថា បឋមំ, ឯវមេវំ ទុតិយម្បិ, តតិយម្បិ អទាសិំ អហំ.

ន មេ តប្បច្ចយាតិ គាថាយ វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ. តត្ថ តប្បច្ចយាតិ ទានបច្ចយា តីសុ ទិវសេសុ ឆិន្នាហារតាយ សរីរស្មិំ យេន វេវណ្ណិយេន ភវិតព្ពំ, តម្បិ មេ សរីរស្មិំ វិវណ្ណិយំ ទានបច្ចយាយេវ នត្ថិ. កស្មា? ទានវិសយេន បីតិសុខេន ទានវិសយាយ ឯវ ច រតិយា. វីតិនាមេមិ តំ ទិវន្តិ តំ សកលំ តិមត្តទិវសំ វីតិនាមេមិ, ន កេវលញ្ច តីណិ ឯវ ទិវសានិ, អថ ខោ មាសទ្វិមាសមត្តម្បិ កាលំ, ឯវមេវ ទាតុំ បហោមីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យទិ មាសម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. អនោលីនោតិ អលីនចិត្តោ, ទានេ អសង្កុចិតចិត្តោតិ អត្ថោ.

តស្សាតិ ព្រាហ្មណរូបេន អាគតស្ស សក្កស្ស. យសន្តិ កិត្តិំ, បរិវារសម្បត្តិំ វា. លាភញ្ចាតិ ទេវមនុស្សេសុ ចក្កវត្តិអាទិភាវេន លទ្ធព្ពំ លាភំ វា ន បត្ថយិំ. អថ ខោ សព្ពញ្ញុតំ សម្មាសម្ពោធិំ បត្ថយានោ អាកង្ខមានោ តានិ តីសុ ទិវសេសុ អនេកវារំ ឧប្បន្នានិ ទានមយានិ បុញ្ញកម្មានិ ទានស្ស វា បរិវារភូតានិ កាយសុចរិតាទីនិ បុញ្ញកម្មានិ អាចរិំ អកាសិន្តិ.