៣. យុធញ្ជយវគ្គោ

១. យុធញ្ជយចរិយាវណ្ណនា

១. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ អមិតយសោតិ អបរិមិតបរិវារវិភវោ. រាជបុត្តោ យុធញ្ជយោតិ រម្មនគរេ សព្ពទត្តស្ស នាម រញ្ញោ បុត្តោ នាមេន យុធញ្ជយោ នាម.

អយញ្ហិ ពារាណសី ឧទយជាតកេ (ជា. ១.១១.៣៧ អាទយោ) សុរុន្ធននគរំ នាម ជាតា. ចូឡសុតសោមជាតកេ (ជា. ២.១៧.១៩៥ អាទយោ) សុទស្សនំ នាម, សោណនន្ទជាតកេ (ជា. ២.២០.៩២ អាទយោ) ព្រហ្មវឌ្ឍនំ នាម, ខណ្ឌហាលជាតកេ(ជា. ២.២២.៩៨២ អាទយោ) បុប្ផវតី នាម, ឥមស្មិំ បន យុធញ្ជយជាតកេ (ជា. ១.១១.៧៣ អាទយោ) រម្មនគរំ នាម អហោសិ, ឯវមស្ស កទាចិ នាមំ បរិវត្តតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘រាជបុត្តោតិ រម្មនគរេ សព្ពទត្តស្ស នាម រញ្ញោ បុត្តោ’’តិ. តស្ស បន រញ្ញោ បុត្តសហស្សំ អហោសិ. ពោធិសត្តោ ជេដ្ឋបុត្តោ, តស្ស រាជា ឧបរជ្ជំ អទាសិ. សោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ទិវសេ ទិវសេ មហាទានំ បវត្តេសិ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ពោធិសត្តោ ឯកទិវសំ បាតោវ រថវរំ អភិរុហិត្វា មហន្តេន សិរិវិភវេន ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆន្តោ រុក្ខគ្គតិណគ្គសាខគ្គមក្កដកសុត្តជាលាទីសុ មុត្តាជាលាការេន លគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទូ ទិស្វា ‘‘សម្ម សារថិ, កិំ នាមេត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯតេ, ទេវ, ហិមសមយេ បតនកឧស្សាវពិន្ទូ នាមា’’តិ សុត្វា ទិវសភាគំ ឧយ្យានេ កីឡិត្វា សាយន្ហកាលេ បច្ចាគច្ឆន្តោ តេ អទិស្វា ‘‘សម្ម សារថិ, កហំ តេ ឧស្សាវពិន្ទូ, ន តេ ឥទានិ បស្សាមី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទេវ, សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ សព្ពេ ភិជ្ជិត្វា វិលយំ គច្ឆន្តី’’តិ សុត្វា ‘‘យថា ឥមេ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តិ, ឯវំ ឥមេសំ សត្តានំ ជីវិតសង្ខារាបិ តិណគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទុសទិសាវ, តស្មា មយា ព្យាធិជរាមរណេហិ អបីឡិតេនេវ មាតាបិតរោ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឧស្សាវពិន្ទុមេវ អារម្មណំ កត្វា អាទិត្តេ វិយ តយោ ភវេ បស្សន្តោ អត្តនោ គេហំ អាគន្ត្វា អលង្កតបដិយត្តាយ វិនិច្ឆយសាលាយ និសិន្នស្ស បិតុ សន្តិកមេវ គន្ត្វា បិតរំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ឧស្សាវពិន្ទុំ សូរិយាតបេ, បតិតំ ទិស្វាន សំវិជិំ.

២. ‘‘តញ្ញេវាធិបតិំ កត្វា, សំវេគមនុព្រូហយិំ;

មាតាបិតូ ច វន្ទិត្វា, បព្ពជ្ជមនុយាចហ’’ន្តិ.

តត្ថ សូរិយាតបេតិ សូរិយាតបហេតុ, សូរិយរស្មិសម្ផស្សនិមិត្តំ. ‘‘សូរិយាតបេនា’’តិបិ បាឋោ. បតិតំ ទិស្វានាតិ វិនដ្ឋំ បស្សិត្វា, បុព្ពេ រុក្ខគ្គាទីសុ មុត្តាជាលាទិអាការេន លគ្គំ ហុត្វា ទិស្សមានំ សូរិយរស្មិសម្ផស្សេន វិនដ្ឋំ បញ្ញាចក្ខុនា ឱលោកេត្វា. សំវិជិន្តិ យថា ឯតានិ, ឯវំ សត្តានំ ជីវិតានិបិ លហុំ លហុំ ភិជ្ជមានសភាវានីតិ អនិច្ចតាមនសិការវសេន សំវេគមាបជ្ជិំ.

តញ្ញេវាធិបតិំ កត្វា, សំវេគមនុព្រូហយិន្តិ តញ្ញេវ ឧស្សាវពិន្ទូនំ អនិច្ចតំ អធិបតិំ មុខំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា តថេវ សព្ពសង្ខារានំ ឥត្តរដ្ឋិតិកតំ បរិត្តកាលតំ មនសិករោន្តោ ឯកវារំ ឧប្បន្នំ សំវេគំ បុនប្បុនំ ឧប្បាទនេន អនុវឌ្ឍេសិំ. បព្ពជ្ជមនុយាចហន្តិ ‘‘តិណគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទូ វិយ ន ចិរដ្ឋិតិកេ សត្តានំ ជីវិតេ មយា ព្យាធិជរាមរណេហិ អនភិភូតេនេវ បព្ពជិត្វា យត្ថ ឯតានិ ន សន្តិ, តំ អមតំ មហានិព្ពានំ គវេសិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា មាតាបិតរោ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘បព្ពជ្ជំ មេ អនុជានាថា’’តិ តេ អហំ បព្ពជ្ជំ យាចិំ. ឯវំ មហាសត្តេន បព្ពជ្ជាយ យាចិតាយ សកលនគរេ មហន្តំ កោលាហលមហោសិ – ‘‘ឧបរាជា កិរ យុធញ្ជយោ បព្ពជិតុកាមោ’’តិ.

តេន ច សមយេន កាសិរដ្ឋវាសិនោ រាជានំ ទដ្ឋុំ អាគន្ត្វា រម្មកេ បដិវសន្តិ. តេ សព្ពេបិ សន្និបតិំសុ. ឥតិ សបរិសោ រាជា នេគមា ចេវ ជានបទា ច ពោធិសត្តស្ស មាតា ទេវី ច សព្ពេ ច ឱរោធា មហាសត្តំ ‘‘មា ខោ ត្វំ, តាត កុមារ, បព្ពជី’’តិ និវារេសុំ. តត្ថ រាជា ‘‘សចេ តេ កាមេហិ ឩនំ, អហំ តេ បរិបូរយាមិ, អជ្ជេវ រជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’’តិ អាហ. តស្ស មហាសត្តោ –

‘‘មា មំ ទេវ និវារេហិ, បព្ពជន្តំ រថេសភ;

មាហំ កាមេហិ សម្មត្តោ, ជរាយ វសមន្វគូ’’តិ. (ជា. ១.១១.៧៧) –

អត្តនោ បព្ពជ្ជាឆន្ទមេវ វត្វា តំ សុត្វា សទ្ធិំ ឱរោធេហិ មាតុយា ករុណំ បរិទេវន្តិយា –

‘‘ឧស្សាវោវ តិណគ្គម្ហិ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ;

ឯវមាយុ មនុស្សានំ, មា មំ អម្ម និវារយា’’តិ. (ជា. ១.១១.៧៩) –

អត្តនោ បព្ពជ្ជាការណំ កថេត្វា នានប្បការំ តេហិ យាចិយមានោបិ អភិសំវឌ្ឍមានសំវេគត្តា អនោសក្កិតមានសោ បិយតរេ មហតិ ញាតិបរិវដ្ដេ ឧឡារេ រាជិស្សរិយេ ច និរបេក្ខចិត្តោ បព្ពជិ. តេន វុត្តំ –

៣. ‘‘យាចន្តិ មំ បញ្ជលិកា, សនេគមា សរដ្ឋកា;

អជ្ជេវ បុត្ត បដិបជ្ជ, ឥទ្ធំ ផីតំ មហាមហិំ.

៤. ‘‘សរាជកេ សហោរោធេ, សនេគមេ សរដ្ឋកេ;

ករុណំ បរិទេវន្តេ, អនបេក្ខោ បរិច្ចជិ’’ន្តិ.

តត្ថ បញ្ជលិកាតិ បគ្គហិតអញ្ជលិកា. សនេគមា សរដ្ឋកាតិ នេគមេហិ ចេវ រដ្ឋវាសីហិ ច សទ្ធិំ សព្ពេ រាជបុរិសា ‘‘មា ខោ, ត្វំ ទេវ, បព្ពជី’’តិ មំ យាចន្តិ. មាតាបិតរោ បន អជ្ជេវ បុត្ត បដិបជ្ជ, គាមនិគមរាជធានិអភិវុទ្ធិយា វេបុល្លប្បត្តិយា ច, ឥទ្ធំ វិភវសារសម្បត្តិយា សស្សាទិនិប្ផត្តិយា ច, ផីតំ ឥមំ មហាមហិំ អនុសាស, ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រជ្ជំ ការេហីតិ យាចន្តិ. ឯវំ បន សហ រញ្ញាតិ សរាជកេ, តថា សហោរោធេ សនេគមេ សរដ្ឋកេ មហាជនេ យថា សុណន្តានម្បិ បគេវ បស្សន្តានំ មហន្តំ ការុញ្ញំ ហោតិ, ឯវំ ករុណំ បរិទេវន្តេ តត្ថ តត្ថ អនបេក្ខោ អលគ្គចិត្តោ ‘‘អហំ តទា បព្ពជិ’’ន្តិ ទស្សេតិ.

៥-៦. ឥទានិ យទត្ថំ ចក្កវត្តិសិរិសទិសំ រជ្ជសិរិំ បិយតរេ ញាតិពន្ធវេ បហាយ សិនិទ្ធំ បរិគ្គហបរិជនំ លោកាភិមតំ មហន្តំ យសញ្ច និរបេក្ខោ បរិច្ចជិន្តិ ទស្សេតុំ ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ កេវលន្តិ អនវសេសំ ឥត្ថាគារំ សមុទ្ទបរិយន្តញ្ច បថវិំ បព្ពជ្ជាធិប្បាយេន ចជមានោ ឯវំ មេ សម្មាសម្ពោធិ សក្កា អធិគន្តុន្តិ ពោធិយាយេវ ការណា ន កិញ្ចិ ចិន្តេសិំ, ន តត្ថ ឦសកំ លគ្គំ ជនេសិន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា មាតាបិតរោ តញ្ច មហាយសំ រជ្ជញ្ច មេ ន ទេស្សំ, បិយមេវ, តតោ បន សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ មយ្ហំ បិយតរំ, តស្មា មាតាទីហិ សទ្ធិំ រជ្ជំ អហំ តទា បរិច្ចជិន្តិ.

តទេតំ សព្ពំ បរិច្ចជិត្វា បព្ពជ្ជាយ មហាសត្តេ និក្ខមន្តេ តស្ស កនិដ្ឋភាតា យុធិដ្ឋិលកុមារោ នាម បិតរំ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា ពោធិសត្តំ អនុពន្ធិ. តេ ឧភោបិ នគរា និក្ខម្ម មហាជនំ និវត្តេត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា មនោរមេ ឋានេ អស្សមបទំ កត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា វនមូលផលាទីហិ យាវជីវំ យាបេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយនា អហេសុំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘ឧភោ កុមារា បព្ពជិតា, យុធញ្ជយោ យុធិដ្ឋិលោ;

បហាយ មាតាបិតរោ, សង្គំ ឆេត្វាន មច្ចុនោ’’តិ. (ជា. ១.១១.៨៣);

តត្ថ សង្គំ ឆេត្វាន មច្ចុនោតិ មច្ចុមារស្ស សហការិការណភូតត្តា សន្តកំ រាគទោសមោហសង្គំ វិក្ខម្ភនវសេន ឆិន្ទិត្វា ឧភោបិ បព្ពជិតាតិ.

តទា មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ អហេសុំ, យុធិដ្ឋិលកុមារោ អានន្ទត្ថេរោ, យុធញ្ជយោ លោកនាថោ.

តស្ស បព្ពជ្ជតោ បុព្ពេ បវត្តិតមហាទានានិ ចេវ រជ្ជាទិបរិច្ចាគោ ច ទានបារមី, កាយវចីសំវរោ សីលបារមី, បព្ពជ្ជា ច ឈានាធិគមោ ច នេក្ខម្មបារមី, អនិច្ចតោ មនសិការំ អាទិំ កត្វា អភិញ្ញាធិគមបរិយោសានា បញ្ញា ទានាទីនំ ឧបការានុបការធម្មបរិគ្គណ្ហនបញ្ញា ច បញ្ញាបារមី, សព្ពត្ថ តទត្ថសាធនំ វីរិយំ វីរិយបារមី, ញាណខន្តិ អធិវាសនខន្តិ ច ខន្តិបារមី, បដិញ្ញាយ អវិសំវាទនំ សច្ចបារមី, សព្ពត្ថ អចលសមាទានាធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានបារមី, សព្ពសត្តេសុ ហិតចិត្តតាយ មេត្តាព្រហ្មវិហារវសេន ច មេត្តាបារមី, សត្តសង្ខារកតវិប្បការឧបេក្ខនវសេន ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារវសេន ច ឧបេក្ខាបារមីតិ ទស បារមិយោ លព្ភន្តិ. វិសេសតោ បន នេក្ខម្មបារមីតិ វេទិតព្ពា. តថា អកិត្តិចរិយាយំ វិយ ឥធាបិ មហាបុរិសស្ស អច្ឆរិយគុណា យថារហំ និទ្ធារេតព្ពា. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ហេតេ, អព្ភុតា ច មហេសិនោ…បេ… ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

យុធញ្ជយចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សោមនស្សចរិយាវណ្ណនា

៧. ទុតិយេ ឥន្ទបត្ថេ បុរុត្តមេតិ ឯវំនាមកេ នគរវរេ. កាមិតោតិ មាតាបិតុអាទីហិ ‘‘អហោ វត ឯកោ បុត្តោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ឯវំ ចិរកាលេ បត្ថិតោ. ទយិតោតិ បិយាយិតោ. សោមនស្សោតិ វិស្សុតោតិ ‘‘សោមនស្សោ’’តិ ឯវំ បកាសនាមោ.

៨. សីលវាតិ ទសកុសលកម្មបថសីលេន ចេវ អាចារសីលេន ច សមន្នាគតោ. គុណសម្បន្នោតិ សទ្ធាពាហុសច្ចាទិគុណេហិ ឧបេតោ, បរិបុណ្ណោ វា. កល្យាណបដិភានវាតិ តំតំឥតិកត្តព្ពសាធនេន ឧបាយកោសល្លសង្ខាតេន ច សុន្ទរេន បដិភានេន សមន្នាគតោ. វុឌ្ឍាបចាយីតិ មាតាបិតរោ កុលេ ជេដ្ឋាតិ ឯវំ យេ ជាតិវុឌ្ឍា, យេ ច សីលាទិគុណេហិ វុឌ្ឍា, តេសំ អបចាយនសីលោ. ហិរីមាតិ បាបជិគុច្ឆនលក្ខណាយ ហិរិយា សមន្នាគតោ. សង្គហេសុ ច កោវិទោតិ ទានបិយវចនអត្ថចរិយាសមានត្តតាសង្ខាតេហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ យថារហំ សត្តានំ សង្គណ្ហនេសុ កុសលោ. ឯវរូបោ រេណុស្ស នាម កុរុរាជស្ស បុត្តោ សោមនស្សោតិ វិស្សុតោ យទា ហោមីតិ សម្ពន្ធោ.

៩. តស្ស រញ្ញោ បតិករោតិ តេន កុរុរាជេន បតិ អភិក្ខណំ ឧបកត្តព្ពភាវេន បតិករោ វល្លភោ. កុហកតាបសោតិ អសន្តគុណសម្ភាវនលក្ខណេន កោហញ្ញេន ជីវិតកប្បនកោ ឯកោ តាបសោ, តស្ស រញ្ញោ សក្កាតព្ពោ អហោសិ. អារាមន្តិ ផលារាមំ, យត្ថ ឯឡាលុកលាពុកុម្ភណ្ឌតិបុសាទិវល្លិផលានិ ចេវ តណ្ឌុលេយ្យកាទិសាកញ្ច រោបីយតិ. មាលាវច្ឆន្តិ ជាតិអតិមុត្តកាទិបុប្ផគច្ឆំ, តេន បុប្ផារាមំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច អារាមំ កត្វា តត្ថ មាលាវច្ឆញ្ច យថាវុត្តផលវច្ឆញ្ច រោបេត្វា តតោ លទ្ធធនំ សំហរិត្វា ឋបេន្តោ ជីវតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – តទា មហារក្ខិតោ នាម តាបសោ បញ្ចសតតាបសបរិវារោ ហិមវន្តេ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ឥន្ទបត្ថនគរំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា សបរិសោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ រាជទ្វារំ បាបុណិ. រាជា ឥសិគណំ ទិស្វា ឥរិយាបថេ បសន្នោ អលង្កតមហាតលេ និសីទាបេត្វា បណីតេនាហារេន បរិវិសិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ វស្សារត្តំ មម ឧយ្យានេយេវ វសថា’’តិ វត្វា តេហិ សទ្ធិំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា វសនដ្ឋានានិ ការេត្វា បព្ពជិតបរិក្ខារេ ទត្វា និក្ខមិ. តតោ បដ្ឋាយ សព្ពេបិ តេ រាជនិវេសនេ ភុញ្ជន្តិ.

រាជា បន អបុត្តកោ បុត្តេ បត្ថេតិ, បុត្តា នុប្បជ្ជន្តិ. វស្សារត្តច្ចយេន មហារក្ខិតោ ‘‘ហិមវន្តំ គមិស្សាមា’’តិ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា រញ្ញា កតសក្ការសម្មានោ និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ មជ្ឈន្ហិកសមយេ មគ្គា ឱក្កម្ម ឯកស្ស សន្ទច្ឆាយស្ស រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា សបរិសោ និសីទិ. តាបសា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘រាជា អបុត្តកោ, សាធុ វតស្ស សចេ រាជបុត្តំ លភេយ្យា’’តិ. មហារក្ខិតោ តំ កថំ សុត្វា ‘‘ភវិស្សតិ នុ ខោ រញ្ញោ បុត្តោ, ឧទាហុ នោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘មា តុម្ហេ ចិន្តយិត្ថ, អជ្ជ បច្ចូសកាលេ ឯកោ ទេវបុត្តោ ចវិត្វា រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ អាហ.

តំ សុត្វា ឯកោ កូដជដិលោ ‘‘ឥទានិ រាជកុលូបកោ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តាបសានំ គមនកាលេ គិលានាលយំ កត្វា និបជ្ជិត្វា ‘‘ឯហិ គច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន សក្កោមី’’តិ អាហ. មហារក្ខិតោ តស្ស និបន្នការណំ ញត្វា ‘‘យទា សក្កោសិ, តទា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ ឥសិគណំ អាទាយ ហិមវន្តមេវ គតោ. កុហកោ និវត្តិត្វា វេគេន គន្ត្វា រាជទ្វារេ ឋត្វា ‘‘មហារក្ខិតស្ស ឧបដ្ឋាកតាបសោ អាគតោ’’តិ រញ្ញោ អារោចាបេត្វា រញ្ញា វេគេន បក្កោសាបិតោ បាសាទំ អភិរុយ្ហ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. រាជា តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ឥសីនំ អារោគ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ភន្តេ, អតិខិប្បំ និវត្តិត្ថ, កេនត្ថេន អាគតត្ថា’’តិ អាហ.

មហារាជ, ឥសិគណោ សុខនិសិន្នោ ‘‘សាធុ វតស្ស សចេ រញ្ញោ វំសានុរក្ខកោ បុត្តោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ. អហំ តំ កថំ សុត្វា ‘‘ភវិស្សតិ នុ ខោ រញ្ញោ បុត្តោ, ឧទាហុ នោ’’តិ ទិព្ពចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ ‘‘មហិទ្ធិកោ ទេវបុត្តោ ចវិត្វា អគ្គមហេសិយា សុធម្មាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ទិស្វា ‘‘អជានន្តា គព្ភំ នាសេយ្យុំ, អាចិក្ខិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ តុម្ហាកំ កថនត្ថាយ អាគតោ, កថិតំ វោ មយា, គច្ឆាមហ’’ន្តិ. រាជា ‘‘ភន្តេ, ន សក្កា គន្តុ’’ន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ បសន្នចិត្តោ កុហកតាបសំ ឧយ្យានំ នេត្វា វសនដ្ឋានំ សំវិទហិត្វា អទាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ រាជកុលេ ភុញ្ជន្តោ វសតិ, ‘‘ទិព្ពចក្ខុកោ’’ត្វេវស្ស នាមំ អហោសិ.

តទា ពោធិសត្តោ តាវតិំសភវនតោ ចវិត្វា តត្ថ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ជាតស្ស ច នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘សោមនស្សោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. សោ កុមារបរិហារេន វឌ្ឍតិ. កុហកតាបសោបិ ឧយ្យានស្ស ឯកបស្សេ នានប្បការំ សូបេយ្យសាកញ្ច ផលវល្លិអាទយោ ច រោបេត្វា បណ្ណិកានំ ហត្ថេ វិក្កិណន្តោ ធនំ សំហរតិ. អថ ពោធិសត្តស្ស សត្តវស្សិកកាលេ រញ្ញោ បច្ចន្តោ កុបិតោ. សោ ‘‘តាត, ទិព្ពចក្ខុតាបសេ មា បមជ្ជា’’តិ កុមារំ បដិច្ឆាបេត្វា បច្ចន្តំ វូបសមេតុំ គតោ.

១០-១៣. អថេកទិវសំ កុមារោ ‘‘ជដិលំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានំ គន្ត្វា កូដជដិលំ ឯកំ គន្ធិកកាសាវំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ ទ្វេ ឃដេ គហេត្វា សាកវត្ថុស្មិំ ឧទកំ សិញ្ចន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ កូដជដិលោ អត្តនោ សមណធម្មំ អកត្វា បណ្ណិកកម្មំ ករោតី’’តិ ញត្វា ‘‘កិំ ករោសិ បណ្ណិកគហបតិកា’’តិ តំ លជ្ជាបេត្វា អវន្ទិត្វា ឯវ និក្ខមិ.

កូដជដិលោ ‘‘អយំ ឥទានេវ ឯវរូបោ, បច្ឆា ‘កោ ជានាតិ កិំ ករិស្សតី’តិ ឥទានេវ នំ នាសេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា រញ្ញោ អាគមនកាលេ បាសាណផលកំ ឯកមន្តំ ខិបិត្វា បានីយឃដំ ភិន្ទិត្វា បណ្ណសាលាយ តិណានិ វិកិរិត្វា សរីរំ តេលេន មក្ខេត្វា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា សសីសំ បារុបិត្វា មហាទុក្ខប្បត្តោ វិយ មញ្ចេ និបជ្ជិ. រាជា អាគន្ត្វា នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា និវេសនំ អបវិសិត្វាវ ‘‘មម សាមិកំ ទិព្ពចក្ខុកំ បស្សិស្សាមី’’តិ បណ្ណសាលទ្វារំ គន្ត្វា តំ វិប្បការំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ អន្តោ បវិសិត្វា តំ និបន្នកំ ទិស្វា បាទេ បរិមជ្ជន្តោ បុច្ឆិ – ‘‘កេន, ត្វំ ភន្តេ, ឯវំ វិហេឋិតោ, កមជ្ជ យមលោកំ នេមិ, តំ មេ សីឃំ អាចិក្ខា’’តិ.

តំ សុត្វា កូដជដិលោ និត្ថុនន្តោ ឧដ្ឋាយ ទិដ្ឋោ, មហារាជ, ត្វំ មេ, បស្សិត្វា តយិ វិស្សាសេន អហំ ឥមំ វិប្បការំ បត្តោ, តវ បុត្តេនម្ហិ ឯវំ វិហេឋិតោតិ. តំ សុត្វា រាជា ចោរឃាតកេ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆថ កុមារស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា សរីរញ្ចស្ស ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា រថិយា រថិយំ វិកិរថា’’តិ. តេ មាតរា អលង្ករិត្វា អត្តនោ អង្កេ និសីទាបិតំ កុមារំ អាកឌ្ឍិំសុ – ‘‘រញ្ញា តេ វធោ អាណត្តោ’’តិ. កុមារោ មរណភយតជ្ជិតោ មាតុ អង្កតោ វុដ្ឋាយ – ‘‘រញ្ញោ មំ ទស្សេថ, សន្តិ រាជកិច្ចានី’’តិ អាហ. តេ កុមារស្ស វចនំ សុត្វា មារេតុំ អវិសហន្តា គោណំ វិយ រជ្ជុយា បរិកឌ្ឍន្តា នេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘តមហំ ទិស្វាន កុហក’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ ថុសរាសិំវ អតណ្ឌុលន្តិ តណ្ឌុលកណេហិ វិរហិតំ ថុសរាសិំ វិយ, ទុមំវ រុក្ខំ វិយ, អន្តោ មហាសុសិរំ. កទលិំវ អសារកំ សីលាទិសាររហិតំ តាបសំ អហំ ទិស្វា នត្ថិ ឥមស្ស សតំ សាធូនំ ឈានាទិធម្មោ. កស្មា? សាមញ្ញា សមណភាវា សីលមត្តតោបិ អបគតោ បរិហីនោ អយំ, តថា ហិ អយំ ហិរីសុក្កធម្មជហិតោ បជហិតហិរិសង្ខាតសុក្កធម្មោ. ជីវិតវុត្តិការណាតិ ‘‘កេវលំ ជីវិតស្សេវ ហេតុ អយំ តាបសលិង្គេន ចរតី’’តិ ចិន្តេសិន្តិ ទស្សេតិ. បរន្តិហីតិ បរន្តោ បច្ចន្តោ និវាសភូតោ ឯតេសំ អត្ថីតិ បរន្តិនោ, សីមន្តរិកវាសិនោ. តេហិ បរន្តីហិ អដវិកេហិ បច្ចន្តទេសោ ខោភិតោ អហោសិ. តំ បច្ចន្តកោបំ និសេធេតុំ វូបសមេតុំ គច្ឆន្តោ មម បិតា កុរុរាជា ‘‘តាត សោមនស្សកុមារ, មយ្ហំ សាមិកំ ឧគ្គតាបនំ ឃោរតបំ បរមសន្តិន្ទ្រិយំ ជដិលំ មា បមជ្ជិ. សោ ហិ អម្ហាកំ សព្ពកាមទទោ, តស្មា យទិច្ឆកំ ចិត្តរុចិយំ តស្ស ចិត្តានុកូលំ បវត្តេហិ អនុវត្តេហី’’តិ តទា មំ អនុសាសីតិ ទស្សេតិ.

១៤. តមហំ គន្ត្វានុបដ្ឋានន្តិ បិតុ វចនំ អនតិក្កន្តោ តំ កូដតាបសំ ឧបដ្ឋានត្ថំ គន្ត្វា តំ សាកវត្ថុស្មិំ ឧទកំ អាសិញ្ចន្តំ ទិស្វា ‘‘បណ្ណិកោ អយ’’ន្តិ ច ញត្វា កច្ចិ តេ, គហបតិ, កុសលន្តិ, គហបតិ, តេ សរីរស្ស កច្ចិ កុសលំ កុសលមេវ, តថា ហិ សាកវត្ថុស្មិំ ឧទកំ អាសិញ្ចសិ. កិំ វា តវ ហិរញ្ញំ វា សុវណ្ណំ វា អាហរីយតុ, តថា ហិ បណ្ណិកវុត្តិំ អនុតិដ្ឋសីតិ ឥទំ វចនំ អភាសិំ.

១៥. តេន សោ កុបិតោ អាសីតិ តេន មយា វុត្តគហបតិវាទេន សោ មាននិស្សិតោ មានំ អល្លីនោ កុហកោ មយ្ហំ កុបិតោ កុទ្ធោ អហោសិ. កុទ្ធោ ច សមានោ ‘‘ឃាតាបេមិ តុវំ អជ្ជ, រដ្ឋា បព្ពាជយាមិ វា’’តិ អាហ.

តត្ថ តុវំ អជ្ជាតិ, ត្វំ អជ្ជ, ឥទានិយេវ រញ្ញោ អាគតកាលេតិ អត្ថោ.

១៦. និសេធយិត្វា បច្ចន្តន្តិ បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា នគរំ អបវិដ្ឋោ តង្ខណញ្ញេវ ឧយ្យានំ គន្ត្វា កុហកំ កុហកតាបសំ កច្ចិ តេ, ភន្តេ, ខមនីយំ, សម្មានោ តេ បវត្តិតោតិ កុមារេន តេ សម្មានោ បវត្តិតោ អហោសិ.

១៧. កុមារោ យថា នាសិយោតិ យថា កុមារោ នាសិយោ នាសេតព្ពោ ឃាតាបេតព្ពោ, តថា សោ បាបោ តស្ស រញ្ញោ អាចិក្ខិ. អាណាបេសីតិ មយ្ហំ សាមិកេ ឥមស្មិំ ទិព្ពចក្ខុតាបសេ សតិ កិំ មម ន និប្ផជ្ជតិ, តស្មា បុត្តេន មេ អត្ថោ នត្ថិ, តតោបិ អយមេវ សេយ្យោតិ ចិន្តេត្វា អាណាបេសិ.

១៨. កិន្តិ? សីសំ តត្ថេវ ឆិន្ទិត្វាតិ យស្មិំ ឋានេ តំ កុមារំ បស្សថ, តត្ថេវ តស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា សរីរញ្ចស្ស កត្វាន ចតុខណ្ឌិកំ ចតុរោ ខណ្ឌេ កត្វា រថិយា រថិយំ នីយន្តា វីថិតោ វីថិំ វិក្ខិបន្តា ទស្សេថ. កស្មា? សា គតិ ជដិលហីឡិតាតិ យេហិ អយំ ជដិលោ ហីឡិតោ, តេសំ ជដិលហីឡិតានំ សា គតិ សា និប្ផត្តិ សោ វិបាកោតិ. ជដិលហីឡិតាតិ វា ជដិលហីឡនហេតុ សា តស្ស និប្ផត្តីតិ ឯវញ្ចេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១៩. តត្ថាតិ តស្ស រញ្ញោ អាណាយំ, តស្មិំ វា តាបសស្ស បរិភវេ. ការណិកាតិ ឃាតកា, ចោរឃាតកាតិ អត្ថោ. ចណ្ឌាតិ កុរូរា. លុទ្ទាតិ សុទារុណា. អការុណាតិ តស្សេវ វេវចនំ កតំ. ‘‘អករុណា’’តិបិ បាឡិ, និក្ករុណាតិ អត្ថោ. មាតុ អង្កេ និសិន្នស្សាតិ មម មាតុ សុធម្មាយ ទេវិយា ឧច្ឆង្គេ និសិន្នស្ស. ‘‘និសិន្នស្សា’’តិ អនាទរេ សាមិវចនំ. អាកឌ្ឍិត្វា នយន្តិ មន្តិ មាតរា អលង្ករិត្វា អត្តនោ អង្កេ និសីទាបិតំ មំ រាជាណាយ តេ ចោរឃាតកា គោណំ វិយ រជ្ជុយា អាកឌ្ឍិត្វា អាឃាតនំ នយន្តិ. កុមារេ បន នីយមានេ ទាសិគណបរិវុតា សទ្ធិំ ឱរោធេហិ សុធម្មា ទេវី នាគរាបិ ‘‘មយំ និរបរាធំ កុមារំ មារេតុំ ន ទស្សាមា’’តិ តេន សទ្ធិំយេវ អគមំសុ.

២០. ពន្ធតំ គាឡ្ហពន្ធនន្តិ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធន្តានំ តេសំ ការណិកបុរិសានំ. រាជកិរិយានិ អត្ថិ មេតិ មយា រញ្ញោ វត្តព្ពានិ រាជកិច្ចានិ អត្ថិ. តស្មា រញ្ញោ ទស្សេថ មំ ខិប្បន្តិ តេសំ អហំ ឯវំ វចនំ អវចំ.

២១. រញ្ញោ ទស្សយិំសុ, បាបស្ស បាបសេវិនោតិ អត្តនា បាបសីលស្ស លាមកាចារស្ស កូដតាបសស្ស សេវនតោ បាបសេវិនោ រញ្ញោ មំ ទស្សយិំសុ. ទិស្វាន តំ សញ្ញាបេសិន្តិ តំ មម បិតរំ កុរុរាជានំ បស្សិត្វា ‘‘កស្មា មំ, ទេវ, មារាបេសី’’តិ វត្វា តេន ‘‘កស្មា ច បន ត្វំ មយ្ហំ សាមិកំ ទិព្ពចក្ខុតាបសំ គហបតិវាទេន សមុទាចរិ. ឥទញ្ចិទញ្ច វិប្បការំ ករី’’តិ វុត្តេ ‘‘ទេវ, គហបតិញ្ញេវ ‘គហបតី’តិ វទន្តស្ស កោ មយ្ហំ ទោសោ’’តិ វត្វា តស្ស នានាវិធានិ មាលាវច្ឆានិ រោបេត្វា បុប្ផបណ្ណផលាផលាទីនំ វិក្កិណនំ ហត្ថតោ ចស្ស តានិ ទេវសិកំ វិក្កិណន្តេហិ មាលាការបណ្ណិកេហិ សទ្ទហាបេត្វា ‘‘មាលាវត្ថុបណ្ណវត្ថូនិ ឧបធារេថា’’តិ វត្វា បណ្ណសាលញ្ចស្ស បវិសិត្វា បុប្ផាទិវិក្កិយលទ្ធំ កហាបណកភណ្ឌិកំ អត្តនោ បុរិសេហិ នីហរាបេត្វា រាជានំ សញ្ញាបេសិំ តស្ស កូដតាបសភាវំ ជានាបេសិំ. មមញ្ច វសមានយិន្តិ តេន សញ្ញាបនេន ‘‘សច្ចំ ខោ បន កុមារោ វទតិ, អយំ កូដតាបសោ បុព្ពេ អប្បិច្ឆោ វិយ ហុត្វា ឥទានិ មហាបរិគ្គហោ ជាតោ’’តិ យថា តស្មិំ និព្ពិន្នោ មម វសេ វត្តតិ, ឯវំ រាជានំ មម វសមានេសិំ.

តតោ មហាសត្តោ ‘‘ឯវរូបស្ស ពាលស្ស រញ្ញោ សន្តិកេ វសនតោ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា បព្ពជិតុំ យុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា រាជានំ អាបុច្ឆិ – ‘‘ន មេ, មហារាជ, ឥធ វាសេន អត្ថោ, អនុជានាថ មំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. រាជា ‘‘តាត, មយា អនុបធារេត្វាវ តេ វធោ អាណត្តោ, ខម មយ្ហំ អបរាធ’’ន្តិ មហាសត្តំ ខមាបេត្វា ‘‘អជ្ជេវ ឥមំ រជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’’តិ អាហ. កុមារោ ‘‘ទេវ, កិមត្ថិ មានុសកេសុ ភោគេសុ, អហំ បុព្ពេ ទីឃរត្តំ ទិព្ពភោគសម្បត្តិយោ អនុភវិំ, ន តត្ថាបិ មេ សង្គោ, បព្ពជិស្សាមេវាហំ, ន តាទិសស្ស ពាលស្ស បរនេយ្យពុទ្ធិនោ សន្តិកេ វសាមី’’តិ វត្វា តំ ឱវទន្តោ –

‘‘អនិសម្ម កតំ កម្មំ, អនវត្ថាយ ចិន្តិតំ;

ភេសជ្ជស្សេវ វេភង្គោ, វិបាកោ ហោតិ បាបកោ.

‘‘និសម្ម ច កតំ កម្មំ, សម្មាវត្ថាយ ចិន្តិតំ;

ភេសជ្ជស្សេវ សម្បត្តិ, វិបាកោ ហោតិ ភទ្រកោ.

‘‘អលសោ គិហី កាមភោគី ន សាធុ, អសញ្ញតោ បព្ពជិតោ ន សាធុ;

រាជា ន សាធុ អនិសម្មការី, យោ បណ្ឌិតោ កោធនោ តំ ន សាធុ.

‘‘និសម្ម ខត្តិយោ កយិរា, នានិសម្ម ទិសម្បតិ;

និសម្មការិនោ រាជ, យសោ កិត្តិ ច វឌ្ឍតិ.

‘‘និសម្ម ទណ្ឌំ បណយេយ្យ ឥស្សរោ, វេគា កតំ តប្បតិ ភូមិបាល;

សម្មាបណីធី ច នរស្ស អត្ថា, អនានុតប្បា តេ ភវន្តិ បច្ឆា.

‘‘អនានុតប្បានិ ហិ យេ ករោន្តិ, វិភជ្ជ កម្មាយតនានិ លោកេ;

វិញ្ញុប្បសត្ថានិ សុខុទ្រយានិ, ភវន្តិ ពុទ្ធានុមតានិ តានិ.

‘‘អាគច្ឆុំ ទោវារិកា ខគ្គពន្ធា, កាសាវិយា ហន្តុ មមំ ជនិន្ទ;

មាតុញ្ច អង្កស្មិមហំ និសិន្នោ, អាកឌ្ឍិតោ សហសា តេហិ ទេវ.

‘‘កដុកញ្ហិ សម្ពាធំ សុកិច្ឆំ បត្តោ, មធុរម្បិយំ ជីវិតំ លទ្ធ រាជ;

កិច្ឆេនហំ អជ្ជ វធា បមុត្តោ, បព្ពជ្ជមេវាភិមនោហមស្មី’’តិ. (ជា. ១.១៥.២២៧-២៣៤) –

ឥមាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ.

តត្ថ អនិសម្មាតិ អនុបធារេត្វា. អនវត្ថាយាតិ អវវត្ថបេត្វា. វេភង្គោតិ វិបត្តិ. វិបាកោតិ និប្ផត្តិ. អសញ្ញតោតិ អសំវុតោ ទុស្សីលោ. បណយេយ្យាតិ បដ្ឋបេយ្យ. វេគាតិ វេគេន សហសា. សម្មាបណីធី ចាតិ សម្មាបណិធិនា, យោនិសោ ឋបិតេន ចិត្តេន កតា នរស្ស អត្ថា បច្ឆា អនានុតប្បា ភវន្តីតិ អត្ថោ. វិភជ្ជាតិ ឥមានិ កាតុំ យុត្តានិ, ឥមានិ អយុត្តានីតិ ឯវំ បញ្ញាយ វិភជិត្វា. កម្មាយតនានីតិ កម្មានិ. ពុទ្ធានុមតានីតិ បណ្ឌិតេហិ អនុមតានិ អនវជ្ជានិ ហោន្តិ. កដុកន្តិ ទុក្ខំ អសាតំ, សម្ពាធំ សុកិច្ឆំ មរណភយំ បត្តោម្ហិ. លទ្ធាតិ អត្តនោ ញាណពលេន ជីវិតំ លភិត្វា. បព្ពជ្ជមេវាភិមនោតិ បព្ពជ្ជាភិមុខចិត្តោ ឯវាហមស្មិ.

ឯវំ មហាសត្តេន ធម្មេ ទេសិតេ រាជា ទេវិំ អាមន្តេសិ – ‘‘ទេវិ, ត្វំ បុត្តំ និវត្តេហី’’តិ. ទេវីបិ កុមារស្ស បព្ពជ្ជមេវ រោចេសិ. មហាសត្តោ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា ‘‘សចេ មយ្ហំ ទោសោ អត្ថិ, តំ ខមថា’’តិ ខមាបេត្វា មហាជនំ អាបុច្ឆិត្វា ហិមវន្តាភិមុខោ អគមាសិ. គតេ ច បន មហាសត្តេ មហាជនោ កូដជដិលំ បោថេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. ពោធិសត្តោបិ សនាគរេហិ អមច្ចបារិសជ្ជាទីហិ រាជបុរិសេហិ អស្សុមុខេហិ អនុពន្ធិយមានោ តេ និវត្តេសិ. មនុស្សេសុ និវត្តេសុ មនុស្សវណ្ណេនាគន្ត្វា ទេវតាហិ នីតោ សត្ត បព្ពតរាជិយោ អតិក្កមិត្វា ហិមវន្តេ វិស្សកម្មុនា និម្មិតាយ បណ្ណសាលាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តេន វុត្តំ –

២២. ‘‘សោ មំ តត្ថ ខមាបេសិ, មហារជ្ជំ អទាសិ មេ;

សោហំ តមំ ទាលយិត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយ’’ន្តិ.

តត្ថ តមំ ទាលយិត្វាតិ កាមាទីនវទស្សនស្ស បដិបក្ខភូតំ សម្មោហតមំ វិធមិត្វា. បព្ពជិន្តិ ឧបាគច្ឆិំ. អនគារិយន្តិ បព្ពជ្ជំ.

២៣. ឥទានិ យទត្ថំ តទា តំ រាជិស្សរិយំ បរិច្ចត្តំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន មេ ទេស្ស’’ន្តិ ឱសានគាថមាហ. តស្សត្ថោ វុត្តនយោវ.

ឯវំ បន មហាសត្តេ បព្ពជិតេ យាវ សោឡសវស្សកាលា រាជកុលេ បរិចារិកវេសេន ទេវតាយេវ នំ ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ តត្ថ ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

តទា កុហកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, មាតា មហាមាយា, មហារក្ខិតតាបសោ សារិបុត្តត្ថេរោ, សោមនស្សកុមារោ លោកនាថោ.

តស្ស យុធញ្ជយចរិយាយំ (ចរិយា. ៣.១ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ ទស បារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. ឥធាបិ នេក្ខម្មបារមី អតិសយវតីតិ សា ឯវ ទេសនំ អារុឡ្ហា. តថា សត្តវស្សិកកាលេ ឯវ រាជកិច្ចេសុ សមត្ថតា, តស្ស តាបសស្ស កូដជដិលភាវបរិគ្គណ្ហនំ, តេន បយុត្តេន រញ្ញា វធេ អាណត្តេ សន្តាសាភាវោ, រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា នានានយេហិ តស្ស សទោសតំ អត្តនោ ច និរបរាធតំ មហាជនស្ស មជ្ឈេ បកាសេត្វា រញ្ញោ ច បរនេយ្យពុទ្ធិតំ ពាលភាវញ្ច បដ្ឋបេត្វា តេន ខមាបិតេបិ តស្ស សន្តិកេ វាសតោ រជ្ជិស្សរិយតោ ច សំវេគមាបជ្ជិត្វា នានប្បការំ យាចិយមានេនបិ ហត្ថគតំ រជ្ជសិរិំ ខេឡបិណ្ឌំ វិយ ឆឌ្ឌេត្វា កត្ថចិ អលគ្គចិត្តេន ហុត្វា បព្ពជនំ, បព្ពជិត្វា បវិវេការាមេន ហុត្វា នចិរស្សេវ អប្បកសិរេន ឈានាភិញ្ញានិព្ពត្តនន្តិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

សោមនស្សចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អយោឃរចរិយាវណ្ណនា

២៤. តតិយេ អយោឃរម្ហិ សំវឌ្ឍោតិ អមនុស្សឧបទ្ទវបរិវជ្ជនត្ថំ ចតុរស្សសាលវសេន កតេ មហតិ សព្ពអយោមយេ គេហេ សំវឌ្ឍោ. នាមេនាសិ អយោឃរោតិ អយោឃរេ ជាតសំវឌ្ឍភាវេនេវ ‘‘អយោឃរកុមារោ’’តិ នាមេន បាកដោ អហោសិ.

២៥-៦. តទា ហិ កាសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា បុរិមត្តភាវេ សបត្តិ ‘‘តវ ជាតំ ជាតំ បជំ ខាទេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា យក្ខិនិយោនិយំ និព្ពត្តា ឱកាសំ លភិត្វា តស្សា វិជាតកាលេ ទ្វេ វារេ បុត្តេ ខាទិ. តតិយវារេ បន ពោធិសត្តោ តស្សា កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. រាជា ‘‘ទេវិយា ជាតំ ជាតំ បជំ ឯកា យក្ខិនី ខាទតិ, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ មនុស្សេហិ សម្មន្តេត្វា ‘‘អមនុស្សា នាម អយោឃរស្ស ភាយន្តិ, អយោឃរំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ កម្មារេ អាណាបេត្វា ថម្ភេ អាទិំ កត្វា អយោមយេហេវ សព្ពគេហសម្ភារេហិ ចតុរស្សសាលំ មហន្តំ អយោឃរំ និដ្ឋាបេត្វា បរិបក្កគព្ភំ ទេវិំ តត្ថ វាសេសិ. សា តត្ថ ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណំ បុត្តំ វិជាយិ. ‘‘អយោឃរកុមារោ’’ត្វេវស្ស នាមំ ករិំសុ. តំ ធាតីនំ ទត្វា មហន្តំ អារក្ខំ សំវិទហិត្វា រាជា ទេវិំ អន្តេបុរំ អានេសិ. យក្ខិនីបិ ឧទកវារំ គន្ត្វា វេស្សវណស្ស ឧទកំ វហន្តី ជីវិតក្ខយំ បត្តា.

មហាសត្តោ អយោឃរេយេវ វឌ្ឍិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ, តត្ថេវ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិ. រាជា បុត្តំ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ វិទិត្វា ‘‘រជ្ជមស្ស ទស្សាមី’’តិ អមច្ចេ អាណាបេសិ – ‘‘បុត្តំ មេ អានេថា’’តិ. តេ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ នគរំ អលង្ការាបេត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតំ មង្គលវារណំ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា កុមារំ អលង្ករិត្វា ហត្ថិក្ខន្ធេ និសីទាបេត្វា នគរំ បទក្ខិណំ ការេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. មហាសត្តោ រាជានំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. រាជា តស្ស សរីរសោភំ ឱលោកេត្វា ពលវសិនេហេន តំ អាលិង្គិត្វា ‘‘អជ្ជេវ មេ បុត្តំ អភិសិញ្ចថា’’តិ អមច្ចេ អាណាបេសិ. មហាសត្តោ បិតរំ វន្ទិត្វា ‘‘ន មយ្ហំ រជ្ជេន អត្ថោ, អហំ បព្ពជិស្សាមិ, បព្ពជ្ជំ មេ អនុជានាថា’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ទុក្ខេន ជីវិតោ លទ្ធោ’’តិអាទិ.

តត្ថ ទុក្ខេនាតិ, តាត, តវ ភាតិកា ទ្វេ ឯកាយ យក្ខិនិយា ខាទិតា, តុយ្ហំ បន តតោ អមនុស្សភយតោ និវារណត្ថំ កតេន ទុក្ខេន មហតា អាយាសេន ជីវិតោ លទ្ធោ. សំបីឡេ បតិបោសិតោតិ នានាវិធាយ អមនុស្សរក្ខាយ សម្ពាធេ អយោឃរេ វិជាយនកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ សោឡសវស្សុប្បត្តិយា សម្ពាធេ សំវឌ្ឍិតោតិ អត្ថោ. អជ្ជេវ, បុត្ត, បដិបជ្ជ, កេវលំ វសុធំ ឥមន្តិ កញ្ចនមាលាលង្កតស្ស សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា រតនរាសិម្ហិ ឋបេត្វា តីហិ សង្ខេហិ អភិសិញ្ចិយមានោ ឥមំ កុលសន្តកំ កេវលំ សកលំ សមុទ្ទបរិយន្តំ តតោយេវ សហ រដ្ឋេហីតិ សរដ្ឋកំ សហ និគមេហិ មហាគាមេហីតិ សនិគមំ អបរិមិតេន បរិវារជនេន សទ្ធិំ សជនំ ឥមំ វសុធំ មហាបថវិំ អជ្ជេវ, បុត្ត, បដិបជ្ជ, រជ្ជំ ការេហីតិ អត្ថោ. វន្ទិត្វា ខត្តិយំ. អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន, ឥទំ វចនមព្រវិន្តិ ខត្តិយំ កាសិរាជានំ មម បិតរំ វន្ទិត្វា តស្ស អញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឥទំ វចនំ អភាសិំ.

២៧. យេ កេចិ មហិយា សត្តាតិ ឥមិស្សា មហាបថវិយា យេ កេចិ សត្តា នាម. ហីនមុក្កដ្ឋមជ្ឈិមាតិ លាមកា ចេវ ឧត្តមា ច, ឧភិន្នំ វេមជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមា ច. សកេ គេហេតិ សព្ពេ តេ សកេ គេហេ. សកញាតិភីតិ សកេហិ ញាតីហិ សម្មោទមានា វិស្សដ្ឋា អនុក្កណ្ឋិតា យថាវិភវំ វឌ្ឍន្តិ.

២៨. ឥទំ លោកេ ឧត្តរិយន្តិ ឥទំ បន ឥមស្មិំ លោកេ អសទិសំ, មយ្ហំ ឯវ អាវេណិកំ. កិំ បន តំ សំបីឡេ មម បោសនន្តិ សម្ពាធេ មម សំវឌ្ឍនំ. តថា ហិ អយោឃរម្ហិ សំវឌ្ឍោ, អប្បភេ ចន្ទសូរិយេតិ ចន្ទសូរិយានំ បភារហិតេ អយោឃរេ សំវឌ្ឍោម្ហីតិ សំវឌ្ឍោ អម្ហិ.

២៩. បូតិកុណបសម្បុណ្ណាតិ បូតិគន្ធនានប្បការកុណបសម្បុណ្ណា គូថនិរយសទិសា. មាតុ កុច្ឆិតោ ជីវិតសំសយេ វត្តមានេ កថំ មុច្ចិត្វា និក្ខមិត្វា. តតោ ឃោរតរេតិ តតោបិ គព្ភវាសតោ ទារុណតរេ, អវិស្សដ្ឋវាសេន ទុក្ខេ. បក្ខិត្តយោឃរេតិ បក្ខិត្តោ អយោឃរេ, ពន្ធនាគារេ ឋបិតោ វិយ អហោសិន្តិ ទស្សេតិ.

៣០. យទិហន្តិ ឯត្ថ យទីតិ និបាតមត្តំ. តាទិសន្តិ យាទិសំ បុព្ពេ វុត្តំ, តាទិសំ បរមទារុណំ ទុក្ខំ បត្វា អហំ រជ្ជេសុ យទិ រជ្ជាមិ យទិ រមិស្សាមិ, ឯវំ សន្តេ បាបានំ លាមកានំ និហីនបុរិសានំ ឧត្តមោ និហីនតមោ សិយំ.

៣១. ឧក្កណ្ឋិតោម្ហិ កាយេនាតិ អបរិមុត្តគព្ភវាសាទិនា បូតិកាយេន ឧក្កណ្ឋិតោ និព្ពិន្នោ អម្ហិ. រជ្ជេនម្ហិ អនត្ថិកោតិ រជ្ជេនបិ អនត្ថិកោ អម្ហិ. យក្ខិនិយា ហត្ថតោ មុត្តោបិ ហិ នាហំ អជរាមរោ, កិំ មេ រជ្ជេន, រជ្ជញ្ហិ នាម សព្ពេសំ អនត្ថានំ សន្និបាតដ្ឋានំ, តត្ថ ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ទុន្និក្ខមំ ហោតិ, តស្មា តំ អនុបគន្ត្វា និព្ពុតិំ បរិយេសិស្សំ, យត្ថ មំ មច្ចុ ន មទ្ទិយេតិ យត្ថ ឋិតំ មំ មហាសេនោ មច្ចុរាជា ន មទ្ទិយេ ន ឱត្ថរេយ្យ ន អភិភវេយ្យ, តំ និព្ពុតិំ អមតមហានិព្ពានំ បរិយេសិស្សាមីតិ.

៣២. ឯវាហំ ចិន្តយិត្វានាតិ ឯវំ ឥមិនា វុត្តប្បការេន នានប្បការំ សំសារេ អាទីនវំ បច្ចវេក្ខណេន និព្ពានេ អានិសំសទស្សនេន ច យោនិសោ ចិន្តេត្វា. វិរវន្តេ មហាជនេតិ មយា វិប្បយោគទុក្ខាសហនេន វិរវន្តេ បរិទេវន្តេ មាតាបិតុប្បមុខេ មហន្តេ ជនេ. នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វាតិ យថា នាម មហាពលោ ហត្ថិនាគោ ទុព្ពលតរំ រជ្ជុពន្ធនំ សុខេនេវ ឆិន្ទតិ, ឯវមេវ ញាតិសង្គាទិភេទស្ស តស្មិំ ជនេ តណ្ហាពន្ធនស្ស ឆិន្ទនេន ពន្ធនំ ឆេត្វា កាននសង្ខាតំ មហាវនំ បព្ពជ្ជូបគមនវសេន បាវិសិំ. ឱសានគាថា វុត្តត្ថា ឯវ.

តត្ថ ច មហាសត្តោ អត្តនោ បព្ពជ្ជាធិប្បាយំ ជានិត្វា ‘‘តាត, កិំការណា បព្ពជសី’’តិ រញ្ញា វុត្តោ ‘‘ទេវ, អហំ មាតុកុច្ឆិម្ហិ ទស មាសេ គូថនិរយេ វិយ វសិត្វា មាតុ កុច្ឆិតោ និក្ខន្តោ យក្ខិនិយា ភយេន សោឡសវស្សានិ ពន្ធនាគារេ វសន្តោ ពហិ ឱលោកេតុម្បិ ន លភិំ, ឧស្សទនិរយេ បក្ខិត្តោ វិយ អហោសិំ, យក្ខិនិតោ មុត្តោបិ អជរាមរោ ន ហោមិ, មច្ចុ នាមេស ន សក្កា កេនចិ ជិនិតុំ, ភវេ ឧក្កណ្ឋិតោម្ហិ, យាវ មេ ព្យាធិជរាមរណានិ នាគច្ឆន្តិ, តាវទេវ បព្ពជិត្វា ធម្មំ ចរិស្សាមិ, អលំ មេ រជ្ជេន, អនុជានាហិ មំ, ទេវ, បព្ពជិតុ’’ន្តិ វត្វា –

‘‘យមេករត្តិំ បឋមំ, គព្ភេ វសតិ មាណវោ;

អព្ភុដ្ឋិតោវ សោ យាតិ, ស គច្ឆំ ន និវត្តតី’’តិ. (ជា. ១.១៥.៣៦៣) –

អាទិនា ចតុវីសតិយា គាថាហិ បិតុ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘មហារាជ, តុម្ហាកំ រជ្ជំ តុម្ហាកមេវ ហោតុ, ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កថេន្តេយេវ ព្យាធិជរាមរណានិ អាគច្ឆេយ្យុំ, តិដ្ឋថ តុម្ហេ’’តិ វត្វា អយទាមំ ឆិន្ទិត្វា មត្តហត្ថី វិយ, កញ្ចនបញ្ជរំ ភិន្ទិត្វា សីហបោតកោ វិយ, កាមេ បហាយ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា និក្ខមិ. អថស្ស បិតា ‘‘អយំ នាម កុមារោ បព្ពជិតុកាមោ, កិមង្គំ បនាហំ, មមាបិ រជ្ជេន អត្ថោ នត្ថី’’តិ រជ្ជំ បហាយ តេន សទ្ធិំ ឯវ និក្ខមិ. តស្មិំ និក្ខមន្តេ ទេវីបិ អមច្ចាបិ ព្រាហ្មណគហបតិកាទយោបីតិ សកលនគរវាសិនោ ភោគេ ឆឌ្ឌេត្វា និក្ខមិំសុ. សមាគមោ មហា អហោសិ, បរិសា ទ្វាទសយោជនិកា ជាតា, តេ អាទាយ មហាសត្តោ ហិមវន្តំ បាវិសិ.

សក្កោ ទេវរាជា តស្ស និក្ខន្តភាវំ ញត្វា វិស្សកម្មំ បេសេត្វា ទ្វាទសយោជនាយាមំ សត្តយោជនវិត្ថារំ អស្សមបទំ ការេសិ, សព្ពេ ច បព្ពជិតបរិក្ខារេ បដិយាទាបេសិ. ឥធ មហាសត្តស្ស បព្ពជ្ជា ច ឱវាទទានញ្ច ព្រហ្មលោកបរាយនតា ច បរិសាយ សម្មា បដិបត្តិ ច សព្ពា មហាគោវិន្ទចរិយាយំ (ចរិយា. ១.៣៧ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

តទា មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ អហេសុំ, បរិសា ពុទ្ធបរិសា, អយោឃរបណ្ឌិតោ លោកនាថោ.

តស្ស សេសបារមិនិទ្ធារណា អានុភាវវិភាវនា ច ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ.

អយោឃរចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ភិសចរិយាវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ យទា ហោមិ, កាសីនំ បុរវរុត្តមេតិ ‘‘កាសី’’តិ ពហុវចនវសេន លទ្ធវោហារស្ស រដ្ឋស្ស នគរវរេ ពារាណសិយំ យស្មិំ កាលេ ជាតសំវឌ្ឍោ ហុត្វា វសាមីតិ អត្ថោ. ភគិនី ច ភាតរោ សត្ត, និព្ពត្តា សោត្តិយេ កុលេតិ ឧបកញ្ចនាទយោ ឆ អហញ្ចាតិ ភាតរោ សត្ត សព្ពកនិដ្ឋា កញ្ចនទេវី នាម ភគិនី ចាតិ សព្ពេ មយំ អដ្ឋ ជនា មន្តជ្ឈេននិរតតាយ សោត្តិយេ ឧទិតោទិតេ មហតិ ព្រាហ្មណកុលេ តទា និព្ពត្តា ជាតាតិ អត្ថោ.

៣៥. ពោធិសត្តោ ហិ តទា ពារាណសិយំ អសីតិកោដិវិភវស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស ‘‘កញ្ចនកុមារោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. អថស្ស បទសា វិចរណកាលេ អបរោ បុត្តោ វិជាយិ. ‘‘ឧបកញ្ចនកុមារោ’’តិស្ស នាមំ ករិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ មហាសត្តំ ‘‘មហាកញ្ចនកុមារោ’’តិ សមុទាចរន្តិ. ឯវំ បដិបាដិយា សត្ត បុត្តា អហេសុំ. សព្ពកនិដ្ឋា បន ឯកា ធីតា. តស្សា ‘‘កញ្ចនទេវី’’តិ នាមំ ករិំសុ. មហាសត្តោ វយប្បត្តោ តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គហេត្វា បច្ចាគញ្ឆិ.

អថ នំ មាតាបិតរោ ឃរាវាសេន ពន្ធិតុកាមា ‘‘អត្តនោ សមានជាតិកុលតោ តេ ទារិកំ អានេស្សាមា’’តិ វទិំសុ. សោ ‘‘អម្ម, តាត, ន មយ្ហំ ឃរាវាសេន អត្ថោ. មយ្ហញ្ហិ សព្ពោ លោកសន្និវាសោ អាទិត្តោ វិយ សប្បដិភយោ, ពន្ធនាគារំ វិយ បលិពុទ្ធនំ, ឧក្ការភូមិ វិយ ជិគុច្ឆោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, ន មេ ចិត្តំ កាមេសុ រជ្ជតិ, អញ្ញេ វោ បុត្តា អត្ថិ, តេ ឃរាវាសេន និមន្តេថា’’តិ វត្វា បុនប្បុនំ យាចិតោបិ សហាយេហិ យាចាបិតោបិ ន ឥច្ឆិ, អថ នំ សហាយា ‘‘សម្ម, កិំ បន ត្វំ បត្ថយន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ ន ឥច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តេសំ អត្តនោ នេក្ខម្មជ្ឈាសយំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯតេសំ បុព្ពជោ អាសិ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ ឯតេសំ បុព្ពជោ អាសិន្តិ ឯតេសំ ឧបកញ្ចនកាទីនំ សត្តន្នំ ជេដ្ឋភាតិកោ អហំ តទា អហោសិំ. ហិរីសុក្កមុបាគតោតិ សុក្កវិបាកត្តា សន្តានស្ស វិសោធនតោ ច សុក្កំ បាបជិគុច្ឆនលក្ខណំ ហិរិំ ភុសំ អាគតោ, អតិវិយ បាបំ ជិគុច្ឆន្តោ អាសិន្តិ អត្ថោ. ភវំ ទិស្វាន ភយតោ, នេក្ខម្មាភិរតោ អហន្តិ កាមភវាទីនំ វសេន សព្ពំ ភវំ បក្ខន្ទិតុំ អាគច្ឆន្តំ ចណ្ឌហត្ថិំ វិយ, ហិំសិតុំ អាគច្ឆន្តំ ឧក្ខិត្តាសិកំ វធកំ វិយ, សីហំ វិយ, យក្ខំ វិយ, រក្ខសំ វិយ, ឃោរវិសំ វិយ, អាសិវិសំ វិយ, អាទិត្តំ អង្គារំ វិយ, សប្បដិភយំ ភយានកភាវតោ បស្សិត្វា តតោ មុច្ចនត្ថញ្ច បព្ពជ្ជាភិរតោ បព្ពជិត្វា ‘‘កថំ នុ ខោ ធម្មចរិយំ សម្មាបដិបត្តិំ បូរេយ្យំ, ឈានសមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេយ្យ’’ន្តិ បព្ពជ្ជាកុសលធម្មបឋមជ្ឈានាទិអភិរតោ តទា អហំ អាសិន្តិ អត្ថោ.

៣៦. បហិតាតិ មាតាបិតូហិ បេសិតា. ឯកមានសាតិ សមានជ្ឈាសយា បុព្ពេ មយា ឯកច្ឆន្ទា មនាបចារិនោ មាតាបិតូហិ បហិតត្តា បន មម បដិក្កូលំ អមនាបំ វទន្តា. កាមេហិ មំ និមន្តេន្តីតិ មហាបិតូហិ វា ឯកមានសា កាមេហិ មំ និមន្តេន្តិ. កុលវំសំ ធារេហីតិ ឃរាវាសំ សណ្ឋបេន្តោ អត្តនោ កុលវំសំ ធារេហិ បតិដ្ឋបេហីតិ កាមេហិ មំ និមន្តេសុន្តិ អត្ថោ.

៣៧. យំ តេសំ វចនំ វុត្តន្តិ តេសំ មម បិយសហាយានំ យំ វចនំ វុត្តំ. គិហិធម្មេ សុខាវហន្តិ គិហិភាវេ សតិ គហដ្ឋភាវេ ឋិតស្ស បុរិសស្ស ញាយានុគតត្តា ទិដ្ឋធម្មិកស្ស សម្បរាយិកស្ស ច សុខស្ស អាវហនតោ សុខាវហំ. តំ មេ អហោសិ កឋិនន្តិ តំ តេសំ មយ្ហំ សហាយានំ មាតាបិតូនញ្ច វចនំ ឯកន្តេនេវ នេក្ខម្មាភិរតត្តា អមនាបភាវេន មេ កឋិនំ ផរុសំ ទិវសំ សន្តត្តផាលសទិសំ ឧភោបិ កណ្ណេ ឈាបេន្តំ វិយ អហោសិ.

៣៨. តេ មំ តទា ឧក្ខិបន្តន្តិ តេ មយ្ហំ សហាយា មាតាបិតូហិ អត្តនោ ច ឧបនិមន្តនវសេន អនេកវារំ ឧបនីយមានេ កាមេ ឧទ្ធមុទ្ធំ ខិបន្តំ ឆឌ្ឌេន្តំ បដិក្ខិបន្តំ មំ បុច្ឆិំសុ. បត្ថិតំ មមាតិ ឥតោ វិសុទ្ធតរំ កិំ នុ ខោ ឥមិនា បត្ថិតន្តិ មយា អភិបត្ថិតំ មម តំ បត្ថនំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘កិំ ត្វំ បត្ថយសេ, សម្ម, យទិ កាមេ ន ភុញ្ជសី’’តិ.

៣៩. អត្ថកាមោតិ អត្តនោ អត្ថកាមោ, បាបភីរូតិ អត្ថោ. ‘‘អត្តកាមោ’’តិបិ បាឡិ. ហិតេសិនន្តិ មយ្ហំ ហិតេសីនំ បិយសហាយានំ. កេចិ ‘‘អត្ថកាមហិតេសិន’’ន្តិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ.

៤០. បិតុ មាតុ ច សាវយុន្តិ តេ មយ្ហំ សហាយា អនិវត្តនីយំ មម បព្ពជ្ជាឆន្ទំ វិទិត្វា បព្ពជិតុកាមតាទីបកំ មយ្ហំ វចនំ បិតុ មាតុ ច សាវេសុំ. ‘‘យគ្ឃេ, អម្មតាតា, ជានាថ, ឯកន្តេនេវ មហាកញ្ចនកុមារោ បព្ពជិស្សតិ, ន សោ សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កាមេសុ ឧបនេតុ’’ន្តិ អវោចុំ. មាតាបិតា ឯវមាហូតិ តទា មយ្ហំ មាតាបិតរោ មម សហាយេហិ វុត្តំ មម វចនំ សុត្វា ឯវមាហំសុ – ‘‘សព្ពេវ បព្ពជាម, ភោ’’តិ, យទិ មហាកញ្ចនកុមារស្ស នេក្ខម្មំ អភិរុចិតំ, យំ តស្ស អភិរុចិតំ, តទម្ហាកម្បិ អភិរុចិតមេវ, តស្មា សព្ពេវ បព្ពជាម, ភោតិ. ‘‘ភោ’’តិ តេសំ ព្រាហ្មណានំ អាលបនំ. ‘‘បព្ពជាម ខោ’’តិបិ បាឋោ, បព្ពជាម ឯវាតិ អត្ថោ. មហាសត្តស្ស ហិ បព្ពជ្ជាឆន្ទំ វិទិត្វា ឧបកញ្ចនាទយោ ឆ ភាតរោ ភគិនី ច កញ្ចនទេវី បព្ពជិតុកាមាវ អហេសុំ, តេន តេបិ មាតាបិតូហិ ឃរាវាសេន និមន្តិយមានា ន ឥច្ឆិំសុយេវ. តស្មា ឯវមាហំសុ ‘‘សព្ពេវ បព្ពជាម, ភោ’’តិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា មហាសត្តំ មាតាបិតរោ បក្កោសិត្វា អត្តនោបិ អធិប្បាយំ តស្ស អាចិក្ខិត្វា ‘‘តាត, យទិ បព្ពជិតុកាមោសិ, អសីតិកោដិធនំ តវ សន្តកំ យថាសុខំ វិស្សជ្ជេហី’’តិ អាហំសុ. អថ នំ មហាបុរិសោ កបណទ្ធិកាទីនំ វិស្សជ្ជេត្វា មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា ហិមវន្តំ បាវិសិ. តេន សទ្ធិំ មាតាបិតរោ ឆ ភាតរោ ច ភគិនី ច ឯកោ ទាសោ ឯកា ទាសី ឯកោ ច សហាយោ ឃរាវាសំ បហាយ អគមំសុ. តេន វុត្តំ –

៤១. ‘‘ឧភោ មាតា បិតា មយ្ហំ, ភគិនី ច សត្ត ភាតរោ;

អមិតធនំ ឆឌ្ឌយិត្វា, បវិសិម្ហា មហាវន’’ន្តិ.

ជាតកដ្ឋកថាយំ (ជា. អដ្ឋ. ៤.១៤.៧៧ ភិសជាតកវណ្ណនា) បន ‘‘មាតាបិតូសុ កាលំកតេសុ តេសំ កត្តព្ពកិច្ចំ កត្វា មហាសត្តោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមី’’តិ វុត្តំ.

ឯវំ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ច តេ ពោធិសត្តប្បមុខា ឯកំ បទុមសរំ និស្សាយ រមណីយេ ភូមិភាគេ អស្សមំ កត្វា បព្ពជិត្វា វនមូលផលាហារា យាបយិំសុ. តេសុ ឧបកញ្ចនាទយោ អដ្ឋ ជនា វារេន ផលាផលំ អាហរិត្វា ឯកស្មិំ បាសាណផលកេ អត្តនោ ឥតរេសញ្ច កោដ្ឋាសេ កត្វា ឃណ្ដិសញ្ញំ ទត្វា អត្តនោ កោដ្ឋាសំ អាទាយ វសនដ្ឋានំ បវិសន្តិ. សេសាបិ ឃណ្ដិសញ្ញាយ បណ្ណសាលតោ និក្ខមិត្វា អត្តនោ អត្តនោ បាបុណនកោដ្ឋាសំ អាទាយ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា បរិភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តិ.

អបរភាគេ ភិសានិ អាហរិត្វា តថេវ ខាទន្តិ. តត្ថ តេ ឃោរតបា បរមធិតិន្ទ្រិយា កសិណបរិកម្មំ ករោន្តា វិហរិំសុ. អថ នេសំ សីលតេជេន សក្កស្ស ភវនំ កម្បិ. សក្កោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ឥមេ ឥសយោ វីមំសិស្សាមី’’តិ អត្តនោ អានុភាវេន មហាសត្តស្ស កោដ្ឋាសេ តយោ ទិវសេ អន្តរធាបេសិ. មហាសត្តោ បឋមទិវសេ កោដ្ឋាសំ អទិស្វា ‘‘មម កោដ្ឋាសោ បមុដ្ឋោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ. ទុតិយទិវសេ ‘‘មម ទោសេន ភវិតព្ពំ, បណាមនវសេន មម កោដ្ឋាសំ ន ឋបិតំ មញ្ញេ’’តិ ចិន្តេសិ. តតិយទិវសេ ‘‘តំ ការណំ សុត្វា ខមាបេស្សាមី’’តិ សាយន្ហសមយេ ឃណ្ដិសញ្ញំ ទត្វា តាយ សញ្ញាយ សព្ពេសុ សន្និបតិតេសុ តមត្ថំ អារោចេត្វា តីសុបិ ទិវសេសុ តេហិ ជេដ្ឋកោដ្ឋាសស្ស ឋបិតភាវំ សុត្វា ‘‘តុម្ហេហិ មយ្ហំ កោដ្ឋាសោ ឋបិតោ, មយា បន ន លទ្ធោ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ អាហ. តំ សុត្វា សព្ពេវ សំវេគប្បត្តា អហេសុំ.

តស្មិំ អស្សមេ រុក្ខទេវតាបិ អត្តនោ ភវនតោ ឱតរិត្វា តេសំ សន្តិកេ និសីទិ. មនុស្សានំ ហត្ថតោ បលាយិត្វា អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ ឯកោ វារណោ អហិតុណ្ឌិកហត្ថតោ បលាយិត្វា មុត្តោ សប្បកីឡាបនកោ ឯកោ វានរោ ច តេហិ ឥសីហិ កតបរិចយា តទា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. សក្កោបិ ‘‘ឥសិគណំ បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ អទិស្សមានកាយោ តត្ថេវ អដ្ឋាសិ. តស្មិញ្ច ខណេ ពោធិសត្តស្ស កនិដ្ឋោ ឧបកញ្ចនតាបសោ ឧដ្ឋាយ ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា សេសានំ អបចិតិំ ទស្សេត្វា ‘‘អហំ សញ្ញំ បដ្ឋបេត្វា អត្តានញ្ញេវ សោធេតុំ លភាមី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, លភសី’’តិ វុត្តេ ឥសិគណមជ្ឈេ ឋត្វា សបថំ ករោន្តោ –

‘‘អស្សំ គវំ រជតំ ជាតរូបំ, ភរិយញ្ច សោ ឥធ លភតំ មនាបំ;

បុត្តេហិ ទារេហិ សមង្គិ ហោតុ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសី’’តិ. (ជា. ១.១៤.៧៨) –

ឥមំ គាថំ អភាសិ. ឥមញ្ហិ សោ ‘‘យត្តកានិ បិយវត្ថូនិ ហោន្តិ, តេហិ វិប្បយោគេ តត្តកានិ ទុក្ខានិ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វត្ថុកាមេ គរហន្តោ អាហ.

តំ សុត្វា ឥសិគណោ ‘‘មារិស, មា កថយ, អតិភារិយោ តេ សបថោ’’តិ កណ្ណេ បិទហិ. ពោធិសត្តោបិ ‘‘អតិភារិយោ តេ សបថោ, ន, ត្វំ តាត, គណ្ហសិ, តវ បត្តាសនេ និសីទា’’តិ អាហ. សេសាបិ សបថំ ករោន្តា យថាក្កមំ –

‘‘មាលញ្ច សោ កាសិកចន្ទនញ្ច, ធារេតុ បុត្តស្ស ពហូ ភវន្តុ;

កាមេសុ តិព្ពំ កុរុតំ អបេក្ខំ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសិ.

‘‘បហូតធញ្ញោ កសិមា យសស្សី, បុត្តេ គិហី ធនិមា សព្ពកាមេ;

វយំ អបស្សំ ឃរមាវសាតុ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសិ.

‘‘សោ ខត្តិយោ ហោតុ បសយ្ហការី, រាជាភិរាជា ពលវា យសស្សី;

សចាតុរន្តំ មហិមាវសាតុ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសិ.

‘‘សោ ព្រាហ្មណោ ហោតុ អវីតរាគោ, មុហុត្តនក្ខត្តបថេសុ យុត្តោ;

បូជេតុ នំ រដ្ឋបតី យសស្សី, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសិ.

‘‘អជ្ឈាយកំ សព្ពសមន្តវេទំ, តបស្សិនំ មញ្ញតុ សព្ពលោកោ;

បូជេន្តុ នំ ជានបទា សមេច្ច, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសិ.

‘‘ចតុស្សទំ គាមវរំ សមិទ្ធំ, ទិន្នញ្ហិ សោ ភុញ្ជតុ វាសវេន;

អវីតរាគោ មរណំ ឧបេតុ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសិ.

‘‘សោ គាមណី ហោតុ សហាយមជ្ឈេ, នច្ចេហិ គីតេហិ បមោទមានោ;

សោ រាជតោ ព្យសនមាលត្ថ កិញ្ចិ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសិ.

‘‘តំ ឯករាជា បថវិំ វិជេត្វា, ឥត្ថីសហស្សស្ស ឋបេតុ អគ្គេ;

សីមន្តិនីនំ បវរា ភវាតុ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យា អហាសិ.

‘‘ឥសីនញ្ហិ សា សព្ពសមាគតានំ, ភុញ្ជេយ្យ សាទុំ អវិកម្បមានា;

ចរាតុ លាភេន វិកត្ថមានា, ភិសានិ តេ ព្រាហណ យា អហាសិ.

‘‘អាវាសិកោ ហោតុ មហាវិហារេ, នវកម្មិកោ ហោតុ គជង្គលាយំ;

អាលោកសន្ធិំ ទិវសំ ករោតុ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសិ.

‘‘សោ ពជ្ឈតំ បាសសតេហិ ឆម្ហិ, រម្មា វនា នីយតុ រាជធានិំ;

តុត្តេហិ សោ ហញ្ញតុ បាចនេហិ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសិ.

‘‘អលក្កមាលី តិបុកណ្ណបិដ្ឋោ, លដ្ឋីហតោ សប្បមុខំ ឧបេតុ;

សកច្ឆពន្ធោ វិសិខំ ចរាតុ, ភិសានិ តេ ព្រាហ្មណ យោ អហាសី’’តិ. (ជា. ១.១៤.៧៩-៩០) –

ឥមា គាថាយោ អវោចុំ.

តត្ថ តិព្ពន្តិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ ពហលំ អបេក្ខំ ករោតុ. កសិមាតិ សម្បន្នកសិកម្មោ. បុត្តេ គិហី ធនិមា សព្ពកាមេតិ បុត្តេ លភតុ, គិហី ហោតុ, សត្តវិធេន ធនេន ធនិមា ហោតុ, រូបាទិភេទេ សព្ពកាមេ លភតុ. វយំ អបស្សន្តិ មហល្លកកាលេបិ អបព្ពជិត្វា អត្តនោ វយំ អបស្សន្តោ បញ្ចកាមគុណសមិទ្ធំ ឃរមេវ អាវសតុ. រាជាភិរាជាតិ រាជូនំ អន្តរេ អតិរាជា. អវីតរាគោតិ បុរោហិតដ្ឋានតណ្ហាយ សតណ្ហោ. តបស្សិនន្តិ តបសីលំ, សីលសម្បន្នោតិ នំ មញ្ញតុ. ចតុស្សទន្តិ អាកិណ្ណមនុស្សតាយ មនុស្សេហិ បហូតធញ្ញតាយ ធញ្ញេន សុលភទារុតាយ ទារូហិ សម្បន្នោទកតាយ ឧទកេនាតិ ចតូហិ ឧស្សន្នំ. វាសវេនាតិ វាសវេន ទិន្នំ វិយ អចលំ, វាសវតោ លទ្ធវរានុភាវេនេវ រាជានំ អារាធេត្វា តេន ទិន្នន្តិបិ អត្ថោ. អវីតរាគោតិ អវិគតរាគោ កទ្ទមេ សូករោ វិយ កាមបង្កេ និមុគ្គោវ ហោតុ.

គាមណីតិ គាមជេដ្ឋកោ. តន្តិ តំ ឥត្ថិំ. ឯករាជាតិ អគ្គរាជា. ឥត្ថីសហស្សស្សាតិ វចនមដ្ឋតាយ វុត្តំ. សោឡសន្នំ ឥត្ថិសហស្សានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេតូតិ អត្ថោ. សីមន្តិនីនន្តិ សីមន្តធរានំ, ឥត្ថីនន្តិ អត្ថោ. សព្ពសមាគតានន្តិ សព្ពេសំ សន្និបតិតានំ មជ្ឈេ និសីទិត្វា. អវិកម្បមានាតិ អនោសក្កមានា សាទុរសំ ភុញ្ជតូតិ អត្ថោ. ចរាតុ លាភេន វិកត្ថមានាតិ លាភហេតុ សិង្គារវេសំ គហេត្វា លាភំ ឧប្បាទេតុំ ចរតុ. អាវាសិកោតិ អាវាសជគ្គនកោ. គជង្គលាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តត្ថ កិរ ទព្ពសម្ភារា សុលភា. អាលោកសន្ធិំ ទិវសន្តិ ឯកទិវសេន ឯកមេវ វាតបានំ ករោតុ. សោ កិរ ទេវបុត្តោ កស្សបពុទ្ធកាលេ គជង្គលនគរំ និស្សាយ យោជនិកេ មហាវិហារេ អាវាសិកោ សង្ឃត្ថេរោ ហុត្វា ជិណ្ណេ វិហារេ នវកម្មានិ ករោន្តោវ មហាទុក្ខំ អនុភវិ, តំ សន្ធាយាហ.

បាសសតេហីតិ ពហូហិ បាសេហិ. ឆម្ហីតិ ចតូសុ បាទេសុ គីវាយ កដិភាគេ ចាតិ ឆសុ ឋានេសុ. តុត្តេហីតិ ទ្វិកណ្ដកាហិ ទីឃលដ្ឋីហិ. បាចនេហីតិ រស្សបាចនេហិ, អង្កុសកេហិ វា. អលក្កមាលីតិ អហិតុណ្ឌិកេន កណ្ឋេ បរិក្ខិបិត្វា ឋបិតាយ អលក្កមាលាយ សមន្នាគតោ. តិបុកណ្ណបិដ្ឋោតិ តិបុបិឡន្ធនេន បិឡន្ធិតបិដ្ឋិកណ្ណោ កណ្ណបិដ្ឋោ. លដ្ឋិហតោតិ សប្បកីឡាបនំ សិក្ខាបយមានោ លដ្ឋិយា ហតោ ហុត្វា. សព្ពំ តេ កាមភោគំ ឃរាវាសំ អត្តនា អត្តនា អនុភូតទុក្ខញ្ច ជិគុច្ឆន្តា តថា តថា សបថំ ករោន្តា ឯវមាហំសុ.

អថ ពោធិសត្តោ ‘‘សព្ពេហិ ឥមេហិ សបថោ កតោ, មយាបិ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ សបថំ ករោន្តោ –

‘‘យោ វេ អនដ្ឋំវ នដ្ឋន្តិ ចាហ, កាមេវ សោ លភតំ ភុញ្ជតញ្ច;