៥. សោណបណ្ឌិតចរិយាវណ្ណនា

៤២. បញ្ចមេ នគរេ ព្រហ្មវឌ្ឍនេតិ ព្រហ្មវឌ្ឍននាមកេ នគរេ. កុលវរេតិ អគ្គកុលេ. សេដ្ឋេតិ បាសំសតមេ. មហាសាលេតិ មហាសារេ. អជាយហន្តិ អជាយិំ អហំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តស្មិំ កាលេ ‘‘ព្រហ្មវឌ្ឍន’’ន្តិ លទ្ធនាមេ ពារាណសិនគរេ យទា ហោមិ ភវាមិ បដិវសាមិ, តទា អភិជាតសម្បត្តិយា ឧទិតោទិតភាវេន អគ្គេ វិជ្ជាវតសម្បត្តិយា សេដ្ឋេ អសីតិកោដិវិភវតាយ មហាសាលេ ព្រាហ្មណកុលេ អហំ ឧប្បជ្ជិន្តិ.

តទា ហិ មហាសត្តោ ព្រហ្មលោកតោ ចវិត្វា ព្រហ្មវឌ្ឍននគរេ អសីតិកោដិវិភវស្ស អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘សោណកុមារោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. តស្ស បទសា គមនកាលេ អញ្ញោបិ សត្តោ ព្រហ្មលោកា ចវិត្វា ពោធិសត្តស្ស មាតុយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស ជាតស្ស ‘‘នន្ទកុមារោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. តេសំ ឧគ្គហិតវេទានំ សព្ពសិប្បនិប្ផត្តិប្បត្តានំ វយប្បត្តានំ រូបសម្បទំ ទិស្វា តុដ្ឋហដ្ឋា មាតាបិតរោ ‘‘ឃរពន្ធនេន ពន្ធិស្សាមា’’តិ បឋមំ សោណកុមារំ អាហំសុ – ‘‘តាត, តេ បតិរូបកុលតោ ទារិកំ អានេស្សាម, ត្វំ កុដុម្ពំ បដិបជ្ជាហី’’តិ.

មហាសត្តោ ‘‘អលំ មយ្ហំ ឃរាវាសេន, អហំ យាវជីវំ តុម្ហេ បដិជគ្គិត្វា តុម្ហាកំ អច្ចយេន បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. មហាសត្តស្ស ហិ តទា តយោបិ ភវា អាទិត្តំ អគារំ វិយ អង្គារកាសុ វិយ ច ឧបដ្ឋហិំសុ. វិសេសតោ បនេស នេក្ខម្មជ្ឈាសយោ នេក្ខម្មាធិមុត្តោ អហោសិ. តស្ស អធិប្បាយំ អជានន្តា តេ បុនប្បុនំ កថេន្តាបិ តស្ស ចិត្តំ អលភិត្វា នន្ទកុមារំ អាមន្តេត្វា ‘‘តាត, តេន ហិ ត្វំ កុដុម្ពំ បដិបជ្ជាហី’’តិ វត្វា តេនាបិ ‘‘នាហំ មម ភាតរា ឆឌ្ឌិតខេឡំ សីសេន ឧក្ខិបាមិ, អហម្បិ តុម្ហាកំ អច្ចយេន ភាតរា សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥមេ ឯវំ តរុណា កាមេ ជហន្តិ, កិមង្គំ បន មយន្តិ សព្ពេវ បព្ពជិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘តាត, កិំ វោ អម្ហាកំ អច្ចយេន បព្ពជ្ជាយ, សព្ពេ សហេវ បព្ពជាមា’’តិ វត្វា ញាតីនំ ទាតព្ពយុត្តកំ ទត្វា ទាសជនំ ភុជិស្សំ កត្វា រញ្ញោ អារោចេត្វា សព្ពំ ធនំ វិស្សជ្ជេត្វា មហាទានំ បវត្តេត្វា ចត្តារោបិ ជនា ព្រហ្មវឌ្ឍននគរា និក្ខមិត្វា ហិមវន្តប្បទេសេ បទុមបុណ្ឌរីកមណ្ឌិតំ មហាសរំ និស្សាយ រមណីយេ វនសណ្ឌេ អស្សមំ មាបេត្វា បព្ពជិត្វា តត្ថ វសិំសុ. តេន វុត្តំ –

៤៣. ‘‘តទាបិ លោកំ ទិស្វាន, អន្ធីភូតំ តមោត្ថដំ;

ចិត្តំ ភវតោ បតិកុដតិ, តុត្តវេគហតំ វិយ.

៤៤. ‘‘ទិស្វាន វិវិធំ បាបំ, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា;

កទាហំ គេហា និក្ខម្ម, បវិសិស្សាមិ កាននំ.

៤៥. ‘‘តទាបិ មំ និមន្តិំសុ, កាមភោគេហិ ញាតយោ;

តេសម្បិ ឆន្ទមាចិក្ខិំ, មា និមន្តេថ តេហិ មំ.

៤៦. ‘‘យោ មេ កនិដ្ឋកោ ភាតា, នន្ទោ នាមាសិ បណ្ឌិតោ;

សោបិ មំ អនុសិក្ខន្តោ, បព្ពជ្ជំ សមរោចយិ.

៤៧. ‘‘អហំ សោណោ ច នន្ទោ ច, ឧភោ មាតាបិតា មម;

តទាបិ ភោគេ ឆឌ្ឌេត្វា, បាវិសិម្ហា មហាវន’’ន្តិ.

តត្ថ តទាបីតិ យទា អហំ ព្រហ្មវឌ្ឍននគរេ សោណោ នាម ព្រាហ្មណកុមារោ អហោសិំ, តទាបិ. លោកំ ទិស្វានាតិ សកលម្បិ សត្តលោកំ បញ្ញាចក្ខុនា បស្សិត្វា. អន្ធីភូតន្តិ បញ្ញាចក្ខុវិរហេន អន្ធជាតំ អន្ធភាវំ បត្តំ. តមោត្ថដន្តិ អវិជ្ជន្ធការេន អភិភូតំ. ចិត្តំ ភវតោ បតិកុដតីតិ ជាតិអាទិសំវេគវត្ថុបច្ចវេក្ខណេន កាមាទិភវតោ មម ចិត្តំ សង្កុដតិ សន្និលីយតិ ន វិសរតិ. តុត្តវេគហតំ វិយាតិ តុត្តំ វុច្ចតិ អយោកណ្ដកសីសោ ទីឃទណ្ឌោ, យោ បតោទោតិ វុច្ចតិ. តេន វេគសា អភិហតោ យថា ហត្ថាជានីយោ សំវេគប្បត្តោ ហោតិ, ឯវំ មម ចិត្តំ តទា កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណេន សំវេគប្បត្តន្តិ ទស្សេតិ.

ទិស្វាន វិវិធំ បាបន្តិ គេហំ អាវសន្តេហិ ឃរាវាសនិមិត្តំ ឆន្ទទោសាទិវសេន ករីយមានំ នានាវិធំ បាណាតិបាតាទិបាបកម្មញ្ចេវ តន្និមិត្តញ្ច នេសំ លាមកភាវំ បស្សិត្វា. ឯវំ ចិន្តេសហំ តទាតិ ‘‘កទា នុ ខោ អហំ មហាហត្ថី វិយ អយពន្ធនំ ឃរពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា គេហតោ និក្ខមនវសេន វនំ បវិសិស្សាមី’’តិ ឯវំ តទា សោណកុមារកាលេ ចិន្តេសិំ អហំ. តទាបិ មំ និមន្តិំសូតិ ន កេវលំ អយោឃរបណ្ឌិតាទិកាលេយេវ, អថ ខោ តទាបិ តស្មិំ សោណកុមារកាលេបិ មំ មាតាបិតុអាទយោ ញាតយោ កាមភោគិនោ កាមជ្ឈាសយា ‘‘ឯហិ, តាត, ឥមំ អសីតិកោដិធនំ វិភវំ បដិបជ្ជ, កុលវំសំ បតិដ្ឋាបេហី’’តិ ឧឡារេហិ ភោគេហិ និមន្តយិំសុ. តេសម្បិ ឆន្ទមាចិក្ខិន្តិ តេសម្បិ មម ញាតីនំ តេហិ កាមភោគេហិ មា មំ និមន្តយិត្ថាតិ អត្តនោ ឆន្ទម្បិ អាចិក្ខិំ, បព្ពជ្ជាយ និន្នជ្ឈាសយម្បិ កថេសិំ, យថាជ្ឈាសយំ បដិបជ្ជថាតិ អធិប្បាយោ.

សោបិ មំ អនុ សិក្ខន្តោតិ ‘‘ឥមេ កាមា នាម អប្បស្សាទា ពហុទុក្ខា ពហូបាយាសា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៤; ២.៤៣-៤៥; បាចិ.៤១៧) នយេន នានប្បការំ កាមេសុ អាទីនវំ បច្ចវេក្ខិត្វា យថាហំ សីលាទីនិ សិក្ខន្តោ បព្ពជ្ជំ រោចេសិំ. សោបិ នន្ទបណ្ឌិតោ តថេវ តស្ស នេក្ខម្មេន មំ អនុសិក្ខន្តោ បព្ពជ្ជំ សមរោចយីតិ. អហំ សោណោ ច នន្ទោ ចាតិ តស្មិំ កាលេ សោណនាមកោ អហំ មយ្ហំ កនិដ្ឋភាតា នន្ទោ ចាតិ. ឧភោ មាតាបិតា មមាតិ ‘‘ឥមេ នាម បុត្តកា ឯវំ តរុណកាលេបិ កាមេ ជហន្តិ, កិមង្គំ បន មយ’’ន្តិ ឧប្បន្នសំវេគា មាតាបិតរោ ច. ភោគេ ឆឌ្ឌេត្វាតិ អសីតិកោដិវិភវសមិទ្ធេ មហា ភោគេ អនបេក្ខចិត្តា ខេឡបិណ្ឌំ វិយ បរិច្ចជិត្វា មយំ ចត្តារោបិ ជនា ហិមវន្តប្បទេសេ មហាវនំ នេក្ខម្មជ្ឈាសយេន បវិសិម្ហាតិ អត្ថោ.

បវិសិត្វា ច តេ តត្ថ រមណីយេ ភូមិភាគេ អស្សមំ មាបេត្វា តាបសបព្ពជ្ជាយ បព្ពជិត្វា តត្ថ វសិំសុ. តេ ឧភោបិ ភាតរោ មាតាបិតរោ បដិជគ្គិំសុ. តេសុ នន្ទបណ្ឌិតោ ‘‘មយា អាភតផលាផលានេវ មាតាបិតរោ ខាទាបេស្សាមី’’តិ ហិយ្យោ ច បុរិមគោចរគហិតដ្ឋានតោ ច យានិ តានិ អវសេសានិ ផលាផលានិ បាតោវ អានេត្វា មាតាបិតរោ ខាទាបេតិ. តេ តានិ ខាទិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧបោសថិកា ហោន្តិ. សោណបណ្ឌិតោ បន ទូរំ គន្ត្វា មធុរមធុរានិ សុបក្កានិ អាហរិត្វា ឧបនាមេតិ. អថ នំ តេ ‘‘តាត, កនិដ្ឋេន អាភតានិ មយំ ខាទិត្វា ឧបោសថិកា ជាតា, ឥទានិ នោ អត្ថោ នត្ថី’’តិ វទន្តិ. ឥតិ តស្ស ផលាផលានិ បរិភោគំ ន លភន្តិ វិនស្សន្តិ, បុនទិវសាទីសុបិ តថេវាតិ, ឯវំ សោ បញ្ចាភិញ្ញតាយ ទូរម្បិ គន្ត្វា អាហរតិ, តេ បន ន ខាទន្តិ.

អថ មហាសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘មាតាបិតរោ សុខុមាលា, នន្ទោ ច យានិ តានិ អបក្កានិ ទុប្បក្កានិ ផលាផលានិ អាហរិត្វា ខាទាបេតិ, ឯវំ សន្តេ ឥមេ ន ចិរំ បវត្តិស្សន្តិ, វារេស្សាមិ ន’’ន្តិ. អថ នំ អាមន្តេត្វា ‘‘នន្ទ, ឥតោ បដ្ឋាយ ផលាផលំ អាហរិត្វា មមាគមនំ បតិមានេហិ, ឧភោ ឯកតោវ ខាទាបេស្សាមា’’តិ អាហ. ឯវំ វុត្តេបិ អត្តនោ បុញ្ញំ បច្ចាសីសន្តោ ន តស្ស វចនមកាសិ. មហាសត្តោ តំ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ ‘‘ន ត្វំ បណ្ឌិតានំ វចនំ ករោសិ, អហំ ជេដ្ឋោ, មាតាបិតរោ ច មមេវ ភារោ, អហមេវ នេ បដិជគ្គិស្សាមិ, ត្វំ ឥតោ អញ្ញត្ថ យាហី’’តិ តស្ស អច្ឆរំ បហរិ.

សោ តេន បណាមិតោ តត្ថ ឋាតុំ អសក្កោន្តោ តំ វន្ទិត្វា មាតាបិតូនំ តមត្ថំ អារោចេត្វា អត្តនោ បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា កសិណំ ឱលោកេត្វា តំទិវសមេវ អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ អហំ សិនេរុបាទតោ រតនវាលុកំ អាហរិត្វា មម ភាតុ បណ្ណសាលាបរិវេណំ អាកិរិត្វា ខមាបេស្សាមិ, ឧទាហុ អនោតត្តតោ ឧទកំ អាហរិត្វា ខមាបេស្សាមិ? អថ វា មេ ភាតា ទេវតាវសេន ខមេយ្យ, ចត្តារោ មហារាជានោ សក្កញ្ច ទេវរាជានំ អានេត្វា ខមាបេស្សាមិ, ឯវំ បន ន សោភិស្សតិ, អយំ ខោ មនោជោ ព្រហ្មវឌ្ឍនរាជា សកលជម្ពុទីបេ អគ្គរាជា, តំ អាទិំ កត្វា សព្ពេ រាជានោ អានេត្វា ខមាបេស្សាមិ, ឯវំ សន្តេ មម ភាតុ គុណោ សកលជម្ពុទីបំ អវត្ថរិត្វា គមិស្សតិ, ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច បញ្ញាយិស្សតី’’តិ.

សោ តាវទេវ ឥទ្ធិយា គន្ត្វា ព្រហ្មវឌ្ឍននគរេ តស្ស រញ្ញោ និវេសនទ្វារេ ឱតរិត្វា ‘‘ឯកោ តាបសោ តុម្ហេ ទដ្ឋុកាមោ’’តិ រញ្ញោ អារោចាបេត្វា តេន កតោកាសោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អហំ អត្តនោ ពលេន សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ គហេត្វា តវ ទស្សាមី’’តិ. ‘‘កថំ បន តុម្ហេ, ភន្តេ, សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ គហេត្វា ទស្សថា’’តិ? ‘‘មហារាជ, កស្សចិ វធច្ឆេទំ អកត្វា អត្តនោ ឥទ្ធិយាវ គហេត្វា ទស្សាមី’’តិ មហតិយា សេនាយ សទ្ធិំ តំ អាទាយ កោសលរដ្ឋំ គន្ត្វា នគរស្ស អវិទូរេ ខន្ធាវារំ និវេសេត្វា ‘‘យុទ្ធំ វា នោ ទេតុ, វសេ វា វត្តតូ’’តិ កោសលរញ្ញោ ទូតំ បាហេសិ. តេន កុជ្ឈិត្វា យុទ្ធសជ្ជេន ហុត្វា និក្ខន្តេន សទ្ធិំ យុទ្ធេ អារទ្ធេ អត្តនោ ឥទ្ធានុភាវេន យថា ទ្វិន្នំ សេនានំ បីឡនំ ន ហោតិ, ឯវំ កត្វា យថា ច កោសលរាជា តស្ស វសេ វត្តតិ, ឯវំ វចនបដិវចនហរណេហិ សំវិទហិ. ឯតេនុបាយេន សកលជម្ពុទីបេ រាជានោ តស្ស វសេ វត្តាបេសិ.

សោ តេន បរិតុដ្ឋោ នន្ទបណ្ឌិតំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ យថា មយ្ហំ បដិញ្ញាតំ, តថា កតំ, ពហូបការា មេ តុម្ហេ, កិមហំ តុម្ហាកំ ករិស្សាមិ, អហញ្ហិ តេ សកលជម្ពុទីបេ ឧបឌ្ឍរជ្ជម្បិ ទាតុំ ឥច្ឆាមិ, កិមង្គំ បន ហត្ថិអស្សរថមណិមុត្តាបវាឡរជតសុវណ្ណទាសិទាសបរិជនបរិច្ឆេទ’’ន្តិ? តំ សុត្វា នន្ទបណ្ឌិតោ ‘‘ន មេ តេ, មហារាជ, រជ្ជេន អត្ថោ, នាបិ ហត្ថិយានាទីហិ, អបិ ច ខោ តេ រដ្ឋេ អសុកស្មិំ នាម អស្សមេ មម មាតាបិតរោ បព្ពជិត្វា វសន្តិ. ត្យាហំ ឧបដ្ឋហន្តោ ឯកស្មិំ អបរាធេ មម ជេដ្ឋភាតិកេន សោណបណ្ឌិតេន នាម មហេសិនា បណាមិតោ, ស្វាហំ តំ អាទាយ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ខមាបេស្សាមិ, តស្ស មេ ត្វំ ខមាបនេ សហាយោ ហោហី’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ចតុវីសតិអក្ខោភនី បរិមាណាយ សេនាយ បរិវុតោ ឯកសតរាជូហិ សទ្ធិំ នន្ទបណ្ឌិតំ បុរក្ខត្វា តំ អស្សមបទំ បត្វា ចតុរង្គុលប្បទេសំ មុញ្ចិត្វា អាកាសេ ឋិតេន កាជេន អនោតត្តតោ ឧទកំ អាហរិត្វា បានីយំ បដិសាមេត្វា បរិវេណំ សម្មជ្ជិត្វា មាតាបិតូនំ អាសន្នប្បទេសេ និសិន្នំ ឈានរតិសមប្បិតំ មហាសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា នន្ទបណ្ឌិតោ នំ ខមាបេសិ. មហាសត្តោ នន្ទបណ្ឌិតំ មាតរំ បដិច្ឆាបេត្វា អត្តនា យាវជីវំ បិតរំ បដិជគ្គិ. តេសំ បន រាជូនំ –

‘‘អានន្ទោ ច បមោទោ ច, សទា ហសិតកីឡិតំ;

មាតរំ បរិចរិត្វាន, លព្ភមេតំ វិជានតា.

‘‘អានន្ទោ ច បមោទោ ច, សទា ហសិតកីឡិតំ;

បិតរំ បរិចរិត្វាន, លព្ភមេតំ វិជានតោ.

‘‘ទានញ្ច បេយ្យវជ្ជញ្ច, អត្ថចរិយា ច យា ឥធ;

សមានត្តតា ច ធម្មេសុ, តត្ថ តត្ថ យថារហំ;

ឯតេ ខោ សង្គហា លោកេ, រថស្សាណីវ យាយតោ.

‘‘ឯតេ ច សង្គហា នាស្សុ, ន មាតា បុត្តការណា;

លភេថ មានំ បូជំ វា, បិតា វា បុត្តការណា.

‘‘យស្មា ច សង្គហា ឯតេ, សម្មបេក្ខន្តិ បណ្ឌិតា;

តស្មា មហត្តំ បប្បោន្តិ, បាសំសា ច ភវន្តិ តេ.

‘‘ព្រហ្មាតិ មាតាបិតរោ, បុព្ពាចរិយាតិ វុច្ចរេ;

អាហុនេយ្យា ច បុត្តានំ, បជាយ អនុកម្បកា.

‘‘តស្មា ហិ នេ នមស្សេយ្យ, សក្ករេយ្យ ច បណ្ឌិតោ;

អន្នេន អថ បានេន, វត្ថេន សយនេន ច;

ឧច្ឆាទនេន ន្ហាបនេន, បាទានំ ធោវនេន ច.

‘‘តាយ នំ បារិចរិយាយ, មាតាបិតូសុ បណ្ឌិតា;

ឥធេវ នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ. (ជា. ២.២០.១៧៦-១៨៣) –

ពុទ្ធលីឡាយ ធម្មំ ទេសេសិ, តំ សុត្វា សព្ពេបិ តេ រាជានោ សពលកាយា បសីទិំសុ. អថ នេ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘ទានាទីសុ អប្បមត្តា ហោថា’’តិ ឱវទិត្វា វិស្សជ្ជេសិ. តេ សព្ពេបិ ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា អាយុបរិយោសានេ ទេវនគរំ បូរយិំសុ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ មាតរំ បដិជគ្គាហី’’តិ មាតរំ នន្ទបណ្ឌិតំ បដិច្ឆាបេត្វា អត្តនា យាវជីវំ បិតរំ បដិជគ្គិ. តេ ឧភោបិ អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកបរាយនា អហេសុំ.

តទា មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ, នន្ទបណ្ឌិតោ អានន្ទត្ថេរោ, មនោជោ រាជា សារិបុត្តត្ថេរោ, ឯកសតរាជានោ អសីតិមហាថេរា ចេវ អញ្ញតរថេរា ច, ចតុវីសតិអក្ខោភនីបរិសា ពុទ្ធបរិសា, សោណបណ្ឌិតោ លោកនាថោ.

តស្ស កិញ្ចាបិ សាតិសយា នេក្ខម្មបារមី, តថាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សេសបារមិយោ ច និទ្ធារេតព្ពា. តថា អច្ចន្តមេវ កាមេសុ អនបេក្ខតា, មាតាបិតូសុ តិព្ពោ សគារវសប្បតិស្សភាវោ, មាតាបិតុឧបដ្ឋានេន អតិត្តិ, សតិបិ នេសំ ឧបដ្ឋានេ សព្ពកាលំ សមាបត្តិវិហារេហិ វីតិនាមនន្តិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

សោណបណ្ឌិតចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នេក្ខម្មបារមី និដ្ឋិតា.