៣. អយោឃរចរិយាវណ្ណនា

២៤. តតិយេ អយោឃរម្ហិ សំវឌ្ឍោតិ អមនុស្សឧបទ្ទវបរិវជ្ជនត្ថំ ចតុរស្សសាលវសេន កតេ មហតិ សព្ពអយោមយេ គេហេ សំវឌ្ឍោ. នាមេនាសិ អយោឃរោតិ អយោឃរេ ជាតសំវឌ្ឍភាវេនេវ ‘‘អយោឃរកុមារោ’’តិ នាមេន បាកដោ អហោសិ.

២៥-៦. តទា ហិ កាសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា បុរិមត្តភាវេ សបត្តិ ‘‘តវ ជាតំ ជាតំ បជំ ខាទេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា យក្ខិនិយោនិយំ និព្ពត្តា ឱកាសំ លភិត្វា តស្សា វិជាតកាលេ ទ្វេ វារេ បុត្តេ ខាទិ. តតិយវារេ បន ពោធិសត្តោ តស្សា កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. រាជា ‘‘ទេវិយា ជាតំ ជាតំ បជំ ឯកា យក្ខិនី ខាទតិ, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ មនុស្សេហិ សម្មន្តេត្វា ‘‘អមនុស្សា នាម អយោឃរស្ស ភាយន្តិ, អយោឃរំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ កម្មារេ អាណាបេត្វា ថម្ភេ អាទិំ កត្វា អយោមយេហេវ សព្ពគេហសម្ភារេហិ ចតុរស្សសាលំ មហន្តំ អយោឃរំ និដ្ឋាបេត្វា បរិបក្កគព្ភំ ទេវិំ តត្ថ វាសេសិ. សា តត្ថ ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណំ បុត្តំ វិជាយិ. ‘‘អយោឃរកុមារោ’’ត្វេវស្ស នាមំ ករិំសុ. តំ ធាតីនំ ទត្វា មហន្តំ អារក្ខំ សំវិទហិត្វា រាជា ទេវិំ អន្តេបុរំ អានេសិ. យក្ខិនីបិ ឧទកវារំ គន្ត្វា វេស្សវណស្ស ឧទកំ វហន្តី ជីវិតក្ខយំ បត្តា.

មហាសត្តោ អយោឃរេយេវ វឌ្ឍិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ, តត្ថេវ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិ. រាជា បុត្តំ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ វិទិត្វា ‘‘រជ្ជមស្ស ទស្សាមី’’តិ អមច្ចេ អាណាបេសិ – ‘‘បុត្តំ មេ អានេថា’’តិ. តេ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ នគរំ អលង្ការាបេត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតំ មង្គលវារណំ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា កុមារំ អលង្ករិត្វា ហត្ថិក្ខន្ធេ និសីទាបេត្វា នគរំ បទក្ខិណំ ការេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. មហាសត្តោ រាជានំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. រាជា តស្ស សរីរសោភំ ឱលោកេត្វា ពលវសិនេហេន តំ អាលិង្គិត្វា ‘‘អជ្ជេវ មេ បុត្តំ អភិសិញ្ចថា’’តិ អមច្ចេ អាណាបេសិ. មហាសត្តោ បិតរំ វន្ទិត្វា ‘‘ន មយ្ហំ រជ្ជេន អត្ថោ, អហំ បព្ពជិស្សាមិ, បព្ពជ្ជំ មេ អនុជានាថា’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ទុក្ខេន ជីវិតោ លទ្ធោ’’តិអាទិ.

តត្ថ ទុក្ខេនាតិ, តាត, តវ ភាតិកា ទ្វេ ឯកាយ យក្ខិនិយា ខាទិតា, តុយ្ហំ បន តតោ អមនុស្សភយតោ និវារណត្ថំ កតេន ទុក្ខេន មហតា អាយាសេន ជីវិតោ លទ្ធោ. សំបីឡេ បតិបោសិតោតិ នានាវិធាយ អមនុស្សរក្ខាយ សម្ពាធេ អយោឃរេ វិជាយនកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ សោឡសវស្សុប្បត្តិយា សម្ពាធេ សំវឌ្ឍិតោតិ អត្ថោ. អជ្ជេវ, បុត្ត, បដិបជ្ជ, កេវលំ វសុធំ ឥមន្តិ កញ្ចនមាលាលង្កតស្ស សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា រតនរាសិម្ហិ ឋបេត្វា តីហិ សង្ខេហិ អភិសិញ្ចិយមានោ ឥមំ កុលសន្តកំ កេវលំ សកលំ សមុទ្ទបរិយន្តំ តតោយេវ សហ រដ្ឋេហីតិ សរដ្ឋកំ សហ និគមេហិ មហាគាមេហីតិ សនិគមំ អបរិមិតេន បរិវារជនេន សទ្ធិំ សជនំ ឥមំ វសុធំ មហាបថវិំ អជ្ជេវ, បុត្ត, បដិបជ្ជ, រជ្ជំ ការេហីតិ អត្ថោ. វន្ទិត្វា ខត្តិយំ. អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន, ឥទំ វចនមព្រវិន្តិ ខត្តិយំ កាសិរាជានំ មម បិតរំ វន្ទិត្វា តស្ស អញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឥទំ វចនំ អភាសិំ.

២៧. យេ កេចិ មហិយា សត្តាតិ ឥមិស្សា មហាបថវិយា យេ កេចិ សត្តា នាម. ហីនមុក្កដ្ឋមជ្ឈិមាតិ លាមកា ចេវ ឧត្តមា ច, ឧភិន្នំ វេមជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមា ច. សកេ គេហេតិ សព្ពេ តេ សកេ គេហេ. សកញាតិភីតិ សកេហិ ញាតីហិ សម្មោទមានា វិស្សដ្ឋា អនុក្កណ្ឋិតា យថាវិភវំ វឌ្ឍន្តិ.

២៨. ឥទំ លោកេ ឧត្តរិយន្តិ ឥទំ បន ឥមស្មិំ លោកេ អសទិសំ, មយ្ហំ ឯវ អាវេណិកំ. កិំ បន តំ សំបីឡេ មម បោសនន្តិ សម្ពាធេ មម សំវឌ្ឍនំ. តថា ហិ អយោឃរម្ហិ សំវឌ្ឍោ, អប្បភេ ចន្ទសូរិយេតិ ចន្ទសូរិយានំ បភារហិតេ អយោឃរេ សំវឌ្ឍោម្ហីតិ សំវឌ្ឍោ អម្ហិ.

២៩. បូតិកុណបសម្បុណ្ណាតិ បូតិគន្ធនានប្បការកុណបសម្បុណ្ណា គូថនិរយសទិសា. មាតុ កុច្ឆិតោ ជីវិតសំសយេ វត្តមានេ កថំ មុច្ចិត្វា និក្ខមិត្វា. តតោ ឃោរតរេតិ តតោបិ គព្ភវាសតោ ទារុណតរេ, អវិស្សដ្ឋវាសេន ទុក្ខេ. បក្ខិត្តយោឃរេតិ បក្ខិត្តោ អយោឃរេ, ពន្ធនាគារេ ឋបិតោ វិយ អហោសិន្តិ ទស្សេតិ.

៣០. យទិហន្តិ ឯត្ថ យទីតិ និបាតមត្តំ. តាទិសន្តិ យាទិសំ បុព្ពេ វុត្តំ, តាទិសំ បរមទារុណំ ទុក្ខំ បត្វា អហំ រជ្ជេសុ យទិ រជ្ជាមិ យទិ រមិស្សាមិ, ឯវំ សន្តេ បាបានំ លាមកានំ និហីនបុរិសានំ ឧត្តមោ និហីនតមោ សិយំ.

៣១. ឧក្កណ្ឋិតោម្ហិ កាយេនាតិ អបរិមុត្តគព្ភវាសាទិនា បូតិកាយេន ឧក្កណ្ឋិតោ និព្ពិន្នោ អម្ហិ. រជ្ជេនម្ហិ អនត្ថិកោតិ រជ្ជេនបិ អនត្ថិកោ អម្ហិ. យក្ខិនិយា ហត្ថតោ មុត្តោបិ ហិ នាហំ អជរាមរោ, កិំ មេ រជ្ជេន, រជ្ជញ្ហិ នាម សព្ពេសំ អនត្ថានំ សន្និបាតដ្ឋានំ, តត្ថ ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ទុន្និក្ខមំ ហោតិ, តស្មា តំ អនុបគន្ត្វា និព្ពុតិំ បរិយេសិស្សំ, យត្ថ មំ មច្ចុ ន មទ្ទិយេតិ យត្ថ ឋិតំ មំ មហាសេនោ មច្ចុរាជា ន មទ្ទិយេ ន ឱត្ថរេយ្យ ន អភិភវេយ្យ, តំ និព្ពុតិំ អមតមហានិព្ពានំ បរិយេសិស្សាមីតិ.

៣២. ឯវាហំ ចិន្តយិត្វានាតិ ឯវំ ឥមិនា វុត្តប្បការេន នានប្បការំ សំសារេ អាទីនវំ បច្ចវេក្ខណេន និព្ពានេ អានិសំសទស្សនេន ច យោនិសោ ចិន្តេត្វា. វិរវន្តេ មហាជនេតិ មយា វិប្បយោគទុក្ខាសហនេន វិរវន្តេ បរិទេវន្តេ មាតាបិតុប្បមុខេ មហន្តេ ជនេ. នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វាតិ យថា នាម មហាពលោ ហត្ថិនាគោ ទុព្ពលតរំ រជ្ជុពន្ធនំ សុខេនេវ ឆិន្ទតិ, ឯវមេវ ញាតិសង្គាទិភេទស្ស តស្មិំ ជនេ តណ្ហាពន្ធនស្ស ឆិន្ទនេន ពន្ធនំ ឆេត្វា កាននសង្ខាតំ មហាវនំ បព្ពជ្ជូបគមនវសេន បាវិសិំ. ឱសានគាថា វុត្តត្ថា ឯវ.

តត្ថ ច មហាសត្តោ អត្តនោ បព្ពជ្ជាធិប្បាយំ ជានិត្វា ‘‘តាត, កិំការណា បព្ពជសី’’តិ រញ្ញា វុត្តោ ‘‘ទេវ, អហំ មាតុកុច្ឆិម្ហិ ទស មាសេ គូថនិរយេ វិយ វសិត្វា មាតុ កុច្ឆិតោ និក្ខន្តោ យក្ខិនិយា ភយេន សោឡសវស្សានិ ពន្ធនាគារេ វសន្តោ ពហិ ឱលោកេតុម្បិ ន លភិំ, ឧស្សទនិរយេ បក្ខិត្តោ វិយ អហោសិំ, យក្ខិនិតោ មុត្តោបិ អជរាមរោ ន ហោមិ, មច្ចុ នាមេស ន សក្កា កេនចិ ជិនិតុំ, ភវេ ឧក្កណ្ឋិតោម្ហិ, យាវ មេ ព្យាធិជរាមរណានិ នាគច្ឆន្តិ, តាវទេវ បព្ពជិត្វា ធម្មំ ចរិស្សាមិ, អលំ មេ រជ្ជេន, អនុជានាហិ មំ, ទេវ, បព្ពជិតុ’’ន្តិ វត្វា –

‘‘យមេករត្តិំ បឋមំ, គព្ភេ វសតិ មាណវោ;

អព្ភុដ្ឋិតោវ សោ យាតិ, ស គច្ឆំ ន និវត្តតី’’តិ. (ជា. ១.១៥.៣៦៣) –

អាទិនា ចតុវីសតិយា គាថាហិ បិតុ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘មហារាជ, តុម្ហាកំ រជ្ជំ តុម្ហាកមេវ ហោតុ, ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កថេន្តេយេវ ព្យាធិជរាមរណានិ អាគច្ឆេយ្យុំ, តិដ្ឋថ តុម្ហេ’’តិ វត្វា អយទាមំ ឆិន្ទិត្វា មត្តហត្ថី វិយ, កញ្ចនបញ្ជរំ ភិន្ទិត្វា សីហបោតកោ វិយ, កាមេ បហាយ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា និក្ខមិ. អថស្ស បិតា ‘‘អយំ នាម កុមារោ បព្ពជិតុកាមោ, កិមង្គំ បនាហំ, មមាបិ រជ្ជេន អត្ថោ នត្ថី’’តិ រជ្ជំ បហាយ តេន សទ្ធិំ ឯវ និក្ខមិ. តស្មិំ និក្ខមន្តេ ទេវីបិ អមច្ចាបិ ព្រាហ្មណគហបតិកាទយោបីតិ សកលនគរវាសិនោ ភោគេ ឆឌ្ឌេត្វា និក្ខមិំសុ. សមាគមោ មហា អហោសិ, បរិសា ទ្វាទសយោជនិកា ជាតា, តេ អាទាយ មហាសត្តោ ហិមវន្តំ បាវិសិ.

សក្កោ ទេវរាជា តស្ស និក្ខន្តភាវំ ញត្វា វិស្សកម្មំ បេសេត្វា ទ្វាទសយោជនាយាមំ សត្តយោជនវិត្ថារំ អស្សមបទំ ការេសិ, សព្ពេ ច បព្ពជិតបរិក្ខារេ បដិយាទាបេសិ. ឥធ មហាសត្តស្ស បព្ពជ្ជា ច ឱវាទទានញ្ច ព្រហ្មលោកបរាយនតា ច បរិសាយ សម្មា បដិបត្តិ ច សព្ពា មហាគោវិន្ទចរិយាយំ (ចរិយា. ១.៣៧ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

តទា មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ អហេសុំ, បរិសា ពុទ្ធបរិសា, អយោឃរបណ្ឌិតោ លោកនាថោ.

តស្ស សេសបារមិនិទ្ធារណា អានុភាវវិភាវនា ច ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ.

អយោឃរចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.