៦. តេមិយចរិយាវណ្ណនា

៤៨. ឆដ្ឋេ កាសិរាជស្ស អត្រជោតិ កាសិរញ្ញោ អត្រជោ បុត្តោ យទា ហោមិ, តទា មូគបក្ខោតិ នាមេន, តេមិយោតិ វទន្តិ មន្តិ តេមិយោតិ នាមេន មូគបក្ខវតាធិដ្ឋានេន ‘‘មូគបក្ខោ’’តិ មាតាបិតរោ អាទិំ កត្វា សព្ពេវ មំ វទន្តីតិ សម្ពន្ធោ. មហាសត្តស្ស ហិ ជាតទិវសេ សកលកាសិរដ្ឋេ ទេវោ វស្សិ, យស្មា ច សោ រញ្ញោ ចេវ អមច្ចាទីនញ្ច ហទយំ ឧឡារេន បីតិសិនេហេន តេមយមានោ ឧប្បន្នោ, តស្មា ‘‘តេមិយកុមារោ’’តិ នាមំ អហោសិ.

៤៩. សោឡសិត្ថិសហស្សានន្តិ សោឡសន្នំ កាសិរញ្ញោ ឥត្ថាគារសហស្សានំ. ន វិជ្ជតិ បុមោតិ បុត្តោ ន លព្ភតិ. ន កេវលញ្ច បុត្តោ ឯវ, ធីតាបិស្ស នត្ថិ ឯវ. អហោរត្តានំ អច្ចយេន, និព្ពត្តោ អហមេកកោតិ អបុត្តកស្សេវ តស្ស រញ្ញោ ពហូនំ សំវច្ឆរានំ អតីតត្តា អនេកេសំ អហោរត្តានំ អបគមនេន សក្កទត្តិយោ អហមេកកោវ ពោធិបរិយេសនំ ចរមានោ, តទា តស្ស បុត្តោ ហុត្វា ឧប្បន្នោតិ សត្ថា វទតិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – អតីតេ ពារាណសិយំ កាសិរាជា រជ្ជំ ការេសិ. តស្ស សោឡសសហស្សា ឥត្ថិយោ អហេសុំ. តាសុ ឯកាបិ បុត្តំ វា ធីតរំ វា ន លភតិ. នាគរា ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ វំសានុរក្ខកោ ឯកោបិ បុត្តោ នត្ថី’’តិ វិប្បដិសារី ជាតា សន្និបតិត្វា រាជានំ ‘‘បុត្តំ បត្ថេហី’’តិ អាហំសុ. រាជា សោឡសសហស្សា ឥត្ថិយោ ‘‘បុត្តំ បត្ថេថា’’តិ អាណាបេសិ. តា ចន្ទាទីនំ ឧបដ្ឋានាទីនិ កត្វា បត្ថេន្តិយោបិ ន លភិំសុ. អគ្គមហេសី បនស្ស មទ្ទរាជធីតា ចន្ទាទេវី នាម សីលសម្បន្នា អហោសិ. រាជា ‘‘ត្វម្បិ បុត្តំ បត្ថេហី’’តិ អាហ. សា បុណ្ណមទិវសេ ឧបោសថិកា ហុត្វា អត្តនោ សីលំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘សចាហំ អខណ្ឌសីលា, ឥមិនា មេ សច្ចេន បុត្តោ ឧប្បជ្ជតូ’’តិ សច្ចកិរិយមកាសិ. តស្សា សីលតេជេន សក្កស្ស អាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ចន្ទាទេវិយា បុត្តបដិលាភស្ស ឧបាយំ ករិស្សាមី’’តិ តស្សា អនុច្ឆវិកំ បុត្តំ ឧបធារេន្តោ ពោធិសត្តំ តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចវិត្វា ឧបរិទេវលោកេ ឧប្បជ្ជិតុកាមំ ទិស្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សម្ម, តយិ មនុស្សលោកេ ឧប្បន្នេ បារមិយោ ច តេ បូរេស្សន្តិ, មហាជនស្ស ច វុឌ្ឍិ ភវិស្សតិ, អយំ កាសិរញ្ញោ ចន្ទា នាម អគ្គមហេសី បុត្តំ បត្ថេតិ, តស្សា កុច្ឆិយំ ឧប្បជ្ជាហី’’តិ អាហ.

សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តស្សា កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស សហាយា បញ្ចសតា ទេវបុត្តា ខីណាយុកា ទេវលោកា ចវិត្វា តស្សេវ រញ្ញោ អមច្ចភរិយានំ កុច្ឆីសុ បដិសន្ធិំ គណ្ហិំសុ. ទេវី គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា គព្ភបរិហារំ ទាបេសិ. សា បរិបុណ្ណគព្ភា ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណសម្បន្នំ បុត្តំ វិជាយិ. តំទិវសមេវ អមច្ចគេហេសុ បញ្ចកុមារសតានិ វិជាយិំសុ. ឧភយម្បិ សុត្វា រាជា ‘‘មម បុត្តស្ស បរិវារា ឯតេ’’តិ បញ្ចន្នំ ទារកសតានំ បញ្ចធាតិសតានិ បេសេត្វា កុមារបសាធនានិ ច បេសេសិ. មហាសត្តស្ស បន អតិទីឃាទិទោសវិវជ្ជិតា អលម្ពត្ថនា មធុរថញ្ញា ចតុសដ្ឋិធាតិយោ ទត្វា មហន្តំ សក្ការំ កត្វា ចន្ទាទេវិយាបិ វរំ អទាសិ. សា គហិតកំ កត្វា ឋបេសិ. ទារកោ មហតា បរិវារេន វឌ្ឍតិ. អថ នំ ឯកមាសិកំ អលង្ករិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ អានយិំសុ. រាជា បិយបុត្តំ ឱលោកេត្វា អាលិង្គិត្វា អង្កេ និសីទាបេត្វា រមយមានោ និសីទិ.

៥០. តស្មិំ ខណេ ចត្តារោ ចោរា អានីតា. រាជា តេសុ ឯកស្ស សកណ្ដកាហិ កសាហិ បហារសហស្សំ អាណាបេសិ, ឯកស្ស សង្ខលិកាយ ពន្ធិត្វា ពន្ធនាគារប្បវេសនំ, ឯកស្ស សរីរេ សត្តិប្បហារទានំ, ឯកស្ស សូលារោបនំ. មហាសត្តោ បិតុ កថំ សុត្វា សំវេគប្បត្តោ ហុត្វា ‘‘អហោ មម បិតា រជ្ជំ និស្សាយ ភារិយំ និរយគាមិកម្មំ ករោតី’’តិ ចិន្តេសិ. បុនទិវសេ នំ សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា អលង្កតសិរិសយនេ និបជ្ជាបេសុំ.

សោ ថោកំ និទ្ទាយិត្វា បដិពុទ្ធោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា សេតច្ឆត្តំ ឱលោកេន្តោ មហន្តំ សិរិវិភវំ បស្សិ. អថស្ស បកតិយាបិ សំវេគប្បត្តស្ស អតិរេកតរំ ភយំ ឧប្បជ្ជិ. សោ ‘‘កុតោ នុ ខោ អហំ ឥមំ រាជគេហំ អាគតោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ជាតិស្សរញាណេន ទេវលោកតោ អាគតភាវំ ញត្វា តតោ បរំ ឱលោកេន្តោ ឧស្សទនិរយេ បក្កភាវំ បស្សិ. តតោ បរំ ឱលោកេន្តោ តស្មិំយេវ នគរេ រាជភាវំ បស្សិ. អថ សោ ‘‘អហំ វីសតិវស្សានិ រជ្ជំ ការេត្វា អសីតិវស្សសហស្សានិ ឧស្សទនិរយេ បច្ចិំ, ឥទានិ បុនបិ ឥមស្មិំ ចោរគេហេ និព្ពត្តោស្មិ, បិតាបិ មេ ហិយ្យោ ចតូសុ ចោរេសុ អានីតេសុ តថារូបំ ផរុសំ និរយសំវត្តនិកំ កថំ កថេសិ. ន មេ ឥមិនា អវិទិតវិបុលានត្ថាវហេន រជ្ជេន អត្ថោ, កថំ នុ ខោ ឥមម្ហា ចោរគេហា មុច្ចេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ និបជ្ជិ. អថ នំ ឯកា ទេវធីតា ‘‘តាត តេមិយកុមារ, មា ភាយិ, តីណិ អង្គានិ អធិដ្ឋហិត្វា តវ សោត្ថិ ភវិស្សតី’’តិ សមស្សាសេសិ. តំ សុត្វា មហាសត្តោ រជ្ជសង្ខាតា អនត្ថតោ មុច្ចិតុកាមោ សោឡសសំវច្ឆរានិ តីណិ អង្គានិ អចលាធិដ្ឋានវសេន អធិដ្ឋហិ. តេន វុត្តំ ‘‘កិច្ឆាលទ្ធំ បិយំ បុត្ត’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ កិច្ឆាលទ្ធន្តិ កិច្ឆេន កសិរេន ចិរកាលបត្ថនាយ លទ្ធំ. អភិជាតន្តិ ជាតិសម្បន្នំ. កាយជុតិយា ចេវ ញាណជុតិយា ច សមន្នាគតត្តា ជុតិន្ធរំ. សេតច្ឆត្តំ ធារយិត្វាន, សយនេ បោសេតិ មំ បិតាតិ បិតា មេ កាសិរាជា ‘‘មា នំ កុមារំ រជោ វា ឧស្សាវោ វា’’តិ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា សិរិសយនេ សយាបេត្វា មហន្តេន បរិវារេន មំ បោសេតិ.

៥១. និទ្ទាយមានោ សយនវរេ បពុជ្ឈិត្វា អហំ ឱលោកេន្តោ បណ្ឌរំ សេតច្ឆត្តំ អទ្ទសំ. យេនាហំ និរយំ គតោតិ យេន សេតច្ឆត្តេន តតោ តតិយេ អត្តភាវេ អហំ និរយំ គតោ, សេតច្ឆត្តសីសេន រជ្ជំ វទតិ.

៥២. សហ ទិដ្ឋស្ស មេ ឆត្តន្តិ តំ សេតច្ឆត្តំ ទិដ្ឋស្ស ទិដ្ឋវតោ មេ សហ តេន ទស្សនេន, ទស្សនសមកាលមេវាតិ អត្ថោ. តាសោ ឧប្បជ្ជិ ភេរវោតិ សុបរិវិទិតាទីនវត្តា ភយានកោ ចិត្តុត្រាសោ ឧទបាទិ. វិនិច្ឆយំ សមាបន្នោ, កថាហំ ឥមំ មុញ្ចិស្សន្តិ កថំ នុ ខោ អហំ ឥមំ រជ្ជំ កាឡកណ្ណិំ មុញ្ចេយ្យន្តិ ឯវំ វិចារណំ អាបជ្ជិំ.

៥៣. បុព្ពសាលោហិតា មយ្ហន្តិ បុព្ពេ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ មម មាតុភូតបុព្ពា តស្មិំ ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា មយ្ហំ អត្ថកាមិនី ហិតេសិនី. សា មំ ទិស្វាន ទុក្ខិតំ, តីសុ ឋានេសុ យោជយីតិ សា ទេវតា មំ តថា ចេតោទុក្ខេន ទុក្ខិតំ ទិស្វា មូគបក្ខពធិរភាវសង្ខាតេសុ តីសុ រជ្ជទុក្ខតោ និក្ខមនការណេសុ យោជេសិ.

៥៤. បណ្ឌិច្ចយន្តិ បណ្ឌិច្ចំ, អយមេវ វា បាឋោ. មា វិភាវយាតិ មា បកាសេហិ. ពាលមតោតិ ពាលោតិ ញាតោ. សព្ពោតិ សកលោ អន្តោជនោ ចេវ ពហិជនោ ច. ឱចិនាយតូតិ នីហរថេតំ កាឡកណ្ណិន្តិ អវជានាតុ. ឯវំ តវ អត្ថោ ភវិស្សតីតិ ឯវំ យថាវុត្តនយេន អវជានិតព្ពភាវេ សតិ តុយ្ហំ គេហតោ និក្ខមនេន ហិតំ បារមិបរិបូរណំ ភវិស្សតិ.

៥៥. តេតំ វចនន្តិ តេ ឯតំ តីណិ អង្គានិ អធិដ្ឋាហីតិ វចនំ. អត្ថកាមាសិ មេ អម្មាតិ អម្ម ទេវតេ, មម អត្ថកាមា អសិ. ហិតកាមាតិ តស្សេវ បរិយាយវចនំ. អត្ថោតិ វា ឯត្ថ សុខំ វេទិតព្ពំ. ហិតន្តិ តស្ស ការណភូតំ បុញ្ញំ.

៥៦. សាគរេវ ថលំ លភិន្តិ ចោរគេហេ វតាហំ ជាតោ, អហុ មេ មហាវតានត្ថោតិ សោកសាគរេ ឱសីទន្តោ តស្សា ទេវតាយ អហំ វចនំ សុត្វា សាគរេ ឱសីទន្តោ វិយ ថលំ បតិដ្ឋំ អលភិំ, រជ្ជកុលតោ និក្ខមនោបាយំ អលភិន្តិ អត្ថោ. តយោ អង្គេ អធិដ្ឋហិន្តិ យាវ គេហតោ និក្ខមិំ, តាវ តីណិ អង្គានិ ការណានិ អធិដ្ឋហិំ.

៥៧. ឥទានិ តានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘មូគោ អហោសិ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ បក្ខោតិ បីឋសប្បិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯវំ បន មហាសត្តេ ទេវតាយ ទិន្ននយេ ឋត្វា ជាតវស្សតោ បដ្ឋាយ មូគាទិភាវេន អត្តានំ ទស្សេន្តេ មាតាបិតរោ ធាតិអាទយោ ច ‘‘មូគានំ ហនុបរិយោសានំ នាម ឯវរូបំ ន ហោតិ, ពធិរានំ កណ្ណសោតំ នាម ឯវរូបំ ន ហោតិ, បីឋសប្បីនំ ហត្ថបាទា នាម ឯវរូបា ន ហោន្តិ, ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេន, វីមំសិស្សាម ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ខីរេន តាវ វីមំសិស្សាមា’’តិ សកលទិវសំ ខីរំ ន ទេន្តិ. សោ សុស្សន្តោបិ ខីរត្ថាយ សទ្ទំ ន ករោតិ.

អថស្ស មាតា ‘‘បុត្តោ មេ ឆាតោ, ខីរមស្ស ទេថា’’តិ ខីរំ ទាបេសិ. ឯវំ អន្តរន្តរា ខីរំ អទត្វា ឯកសំវច្ឆរំ វីមំសន្តាបិ អន្តរំ ន បស្សិំសុ. តតោ ‘‘កុមារកា នាម បូវខជ្ជកំ បិយាយន្តិ, ផលាផលំ បិយាយន្តិ, កីឡនភណ្ឌកំ បិយាយន្តិ, ភោជនំ បិយាយន្តី’’តិ តានិ តានិ បលោភនីយានិ ឧបនេត្វា វីមំសនវសេន បលោភេន្តា យាវ បញ្ចវស្សកាលា អន្តរំ ន បស្សិំសុ. អថ នំ ‘‘ទារកា នាម អគ្គិតោ ភាយន្តិ, មត្តហត្ថិតោ ភាយន្តិ, សប្បតោ ភាយន្តិ, ឧក្ខិត្តាសិកបុរិសតោ ភាយន្តិ, តេហិ វីមំសិស្សាមា’’តិ យថា តេហិស្ស អនត្ថោ ន ជាយតិ, តថា បុរិមមេវ សំវិទហិត្វា អតិភយានកាការេន ឧបគច្ឆន្តេ ការេសុំ.

មហាសត្តោ និរយភយំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘ឥតោ សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន និរយោ ភាយិតព្ពោ’’តិ និច្ចលោវ ហោតិ. ឯវម្បិ វីមំសិត្វា អន្តរំ ន បស្សន្តា បុន ‘‘ទារកា នាម សមជ្ជត្ថិកា ហោន្តី’’តិ សមជ្ជំ ការេត្វាបិ មហាសត្តំ សាណិយា បរិក្ខិបិត្វា អជានន្តស្សេវ ចតូសុ បស្សេសុ សង្ខសទ្ទេហិ ភេរិសទ្ទេហិ ច សហសា ឯកនិន្នាទំ ការេត្វាបិ អន្ធការេ ឃដេហិ ទីបំ ឧបនេត្វា សហសា អាលោកំ ទស្សេត្វាបិ សកលសរីរំ ផាណិតេន មក្ខេត្វា ពហុមក្ខិកេ ឋានេ និបជ្ជាបេត្វាបិ ន្ហាបនាទីនិ អកត្វា ឧច្ចារបស្សាវមត្ថកេ និបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វាបិ តត្ថ ច បលិបន្នំ សយមានំ បរិហាសេហិ អក្កោសនេហិ ច ឃដ្ដេត្វាបិ ហេដ្ឋាមញ្ចេ អគ្គិកបល្លំ កត្វា ឧណ្ហសន្តាបេន បីឡេត្វាបីតិ ឯវំ នានាវិធេហិ ឧបាយេហិ វីមំសន្តាបិស្ស អន្តរំ ន បស្សិំសុ.

មហាសត្តោ ហិ សព្ពត្ថ និរយភយមេវ អាវជ្ជេត្វា អធិដ្ឋានំ អវិកោបេន្តោ និច្ចលោវ អហោសិ. ឯវំ បន្នរសវស្សានិ វីមំសិត្វា អថ សោឡសវស្សកាលេ ‘‘បីឋសប្បិនោ វា ហោន្តុ មូគពធិរា វា រជនីយេសុ អរជ្ជន្តា ទុស្សនីយេសុ អទុស្សន្តា នាម នត្ថីតិ នាដកានិស្ស បច្ចុបដ្ឋបេត្វា វីមំសិស្សាមា’’តិ កុមារំ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា ទេវបុត្តំ វិយ អលង្ករិត្វា ទេវវិមានកប្បំ បុប្ផគន្ធទាមាទីហិ ឯកាមោទបមោទំ បាសាទំ អារោបេត្វា ឧត្តមរូបធរា ភាវវិលាសសម្បន្នា ទេវច្ឆរាបដិភាគា ឥត្ថិយោ ឧបដ្ឋបេសុំ – ‘‘គច្ឆថ នច្ចាទីហិ កុមារំ អភិរមាបេថា’’តិ. តា ឧបគន្ត្វា តថា កាតុំ វាយមិំសុ. សោ ពុទ្ធិសម្បន្នតាយ ‘‘ឥមា មេ សរីរសម្ផស្សំ មា វិន្ទិំសូ’’តិ អស្សាសបស្សាសេ និរុន្ធិ. តា តស្ស សរីរសម្ផស្សំ អវិន្ទន្តិយោ ‘‘ថទ្ធសរីរោ ឯស, នាយំ មនុស្សោ, យក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ បក្កមិំសុ.

ឯវំ សោឡស វស្សានិ សោឡសហិ មហាវីមំសាហិ អនេកាហិ ច ខុទ្ទកវីមំសាហិ បរិគ្គណ្ហិតុំ អសក្កុណិត្វា មាតាបិតរោ ‘‘តាត, តេមិយកុមារ, មយំ តវ អមូគាទិភាវំ ជានាម, ន ហិ តេសំ ឯវរូបានិ មុខកណ្ណសោតបាទានិ ហោន្តិ, ត្វំ អម្ហេហិ បត្ថេត្វា លទ្ធបុត្តកោ, មា នោ នាសេហិ, សកលជម្ពុទីបេ រាជូនំ សន្តិកា គរហតោ មោចេហី’’តិ សហ វិសុំ វិសុញ្ច អនេកវារំ យាចិំសុ. សោ តេហិ ឯវំ យាចិយមានោបិ អសុណន្តោ វិយ ហុត្វា និបជ្ជិ.

៥៨. អថ រាជា មហាសត្តស្ស ឧភោ បាទេ កណ្ណសោតេ ជិវ្ហំ ឧភោ ច ហត្ថេ កុសលេហិ បុរិសេហិ វីមំសាបេត្វា ‘‘យទិបិ អបីឋសប្បិអាទីនំ វិយស្ស បាទាទយោ, តថាបិ អយំ បីឋសប្បិ មូគពធិរោ មញ្ញេ, ឦទិសេ កាឡកណ្ណិបុរិសេ ឥមស្មិំ គេហេ វសន្តេ តយោ អន្តរាយា បញ្ញាយន្តិ ជីវិតស្ស វា ឆត្តស្ស វា មហេសិយា វា’’តិ លក្ខណបាឋកេហិ ឥទានិ កថិតំ. ជាតទិវសេ បន ‘‘តុម្ហាកំ ទោមនស្សបរិហរណត្ថំ ‘ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណោ’តិ វុត្ត’’ន្តិ អមច្ចេហិ អារោចិតំ សុត្វា អន្តរាយភយេន ភីតោ ‘‘គច្ឆថ នំ អវមង្គលរថេ និបជ្ជាបេត្វា បច្ឆិមទ្វារេន នីហរាបេត្វា អាមកសុសានេ និខណថា’’តិ អាណាបេសិ. តំ សុត្វា មហាសត្តោ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ អហោសិ – ‘‘ចិរស្សំ វត មេ មនោរថោ មត្ថកំ បាបុណិស្សតី’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘តតោ មេ ហត្ថបាទេ ចា’’តិអាទិ.

តត្ថ មទ្ទិយាតិ មទ្ទនវសេន វីមំសិត្វា. អនូនតន្តិ ហត្ថាទីហិ អវិកលតំ. និន្ទិសុន្តិ ‘‘ឯវំ អនូនាវយវោបិ សមានោ មូគាទិ វិយ ទិស្សមានោ ‘‘រជ្ជំ ការេតុំ អភព្ពោ, កាឡកណ្ណិបុរិសោ អយ’’ន្តិ គរហិំសុ. ‘‘និទ្ទិសុ’’ន្តិបិ បាឋោ, វទិំសូតិ អត្ថោ.

៥៩. ឆឌ្ឌនំ អនុមោទិសុន្តិ រាជទស្សនត្ថំ អាគតា សព្ពេបិ ជនបទវាសិនោ សេនាបតិបុរោហិតប្បមុខា រាជបុរិសា តេ សព្ពេបិ ឯកមនា សមានចិត្តា ហុត្វា អន្តរាយបរិហរណត្ថំ រញ្ញា អាណត្តា ភូមិយំ និខណនវសេន មម ឆឌ្ឌនំ មុខសង្កោចំ អកត្វា អភិមុខភាវេន សាធុ សុដ្ឋុ ឥទំ កត្តព្ពមេវាតិ អនុមោទិំសុ.

៦០. សោ មេ អត្ថោ សមិជ្ឈថាតិ យស្សត្ថាយ យទត្ថំ តតោ មូគាទិភាវាធិដ្ឋានវសេន ទុក្ករចរណំ ចិណ្ណំ ចរិតំ, សោ អត្ថោ មម សមិជ្ឈតិ. តេសំ មម មាតាបិតុអាទីនំ មតិំ អធិប្បាយំ សុត្វា សោ អហំ មម អធិប្បាយសមិជ្ឈនេន ហដ្ឋោ អនុបធារេត្វា ភូមិយំ និខណនានុជាននេន សំវិគ្គមានសោវ អហោសិន្តិ វចនសេសេន សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

៦១. ឯវំ កុមារស្ស ភូមិយំ និខណនេ រញ្ញា អាណត្តេ ចន្ទាទេវី តំ បវត្តិំ សុត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ មយ្ហំ វរោ ទិន្នោ, មយា ច គហិតកំ កត្វា ឋបិតោ, តំ មេ ឥទានិ ទេថា’’តិ. ‘‘គណ្ហ, ទេវី’’តិ. ‘‘បុត្តស្ស មេ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘បុត្តោ តេ កាឡកណ្ណី, ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, យាវជីវំ អទេន្តោ សត្ត វស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘តម្បិ ន សក្កា’’តិ. ‘‘ឆ វស្សានិ, បញ្ចចត្តារិតីណិទ្វេឯកំ វស្សំ, សត្ត មាសេ, ឆបញ្ចចត្តារោតយោទ្វេឯកំ មាសំអទ្ធមាសំសត្តាហំ ទេថា’’តិ. សាធុ គណ្ហាតិ.

សា បុត្តំ អលង្ការាបេត្វា ‘‘តេមិយកុមារស្ស ឥទំ រជ្ជ’’ន្តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា នគរំ អលង្ការាបេត្វា បុត្តំ ហត្ថិក្ខន្ធំ អារោបេត្វា សេតច្ឆត្តំ មត្ថកេ ការាបេត្វា នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា អាគតំ អលង្កតសិរិសយនេ និបជ្ជាបេត្វា សព្ពរត្តិំ យាចិ – ‘‘តាត តេមិយ, តំ និស្សាយ សោឡស វស្សានិ និទ្ទំ អលភិត្វា រោទមានាយ មេ អក្ខីនិ ឧប្បក្កានិ, សោកេន ហទយំ ភិជ្ជតិ វិយ, តវ អបីឋសប្បិអាទិភាវំ ជានាមិ, មា មំ អនាថំ ករី’’តិ. ឥមិនា និយាមេន ឆ ទិវសេ យាចិ. ឆដ្ឋេ ទិវសេ រាជា សុនន្ទំ នាម សារថិំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ស្វេ បាតោវ អវមង្គលរថេន កុមារំ នីហរិត្វា អាមកសុសានេ ភូមិយំ និខណិត្វា បថវិវឌ្ឍនកកម្មំ កត្វា ឯហី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ទេវី ‘‘តាត, កាសិរាជា តំ ស្វេ អាមកសុសានេ និខណិតុំ អាណាបេសិ. ស្វេ មរណំ បាបុណិស្សតី’’តិ អាហ.

មហាសត្តោ តំ សុត្វា ‘‘តេមិយ, សោឡស វស្សានិ តយា កតោ វាយាមោ មត្ថកំ បត្តោ’’តិ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ អហោសិ. មាតុយា បនស្ស ហទយំ ភិជ្ជនាការំ វិយ អហោសិ. អថ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បាតោវ សារថិ រថំ អាទាយ ទ្វារេ ឋបេត្វា សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា ‘‘ទេវិ, មា មយ្ហំ កុជ្ឈិ, រញ្ញោ អាណា’’តិ បុត្តំ អាលិង្គិត្វា និបន្នំ ទេវិំ បិដ្ឋិហត្ថេន អបនេត្វា កុមារំ ឧក្ខិបិត្វា បាសាទា ឱតរិ. ទេវី ឧរំ បហរិត្វា មហាសទ្ទេន បរិទេវិត្វា មហាតលេ ឱហីយិ.

អថ នំ មហាសត្តោ ឱលោកេត្វា ‘‘មយិ អកថេន្តេ មាតុ សោកោ ពលវា ភវិស្សតី’’តិ កថេតុកាមោ ហុត្វាបិ ‘‘សចេ កថេស្សាមិ សោឡស វស្សានិ កតោ វាយាមោ មោឃោ ភវិស្សតិ, អកថេន្តោ បនាហំ អត្តនោ ច មាតាបិតូនញ្ច បច្ចយោ ភវិស្សាមី’’តិ អធិវាសេសិ. សារថិ ‘‘មហាសត្តំ រថំ អារោបេត្វា បច្ឆិមទ្វារាភិមុខំ រថំ បេសេស្សាមី’’តិ បាចីនទ្វារាភិមុខំ បេសេសិ. រថោ នគរា និក្ខមិត្វា ទេវតានុភាវេន តិយោជនដ្ឋានំ គតោ. មហាសត្តោ សុដ្ឋុតរំ តុដ្ឋចិត្តោ អហោសិ. តត្ថ វនឃដំ សារថិស្ស អាមកសុសានំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ ‘‘ឥទំ ឋានំ សុន្ទរ’’ន្តិ រថំ ឱក្កមាបេត្វា មគ្គបស្សេ ឋបេត្វា រថា ឱរុយ្ហ មហាសត្តស្ស អាភរណភណ្ឌំ ឱមុញ្ចិត្វា ភណ្ឌិកំ កត្វា ឋបេត្វា កុទាលំ អាទាយ អវិទូរេ អាវាដំ ខណិតុំ អារភិ. តេន វុត្តំ ‘‘ន្ហាបេត្វា អនុលិម្បិត្វា’’តិអាទិ.

តត្ថ ន្ហាបេត្វាតិ សោឡសហិ គន្ធោទកឃដេហិ ន្ហាបេត្វា. អនុលិម្បិត្វាតិ សុរភិវិលេបនេន វិលិម្បេត្វា. វេឋេត្វា រាជវេឋនន្តិ កាសិរាជូនំ បវេណិយាគតំ រាជមកុដំ សីសេ បដិមុញ្ចិត្វា. អភិសិញ្ចិត្វាតិ តស្មិំ រាជកុលេ រាជាភិសេកនិយាមេន អភិសិញ្ចិត្វា. ឆត្តេន ការេសុំ បុរំ បទក្ខិណន្តិ សេតច្ឆត្តេន ធារិយមានេន មំ នគរំ បទក្ខិណំ ការេសុំ.

៦២. សត្តាហំ ធារយិត្វានាតិ មយ្ហំ មាតុ ចន្ទាទេវិយា វរលាភនវសេន លទ្ធំ សត្តាហំ មម សេតច្ឆត្តំ ធារយិត្វា. ឧគ្គតេ រវិមណ្ឌលេតិ តតោ បុនទិវសេ សូរិយមណ្ឌលេ ឧគ្គតមត្តេ អវមង្គលរថេន មំ នគរតោ នីហរិត្វា ភូមិយំ និខណនត្ថំ សារថិ សុនន្ទោ វនមុបគច្ឆិ.

៦៣. សជ្ជស្សន្តិ សន្នទ្ធោ អស្សំ, យុគេ យោជិតស្សំ មេ រថំ មគ្គតោ ឧក្កមាបនវសេន ឯកោកាសេ កត្វា. ហត្ថមុច្ចិតោតិ មុច្ចិតហត្ថោ, រថបាចនតោ មុត្តហត្ថោតិ អត្ថោ. អថ វា ហត្ថមុច្ចិតោតិ ហត្ថមុត្តោ មម ហត្ថតោ មុច្ចិត្វាតិ អត្ថោ. កាសុន្តិ អាវាដំ. និខាតុន្តិ និខណិតុំ.

៦៤-៥. ឥទានិ យទត្ថំ មយា សោឡស វស្សានិ មូគវតាទិអធិដ្ឋានេន ទុក្ករចរិយា អធិដ្ឋិតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អធិដ្ឋិតមធិដ្ឋាន’’ន្តិ គាថាទ្វយមាហ.

តត្ថ តជ្ជេន្តោ វិវិធការណាតិ ទ្វិមាសិកកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ សោឡសសំវច្ឆរា ថញ្ញបដិសេធនាទីហិ វិវិធេហិ នានប្បការេហិ ការណេហិ តជ្ជយន្តោ ភយវិទ្ធំសនវសេន វិហេឋិយមានោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អថ មហាសត្តោ សុនន្ទេ កាសុំ ខណន្តេ ‘‘អយំ មេ វាយាមកាលោ’’តិ ឧដ្ឋាយ អត្តនោ ហត្ថបាទេ សម្ពាហិត្វា រថា ឱតរិតុំ មេ ពលំ អត្ថីតិ ញត្វា ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តាវទេវស្ស បាទបតិដ្ឋានដ្ឋានំ វាតបុណ្ណភស្តចម្មំ វិយ ឧគ្គន្ត្វា រថស្ស បច្ឆិមន្តំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ. សោ ឱតរិត្វា កតិបយេ វារេ អបរាបរំ ចង្កមិត្វា ‘‘យោជនសតម្បិ គន្តុំ មេ ពលំ អត្ថី’’តិ ញត្វា រថំ បច្ឆិមន្តេ គហេត្វា កុមារកានំ កីឡនយានកំ វិយ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘សចេ សារថិ មយា សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈេយ្យ, អត្ថិ មេ បដិវិរុជ្ឈិតុំ ពល’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា បសាធនត្ថាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តង្ខណញ្ញេវ សក្កស្ស ភវនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ តំ ការណំ ញត្វា វិស្សកម្មំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ កាសិរាជបុត្តំ អលង្ករោហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា ទិព្ពេហិ ច មានុសេហិ ច អលង្ការេហិ សក្កំ វិយ តំ អលង្ករិ. សោ ទេវរាជលីឡាយ សារថិស្ស ខណនោកាសំ គន្ត្វា អាវាដតីរេ ឋត្វា –

‘‘កិន្នុ សន្តរមានោវ, កាសុំ ខណសិ សារថិ;

បុដ្ឋោ មេ សម្ម អក្ខាហិ, កិំ កាសុយា ករិស្សសី’’តិ. (ជា. ២.២២.៣) –

អាហ.

តេន ឧទ្ធំ អនោលោកេត្វាវ –

‘‘រញ្ញោ មូគោ ច បក្ខោ ច, បុត្តោ ជាតោ អចេតសោ;

សោម្ហិ រញ្ញា សមជ្ឈិដ្ឋោ, បុត្តំ មេ និខណំ វនេ’’តិ. (ជា. ២.២២.៤) –

វុត្តេ មហាសត្តោ –

‘‘ន ពធិរោ ន មូគោស្មិ, ន បក្ខោ ន ច វីកលោ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ.

‘‘ឩរូ ពាហុញ្ច មេ បស្ស, ភាសិតញ្ច សុណោហិ មេ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ’’តិ. (ជា. ២.២២.៥-៦) –

វត្វា បុន តេន អាវាដខណនំ បហាយ ឧទ្ធំ ឱលោកេត្វា តស្ស រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘មនុស្សោ វា ទេវោ វា’’តិ អជានន្តេន –

‘‘ទេវតា នុសិ គន្ធព្ពោ, អទុ សក្កោ បុរិន្ទទោ;

កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, កថំ ជានេមុ តំ មយ’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.៧) –

វុត្តេ –

‘‘នម្ហិ ទេវោ ន គន្ធព្ពោ, នាបិ សក្កោ បុរិន្ទទោ;

កាសិរញ្ញោ អហំ បុត្តោ, យំ កាសុយា និខញ្ញសិ.

‘‘តស្ស រញ្ញោ អហំ បុត្តោ, យំ ត្វំ សម្មូបជីវសិ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ.

‘‘យស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ, និសីទេយ្យ សយេយ្យ វា;

ន តស្ស សាខំ ភញ្ជេយ្យ, មិត្តទុព្ភោ ហិ បាបកោ.

‘‘យថា រុក្ខោ តថា រាជា, យថា សាខា តថា អហំ;

យថា ឆាយូបគោ បោសោ, ឯវំ ត្វមសិ សារថិ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ’’តិ. (ជា. ២.២២.៨-១១) –

អាទិនា នយេន ធម្មំ ទេសេត្វា តេន និវត្តនត្ថំ យាចិតោ អនិវត្តនការណំ បព្ពជ្ជាឆន្ទំ តស្ស ច ហេតុ និរយភយាទិកំ អតីតភវេ អត្តនោ បវត្តិំ វិត្ថារេន កថេត្វា តាយ ធម្មកថាយ តាយ ច បដិបត្តិយា តស្មិម្បិ បព្ពជិតុកាមេ ជាតេ រញ្ញោ ឥមំ –

‘‘រថំ និយ្យាតយិត្វាន, អនណោ ឯហិ សារថិ;

អនណស្ស ហិ បព្ពជ្ជា, ឯតំ ឥសីហិ វណ្ណិត’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.៤៤) –

វត្វា តំ វិស្សជ្ជេសិ.

សោ រថំ អាភរណានិ ច គហេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. រាជា តាវទេវ ‘‘មហាសត្តស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ នគរតោ និគ្គច្ឆិ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ ឥត្ថាគារេហិ នាគរជានបទេហិ ច. មហាសត្តោបិ ខោ សារថិំ ឧយ្យោជេត្វា បព្ពជិតុកាមោ ជាតោ. តស្ស ចិត្តំ ញត្វា សក្កោ វិស្សកម្មំ បេសេសិ – ‘‘តេមិយបណ្ឌិតោ បព្ពជិតុកាមោ, តស្ស អស្សមបទំ បព្ពជិតបរិក្ខារេ ច មាបេហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តិយោជនិកេ វនសណ្ឌេ អស្សមំ មាបេត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានចង្កមនបោក្ខរណីផលរុក្ខសម្បន្នំ កត្វា សព្ពេ ច បព្ពជិតបរិក្ខារេ មាបេត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ. ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វា សក្កទត្តិយភាវំ ញត្វា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា វត្ថានិ អបនេត្វា តាបសវេសំ គហេត្វា កដ្ឋត្ថរេ និសិន្នោ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា បព្ពជ្ជាសុខេន អស្សមេ និសីទិ.

កាសិរាជាបិ សារថិនា ទស្សិតមគ្គេន គន្ត្វា អស្សមំ បវិសិត្វា មហាសត្តេន សហ សមាគន្ត្វា កតបដិសន្ថារោ រជ្ជេន និមន្តេសិ. តេមិយបណ្ឌិតោ តំ បដិក្ខិបិត្វា អនេកាការវោការំ អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តាយ ច កាមាទីនវបដិសំយុត្តាយ ច ធម្មិយា កថាយ រាជានំ សំវេជេសិ. សោ សំវិគ្គមានសោ ឃរាវាសេ ឧក្កណ្ឋិតោ បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា អមច្ចេ ឥត្ថាគារេ ច បុច្ឆិ. តេបិ បព្ពជិតុកាមា អហេសុំ. អថ រាជា ចន្ទាទេវិំ អាទិំ កត្វា សោឡស សហស្សេ ឱរោធេ ច អមច្ចាទិកេ ច បព្ពជិតុកាមេ ញត្វា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘យេ មម បុត្តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិតុកាមា, តេ បព្ពជន្តូ’’តិ. សុវណ្ណកោដ្ឋាគារាទីនិ ច វិវរាបេត្វា វិស្សជ្ជាបេសិ. នាគរា ច យថាបសារិតេយេវ អាបណេ វិវដទ្វារានេវ គេហានិ ច បហាយ រញ្ញោ សន្តិកំ អគមំសុ. រាជា មហាជនេន សទ្ធិំ មហាសត្តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ. សក្កទត្តិយំ តិយោជនិកំ អស្សមបទំ បរិបូរិ.

សាមន្តរាជានោ ‘‘កាសិរាជា បព្ពជិតោ’’តិ សុត្វា ‘‘ពារាណសិរជ្ជំ គហេស្សាមា’’តិ នគរំ បវិសិត្វា ទេវនគរសទិសំ នគរំ សត្តរតនភរិតំ ទេវវិមានកប្បំ រាជនិវេសនញ្ច ទិស្វា ‘‘ឥមំ ធនំ និស្សាយ ភយេន ភវិតព្ព’’ន្តិ តាវទេវ និក្ខមិត្វា បាយាសុំ. តេសំ អាគមនំ សុត្វា មហាសត្តោ វនន្តំ គន្ត្វា អាកាសេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. តេ សព្ពេ សទ្ធិំ បរិសាយ តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. ឯវំ អបរេបិ អបរេបីតិ មហាសមាគមោ អហោសិ. សព្ពេ ផលាផលានិ បរិភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តិ. យោ កាមាទិវិតក្កំ វិតក្កេតិ, តស្ស ចិត្តំ ញត្វា មហាសត្តោ តត្ថ គន្ត្វា អាកាសេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេតិ.

សោ ធម្មស្សវនសប្បាយំ លភិត្វា សមាបត្តិយោ អភិញ្ញាយោ ច និព្ពត្តេតិ. ឯវំ អបរោបិ អបរោបីតិ សព្ពេបិ ជីវិតបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកបរាយនា អហេសុំ. តិរច្ឆានគតាបិ មហាសត្តេ ឥសិគណេបិ ចិត្តំ បសាទេត្វា ឆសុ កាមសគ្គេសុ និព្ពត្តិំសុ. មហាសត្តស្ស ព្រហ្មចរិយំ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ បវត្តិត្ថ. តទា ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា ឧប្បលវណ្ណា អហោសិ, សារថិ សារិបុត្តត្ថេរោ, មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ, បរិសា ពុទ្ធបរិសា, តេមិយបណ្ឌិតោ លោកនាថោ.

តស្ស អធិដ្ឋានបារមី ឥធ មត្ថកំ បត្តា, សេសបារមិយោបិ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពា. តថា មាសជាតកាលតោ បដ្ឋាយ និរយភយំ បាបភីរុតា រជ្ជជិគុច្ឆា នេក្ខម្មនិមិត្តំ មូគាទិភាវាធិដ្ឋានំ តត្ថ ច វិរោធិប្បច្ចយសមោធានេបិ និច្ចលភាវោតិ ឯវមាទយោ គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

តេមិយចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធិដ្ឋានបារមី និដ្ឋិតា.