២. សោមនស្សចរិយាវណ្ណនា

៧. ទុតិយេ ឥន្ទបត្ថេ បុរុត្តមេតិ ឯវំនាមកេ នគរវរេ. កាមិតោតិ មាតាបិតុអាទីហិ ‘‘អហោ វត ឯកោ បុត្តោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ឯវំ ចិរកាលេ បត្ថិតោ. ទយិតោតិ បិយាយិតោ. សោមនស្សោតិ វិស្សុតោតិ ‘‘សោមនស្សោ’’តិ ឯវំ បកាសនាមោ.

៨. សីលវាតិ ទសកុសលកម្មបថសីលេន ចេវ អាចារសីលេន ច សមន្នាគតោ. គុណសម្បន្នោតិ សទ្ធាពាហុសច្ចាទិគុណេហិ ឧបេតោ, បរិបុណ្ណោ វា. កល្យាណបដិភានវាតិ តំតំឥតិកត្តព្ពសាធនេន ឧបាយកោសល្លសង្ខាតេន ច សុន្ទរេន បដិភានេន សមន្នាគតោ. វុឌ្ឍាបចាយីតិ មាតាបិតរោ កុលេ ជេដ្ឋាតិ ឯវំ យេ ជាតិវុឌ្ឍា, យេ ច សីលាទិគុណេហិ វុឌ្ឍា, តេសំ អបចាយនសីលោ. ហិរីមាតិ បាបជិគុច្ឆនលក្ខណាយ ហិរិយា សមន្នាគតោ. សង្គហេសុ ច កោវិទោតិ ទានបិយវចនអត្ថចរិយាសមានត្តតាសង្ខាតេហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ យថារហំ សត្តានំ សង្គណ្ហនេសុ កុសលោ. ឯវរូបោ រេណុស្ស នាម កុរុរាជស្ស បុត្តោ សោមនស្សោតិ វិស្សុតោ យទា ហោមីតិ សម្ពន្ធោ.

៩. តស្ស រញ្ញោ បតិករោតិ តេន កុរុរាជេន បតិ អភិក្ខណំ ឧបកត្តព្ពភាវេន បតិករោ វល្លភោ. កុហកតាបសោតិ អសន្តគុណសម្ភាវនលក្ខណេន កោហញ្ញេន ជីវិតកប្បនកោ ឯកោ តាបសោ, តស្ស រញ្ញោ សក្កាតព្ពោ អហោសិ. អារាមន្តិ ផលារាមំ, យត្ថ ឯឡាលុកលាពុកុម្ភណ្ឌតិបុសាទិវល្លិផលានិ ចេវ តណ្ឌុលេយ្យកាទិសាកញ្ច រោបីយតិ. មាលាវច្ឆន្តិ ជាតិអតិមុត្តកាទិបុប្ផគច្ឆំ, តេន បុប្ផារាមំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច អារាមំ កត្វា តត្ថ មាលាវច្ឆញ្ច យថាវុត្តផលវច្ឆញ្ច រោបេត្វា តតោ លទ្ធធនំ សំហរិត្វា ឋបេន្តោ ជីវតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – តទា មហារក្ខិតោ នាម តាបសោ បញ្ចសតតាបសបរិវារោ ហិមវន្តេ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ឥន្ទបត្ថនគរំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា សបរិសោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ រាជទ្វារំ បាបុណិ. រាជា ឥសិគណំ ទិស្វា ឥរិយាបថេ បសន្នោ អលង្កតមហាតលេ និសីទាបេត្វា បណីតេនាហារេន បរិវិសិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ វស្សារត្តំ មម ឧយ្យានេយេវ វសថា’’តិ វត្វា តេហិ សទ្ធិំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា វសនដ្ឋានានិ ការេត្វា បព្ពជិតបរិក្ខារេ ទត្វា និក្ខមិ. តតោ បដ្ឋាយ សព្ពេបិ តេ រាជនិវេសនេ ភុញ្ជន្តិ.

រាជា បន អបុត្តកោ បុត្តេ បត្ថេតិ, បុត្តា នុប្បជ្ជន្តិ. វស្សារត្តច្ចយេន មហារក្ខិតោ ‘‘ហិមវន្តំ គមិស្សាមា’’តិ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា រញ្ញា កតសក្ការសម្មានោ និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ មជ្ឈន្ហិកសមយេ មគ្គា ឱក្កម្ម ឯកស្ស សន្ទច្ឆាយស្ស រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា សបរិសោ និសីទិ. តាបសា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘រាជា អបុត្តកោ, សាធុ វតស្ស សចេ រាជបុត្តំ លភេយ្យា’’តិ. មហារក្ខិតោ តំ កថំ សុត្វា ‘‘ភវិស្សតិ នុ ខោ រញ្ញោ បុត្តោ, ឧទាហុ នោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘មា តុម្ហេ ចិន្តយិត្ថ, អជ្ជ បច្ចូសកាលេ ឯកោ ទេវបុត្តោ ចវិត្វា រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ អាហ.

តំ សុត្វា ឯកោ កូដជដិលោ ‘‘ឥទានិ រាជកុលូបកោ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តាបសានំ គមនកាលេ គិលានាលយំ កត្វា និបជ្ជិត្វា ‘‘ឯហិ គច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន សក្កោមី’’តិ អាហ. មហារក្ខិតោ តស្ស និបន្នការណំ ញត្វា ‘‘យទា សក្កោសិ, តទា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ ឥសិគណំ អាទាយ ហិមវន្តមេវ គតោ. កុហកោ និវត្តិត្វា វេគេន គន្ត្វា រាជទ្វារេ ឋត្វា ‘‘មហារក្ខិតស្ស ឧបដ្ឋាកតាបសោ អាគតោ’’តិ រញ្ញោ អារោចាបេត្វា រញ្ញា វេគេន បក្កោសាបិតោ បាសាទំ អភិរុយ្ហ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. រាជា តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ឥសីនំ អារោគ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ភន្តេ, អតិខិប្បំ និវត្តិត្ថ, កេនត្ថេន អាគតត្ថា’’តិ អាហ.

មហារាជ, ឥសិគណោ សុខនិសិន្នោ ‘‘សាធុ វតស្ស សចេ រញ្ញោ វំសានុរក្ខកោ បុត្តោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ. អហំ តំ កថំ សុត្វា ‘‘ភវិស្សតិ នុ ខោ រញ្ញោ បុត្តោ, ឧទាហុ នោ’’តិ ទិព្ពចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ ‘‘មហិទ្ធិកោ ទេវបុត្តោ ចវិត្វា អគ្គមហេសិយា សុធម្មាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ទិស្វា ‘‘អជានន្តា គព្ភំ នាសេយ្យុំ, អាចិក្ខិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ តុម្ហាកំ កថនត្ថាយ អាគតោ, កថិតំ វោ មយា, គច្ឆាមហ’’ន្តិ. រាជា ‘‘ភន្តេ, ន សក្កា គន្តុ’’ន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ បសន្នចិត្តោ កុហកតាបសំ ឧយ្យានំ នេត្វា វសនដ្ឋានំ សំវិទហិត្វា អទាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ រាជកុលេ ភុញ្ជន្តោ វសតិ, ‘‘ទិព្ពចក្ខុកោ’’ត្វេវស្ស នាមំ អហោសិ.

តទា ពោធិសត្តោ តាវតិំសភវនតោ ចវិត្វា តត្ថ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ជាតស្ស ច នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘សោមនស្សោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. សោ កុមារបរិហារេន វឌ្ឍតិ. កុហកតាបសោបិ ឧយ្យានស្ស ឯកបស្សេ នានប្បការំ សូបេយ្យសាកញ្ច ផលវល្លិអាទយោ ច រោបេត្វា បណ្ណិកានំ ហត្ថេ វិក្កិណន្តោ ធនំ សំហរតិ. អថ ពោធិសត្តស្ស សត្តវស្សិកកាលេ រញ្ញោ បច្ចន្តោ កុបិតោ. សោ ‘‘តាត, ទិព្ពចក្ខុតាបសេ មា បមជ្ជា’’តិ កុមារំ បដិច្ឆាបេត្វា បច្ចន្តំ វូបសមេតុំ គតោ.

១០-១៣. អថេកទិវសំ កុមារោ ‘‘ជដិលំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានំ គន្ត្វា កូដជដិលំ ឯកំ គន្ធិកកាសាវំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ ទ្វេ ឃដេ គហេត្វា សាកវត្ថុស្មិំ ឧទកំ សិញ្ចន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ កូដជដិលោ អត្តនោ សមណធម្មំ អកត្វា បណ្ណិកកម្មំ ករោតី’’តិ ញត្វា ‘‘កិំ ករោសិ បណ្ណិកគហបតិកា’’តិ តំ លជ្ជាបេត្វា អវន្ទិត្វា ឯវ និក្ខមិ.

កូដជដិលោ ‘‘អយំ ឥទានេវ ឯវរូបោ, បច្ឆា ‘កោ ជានាតិ កិំ ករិស្សតី’តិ ឥទានេវ នំ នាសេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា រញ្ញោ អាគមនកាលេ បាសាណផលកំ ឯកមន្តំ ខិបិត្វា បានីយឃដំ ភិន្ទិត្វា បណ្ណសាលាយ តិណានិ វិកិរិត្វា សរីរំ តេលេន មក្ខេត្វា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា សសីសំ បារុបិត្វា មហាទុក្ខប្បត្តោ វិយ មញ្ចេ និបជ្ជិ. រាជា អាគន្ត្វា នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា និវេសនំ អបវិសិត្វាវ ‘‘មម សាមិកំ ទិព្ពចក្ខុកំ បស្សិស្សាមី’’តិ បណ្ណសាលទ្វារំ គន្ត្វា តំ វិប្បការំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ អន្តោ បវិសិត្វា តំ និបន្នកំ ទិស្វា បាទេ បរិមជ្ជន្តោ បុច្ឆិ – ‘‘កេន, ត្វំ ភន្តេ, ឯវំ វិហេឋិតោ, កមជ្ជ យមលោកំ នេមិ, តំ មេ សីឃំ អាចិក្ខា’’តិ.

តំ សុត្វា កូដជដិលោ និត្ថុនន្តោ ឧដ្ឋាយ ទិដ្ឋោ, មហារាជ, ត្វំ មេ, បស្សិត្វា តយិ វិស្សាសេន អហំ ឥមំ វិប្បការំ បត្តោ, តវ បុត្តេនម្ហិ ឯវំ វិហេឋិតោតិ. តំ សុត្វា រាជា ចោរឃាតកេ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆថ កុមារស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា សរីរញ្ចស្ស ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា រថិយា រថិយំ វិកិរថា’’តិ. តេ មាតរា អលង្ករិត្វា អត្តនោ អង្កេ និសីទាបិតំ កុមារំ អាកឌ្ឍិំសុ – ‘‘រញ្ញា តេ វធោ អាណត្តោ’’តិ. កុមារោ មរណភយតជ្ជិតោ មាតុ អង្កតោ វុដ្ឋាយ – ‘‘រញ្ញោ មំ ទស្សេថ, សន្តិ រាជកិច្ចានី’’តិ អាហ. តេ កុមារស្ស វចនំ សុត្វា មារេតុំ អវិសហន្តា គោណំ វិយ រជ្ជុយា បរិកឌ្ឍន្តា នេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘តមហំ ទិស្វាន កុហក’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ ថុសរាសិំវ អតណ្ឌុលន្តិ តណ្ឌុលកណេហិ វិរហិតំ ថុសរាសិំ វិយ, ទុមំវ រុក្ខំ វិយ, អន្តោ មហាសុសិរំ. កទលិំវ អសារកំ សីលាទិសាររហិតំ តាបសំ អហំ ទិស្វា នត្ថិ ឥមស្ស សតំ សាធូនំ ឈានាទិធម្មោ. កស្មា? សាមញ្ញា សមណភាវា សីលមត្តតោបិ អបគតោ បរិហីនោ អយំ, តថា ហិ អយំ ហិរីសុក្កធម្មជហិតោ បជហិតហិរិសង្ខាតសុក្កធម្មោ. ជីវិតវុត្តិការណាតិ ‘‘កេវលំ ជីវិតស្សេវ ហេតុ អយំ តាបសលិង្គេន ចរតី’’តិ ចិន្តេសិន្តិ ទស្សេតិ. បរន្តិហីតិ បរន្តោ បច្ចន្តោ និវាសភូតោ ឯតេសំ អត្ថីតិ បរន្តិនោ, សីមន្តរិកវាសិនោ. តេហិ បរន្តីហិ អដវិកេហិ បច្ចន្តទេសោ ខោភិតោ អហោសិ. តំ បច្ចន្តកោបំ និសេធេតុំ វូបសមេតុំ គច្ឆន្តោ មម បិតា កុរុរាជា ‘‘តាត សោមនស្សកុមារ, មយ្ហំ សាមិកំ ឧគ្គតាបនំ ឃោរតបំ បរមសន្តិន្ទ្រិយំ ជដិលំ មា បមជ្ជិ. សោ ហិ អម្ហាកំ សព្ពកាមទទោ, តស្មា យទិច្ឆកំ ចិត្តរុចិយំ តស្ស ចិត្តានុកូលំ បវត្តេហិ អនុវត្តេហី’’តិ តទា មំ អនុសាសីតិ ទស្សេតិ.

១៤. តមហំ គន្ត្វានុបដ្ឋានន្តិ បិតុ វចនំ អនតិក្កន្តោ តំ កូដតាបសំ ឧបដ្ឋានត្ថំ គន្ត្វា តំ សាកវត្ថុស្មិំ ឧទកំ អាសិញ្ចន្តំ ទិស្វា ‘‘បណ្ណិកោ អយ’’ន្តិ ច ញត្វា កច្ចិ តេ, គហបតិ, កុសលន្តិ, គហបតិ, តេ សរីរស្ស កច្ចិ កុសលំ កុសលមេវ, តថា ហិ សាកវត្ថុស្មិំ ឧទកំ អាសិញ្ចសិ. កិំ វា តវ ហិរញ្ញំ វា សុវណ្ណំ វា អាហរីយតុ, តថា ហិ បណ្ណិកវុត្តិំ អនុតិដ្ឋសីតិ ឥទំ វចនំ អភាសិំ.

១៥. តេន សោ កុបិតោ អាសីតិ តេន មយា វុត្តគហបតិវាទេន សោ មាននិស្សិតោ មានំ អល្លីនោ កុហកោ មយ្ហំ កុបិតោ កុទ្ធោ អហោសិ. កុទ្ធោ ច សមានោ ‘‘ឃាតាបេមិ តុវំ អជ្ជ, រដ្ឋា បព្ពាជយាមិ វា’’តិ អាហ.

តត្ថ តុវំ អជ្ជាតិ, ត្វំ អជ្ជ, ឥទានិយេវ រញ្ញោ អាគតកាលេតិ អត្ថោ.

១៦. និសេធយិត្វា បច្ចន្តន្តិ បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា នគរំ អបវិដ្ឋោ តង្ខណញ្ញេវ ឧយ្យានំ គន្ត្វា កុហកំ កុហកតាបសំ កច្ចិ តេ, ភន្តេ, ខមនីយំ, សម្មានោ តេ បវត្តិតោតិ កុមារេន តេ សម្មានោ បវត្តិតោ អហោសិ.

១៧. កុមារោ យថា នាសិយោតិ យថា កុមារោ នាសិយោ នាសេតព្ពោ ឃាតាបេតព្ពោ, តថា សោ បាបោ តស្ស រញ្ញោ អាចិក្ខិ. អាណាបេសីតិ មយ្ហំ សាមិកេ ឥមស្មិំ ទិព្ពចក្ខុតាបសេ សតិ កិំ មម ន និប្ផជ្ជតិ, តស្មា បុត្តេន មេ អត្ថោ នត្ថិ, តតោបិ អយមេវ សេយ្យោតិ ចិន្តេត្វា អាណាបេសិ.

១៨. កិន្តិ? សីសំ តត្ថេវ ឆិន្ទិត្វាតិ យស្មិំ ឋានេ តំ កុមារំ បស្សថ, តត្ថេវ តស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា សរីរញ្ចស្ស កត្វាន ចតុខណ្ឌិកំ ចតុរោ ខណ្ឌេ កត្វា រថិយា រថិយំ នីយន្តា វីថិតោ វីថិំ វិក្ខិបន្តា ទស្សេថ. កស្មា? សា គតិ ជដិលហីឡិតាតិ យេហិ អយំ ជដិលោ ហីឡិតោ, តេសំ ជដិលហីឡិតានំ សា គតិ សា និប្ផត្តិ សោ វិបាកោតិ. ជដិលហីឡិតាតិ វា ជដិលហីឡនហេតុ សា តស្ស និប្ផត្តីតិ ឯវញ្ចេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១៩. តត្ថាតិ តស្ស រញ្ញោ អាណាយំ, តស្មិំ វា តាបសស្ស បរិភវេ. ការណិកាតិ ឃាតកា, ចោរឃាតកាតិ អត្ថោ. ចណ្ឌាតិ កុរូរា. លុទ្ទាតិ សុទារុណា. អការុណាតិ តស្សេវ វេវចនំ កតំ. ‘‘អករុណា’’តិបិ បាឡិ, និក្ករុណាតិ អត្ថោ. មាតុ អង្កេ និសិន្នស្សាតិ មម មាតុ សុធម្មាយ ទេវិយា ឧច្ឆង្គេ និសិន្នស្ស. ‘‘និសិន្នស្សា’’តិ អនាទរេ សាមិវចនំ. អាកឌ្ឍិត្វា នយន្តិ មន្តិ មាតរា អលង្ករិត្វា អត្តនោ អង្កេ និសីទាបិតំ មំ រាជាណាយ តេ ចោរឃាតកា គោណំ វិយ រជ្ជុយា អាកឌ្ឍិត្វា អាឃាតនំ នយន្តិ. កុមារេ បន នីយមានេ ទាសិគណបរិវុតា សទ្ធិំ ឱរោធេហិ សុធម្មា ទេវី នាគរាបិ ‘‘មយំ និរបរាធំ កុមារំ មារេតុំ ន ទស្សាមា’’តិ តេន សទ្ធិំយេវ អគមំសុ.

២០. ពន្ធតំ គាឡ្ហពន្ធនន្តិ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធន្តានំ តេសំ ការណិកបុរិសានំ. រាជកិរិយានិ អត្ថិ មេតិ មយា រញ្ញោ វត្តព្ពានិ រាជកិច្ចានិ អត្ថិ. តស្មា រញ្ញោ ទស្សេថ មំ ខិប្បន្តិ តេសំ អហំ ឯវំ វចនំ អវចំ.

២១. រញ្ញោ ទស្សយិំសុ, បាបស្ស បាបសេវិនោតិ អត្តនា បាបសីលស្ស លាមកាចារស្ស កូដតាបសស្ស សេវនតោ បាបសេវិនោ រញ្ញោ មំ ទស្សយិំសុ. ទិស្វាន តំ សញ្ញាបេសិន្តិ តំ មម បិតរំ កុរុរាជានំ បស្សិត្វា ‘‘កស្មា មំ, ទេវ, មារាបេសី’’តិ វត្វា តេន ‘‘កស្មា ច បន ត្វំ មយ្ហំ សាមិកំ ទិព្ពចក្ខុតាបសំ គហបតិវាទេន សមុទាចរិ. ឥទញ្ចិទញ្ច វិប្បការំ ករី’’តិ វុត្តេ ‘‘ទេវ, គហបតិញ្ញេវ ‘គហបតី’តិ វទន្តស្ស កោ មយ្ហំ ទោសោ’’តិ វត្វា តស្ស នានាវិធានិ មាលាវច្ឆានិ រោបេត្វា បុប្ផបណ្ណផលាផលាទីនំ វិក្កិណនំ ហត្ថតោ ចស្ស តានិ ទេវសិកំ វិក្កិណន្តេហិ មាលាការបណ្ណិកេហិ សទ្ទហាបេត្វា ‘‘មាលាវត្ថុបណ្ណវត្ថូនិ ឧបធារេថា’’តិ វត្វា បណ្ណសាលញ្ចស្ស បវិសិត្វា បុប្ផាទិវិក្កិយលទ្ធំ កហាបណកភណ្ឌិកំ អត្តនោ បុរិសេហិ នីហរាបេត្វា រាជានំ សញ្ញាបេសិំ តស្ស កូដតាបសភាវំ ជានាបេសិំ. មមញ្ច វសមានយិន្តិ តេន សញ្ញាបនេន ‘‘សច្ចំ ខោ បន កុមារោ វទតិ, អយំ កូដតាបសោ បុព្ពេ អប្បិច្ឆោ វិយ ហុត្វា ឥទានិ មហាបរិគ្គហោ ជាតោ’’តិ យថា តស្មិំ និព្ពិន្នោ មម វសេ វត្តតិ, ឯវំ រាជានំ មម វសមានេសិំ.

តតោ មហាសត្តោ ‘‘ឯវរូបស្ស ពាលស្ស រញ្ញោ សន្តិកេ វសនតោ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា បព្ពជិតុំ យុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា រាជានំ អាបុច្ឆិ – ‘‘ន មេ, មហារាជ, ឥធ វាសេន អត្ថោ, អនុជានាថ មំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. រាជា ‘‘តាត, មយា អនុបធារេត្វាវ តេ វធោ អាណត្តោ, ខម មយ្ហំ អបរាធ’’ន្តិ មហាសត្តំ ខមាបេត្វា ‘‘អជ្ជេវ ឥមំ រជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’’តិ អាហ. កុមារោ ‘‘ទេវ, កិមត្ថិ មានុសកេសុ ភោគេសុ, អហំ បុព្ពេ ទីឃរត្តំ ទិព្ពភោគសម្បត្តិយោ អនុភវិំ, ន តត្ថាបិ មេ សង្គោ, បព្ពជិស្សាមេវាហំ, ន តាទិសស្ស ពាលស្ស បរនេយ្យពុទ្ធិនោ សន្តិកេ វសាមី’’តិ វត្វា តំ ឱវទន្តោ –

‘‘អនិសម្ម កតំ កម្មំ, អនវត្ថាយ ចិន្តិតំ;

ភេសជ្ជស្សេវ វេភង្គោ, វិបាកោ ហោតិ បាបកោ.

‘‘និសម្ម ច កតំ កម្មំ, សម្មាវត្ថាយ ចិន្តិតំ;

ភេសជ្ជស្សេវ សម្បត្តិ, វិបាកោ ហោតិ ភទ្រកោ.

‘‘អលសោ គិហី កាមភោគី ន សាធុ, អសញ្ញតោ បព្ពជិតោ ន សាធុ;

រាជា ន សាធុ អនិសម្មការី, យោ បណ្ឌិតោ កោធនោ តំ ន សាធុ.

‘‘និសម្ម ខត្តិយោ កយិរា, នានិសម្ម ទិសម្បតិ;

និសម្មការិនោ រាជ, យសោ កិត្តិ ច វឌ្ឍតិ.

‘‘និសម្ម ទណ្ឌំ បណយេយ្យ ឥស្សរោ, វេគា កតំ តប្បតិ ភូមិបាល;

សម្មាបណីធី ច នរស្ស អត្ថា, អនានុតប្បា តេ ភវន្តិ បច្ឆា.

‘‘អនានុតប្បានិ ហិ យេ ករោន្តិ, វិភជ្ជ កម្មាយតនានិ លោកេ;

វិញ្ញុប្បសត្ថានិ សុខុទ្រយានិ, ភវន្តិ ពុទ្ធានុមតានិ តានិ.

‘‘អាគច្ឆុំ ទោវារិកា ខគ្គពន្ធា, កាសាវិយា ហន្តុ មមំ ជនិន្ទ;

មាតុញ្ច អង្កស្មិមហំ និសិន្នោ, អាកឌ្ឍិតោ សហសា តេហិ ទេវ.

‘‘កដុកញ្ហិ សម្ពាធំ សុកិច្ឆំ បត្តោ, មធុរម្បិយំ ជីវិតំ លទ្ធ រាជ;

កិច្ឆេនហំ អជ្ជ វធា បមុត្តោ, បព្ពជ្ជមេវាភិមនោហមស្មី’’តិ. (ជា. ១.១៥.២២៧-២៣៤) –

ឥមាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ.

តត្ថ អនិសម្មាតិ អនុបធារេត្វា. អនវត្ថាយាតិ អវវត្ថបេត្វា. វេភង្គោតិ វិបត្តិ. វិបាកោតិ និប្ផត្តិ. អសញ្ញតោតិ អសំវុតោ ទុស្សីលោ. បណយេយ្យាតិ បដ្ឋបេយ្យ. វេគាតិ វេគេន សហសា. សម្មាបណីធី ចាតិ សម្មាបណិធិនា, យោនិសោ ឋបិតេន ចិត្តេន កតា នរស្ស អត្ថា បច្ឆា អនានុតប្បា ភវន្តីតិ អត្ថោ. វិភជ្ជាតិ ឥមានិ កាតុំ យុត្តានិ, ឥមានិ អយុត្តានីតិ ឯវំ បញ្ញាយ វិភជិត្វា. កម្មាយតនានីតិ កម្មានិ. ពុទ្ធានុមតានីតិ បណ្ឌិតេហិ អនុមតានិ អនវជ្ជានិ ហោន្តិ. កដុកន្តិ ទុក្ខំ អសាតំ, សម្ពាធំ សុកិច្ឆំ មរណភយំ បត្តោម្ហិ. លទ្ធាតិ អត្តនោ ញាណពលេន ជីវិតំ លភិត្វា. បព្ពជ្ជមេវាភិមនោតិ បព្ពជ្ជាភិមុខចិត្តោ ឯវាហមស្មិ.

ឯវំ មហាសត្តេន ធម្មេ ទេសិតេ រាជា ទេវិំ អាមន្តេសិ – ‘‘ទេវិ, ត្វំ បុត្តំ និវត្តេហី’’តិ. ទេវីបិ កុមារស្ស បព្ពជ្ជមេវ រោចេសិ. មហាសត្តោ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា ‘‘សចេ មយ្ហំ ទោសោ អត្ថិ, តំ ខមថា’’តិ ខមាបេត្វា មហាជនំ អាបុច្ឆិត្វា ហិមវន្តាភិមុខោ អគមាសិ. គតេ ច បន មហាសត្តេ មហាជនោ កូដជដិលំ បោថេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. ពោធិសត្តោបិ សនាគរេហិ អមច្ចបារិសជ្ជាទីហិ រាជបុរិសេហិ អស្សុមុខេហិ អនុពន្ធិយមានោ តេ និវត្តេសិ. មនុស្សេសុ និវត្តេសុ មនុស្សវណ្ណេនាគន្ត្វា ទេវតាហិ នីតោ សត្ត បព្ពតរាជិយោ អតិក្កមិត្វា ហិមវន្តេ វិស្សកម្មុនា និម្មិតាយ បណ្ណសាលាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តេន វុត្តំ –

២២. ‘‘សោ មំ តត្ថ ខមាបេសិ, មហារជ្ជំ អទាសិ មេ;

សោហំ តមំ ទាលយិត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយ’’ន្តិ.

តត្ថ តមំ ទាលយិត្វាតិ កាមាទីនវទស្សនស្ស បដិបក្ខភូតំ សម្មោហតមំ វិធមិត្វា. បព្ពជិន្តិ ឧបាគច្ឆិំ. អនគារិយន្តិ បព្ពជ្ជំ.

២៣. ឥទានិ យទត្ថំ តទា តំ រាជិស្សរិយំ បរិច្ចត្តំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន មេ ទេស្ស’’ន្តិ ឱសានគាថមាហ. តស្សត្ថោ វុត្តនយោវ.

ឯវំ បន មហាសត្តេ បព្ពជិតេ យាវ សោឡសវស្សកាលា រាជកុលេ បរិចារិកវេសេន ទេវតាយេវ នំ ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ តត្ថ ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

តទា កុហកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, មាតា មហាមាយា, មហារក្ខិតតាបសោ សារិបុត្តត្ថេរោ, សោមនស្សកុមារោ លោកនាថោ.

តស្ស យុធញ្ជយចរិយាយំ (ចរិយា. ៣.១ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ ទស បារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. ឥធាបិ នេក្ខម្មបារមី អតិសយវតីតិ សា ឯវ ទេសនំ អារុឡ្ហា. តថា សត្តវស្សិកកាលេ ឯវ រាជកិច្ចេសុ សមត្ថតា, តស្ស តាបសស្ស កូដជដិលភាវបរិគ្គណ្ហនំ, តេន បយុត្តេន រញ្ញា វធេ អាណត្តេ សន្តាសាភាវោ, រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា នានានយេហិ តស្ស សទោសតំ អត្តនោ ច និរបរាធតំ មហាជនស្ស មជ្ឈេ បកាសេត្វា រញ្ញោ ច បរនេយ្យពុទ្ធិតំ ពាលភាវញ្ច បដ្ឋបេត្វា តេន ខមាបិតេបិ តស្ស សន្តិកេ វាសតោ រជ្ជិស្សរិយតោ ច សំវេគមាបជ្ជិត្វា នានប្បការំ យាចិយមានេនបិ ហត្ថគតំ រជ្ជសិរិំ ខេឡបិណ្ឌំ វិយ ឆឌ្ឌេត្វា កត្ថចិ អលគ្គចិត្តេន ហុត្វា បព្ពជនំ, បព្ពជិត្វា បវិវេការាមេន ហុត្វា នចិរស្សេវ អប្បកសិរេន ឈានាភិញ្ញានិព្ពត្តនន្តិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

សោមនស្សចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.